técią\ pomok I ;kté polo, i słtejjt: wiôlgą dol^ifp! jinyma. A stąd <'d san, jô nie wieizji *,jô są go bpjéi p°n Hulombószów1 t' H rësztoifijgK Jt ftmerikę wëkrił Stanisław Jankc jaimkf: POMERANIA MIESIĘCZNIK SPOŁECZNO-KULTURALNY ROK ZAŁOŻENIA 1963 www.miesiecznikpomerania.pl »■ ■ 7;"- &o'c^ W do le ■is/it 8on»piv? 'J"> u,ej BO awica Manisław Tankę Maciei Tamkun ' • * 1> i : 4 .. ZOŁTY KAMIEŃ c*é STflniKpair jftnKE I JERZV WSK mc unos h^óle ju 'owiek ni mpg^?OTi;|c. tej sfA, JANKĘ uv_„ w^ksiaia s oh * <3 ęjj owiad nkow i a ..iconla7ld > wolał mojego rjö s. 2-12 '■pat •bjeJeni £>cA ^a.s » Koi • bo , Uf?ei otwartym bagnetem. Kolun r faza i u m»ie. Jai, iu. Z boku co k •peszą lub karat umykały dwie b CENA 5,00 ZŁ (w tym 5% VAT) NR 4 (497) KWIECIEŃ 2016 ROK PROF. GERARDA LABUDY 977023890490601 PLAN KONFERENCJI Piątek, 22 kwietnia 2016 - I Panel wykładowy (17:00-19:00) Prowadzący: ks. bp prof. KUL dr hab. Wiesław Śmigiel (KUL) Wartości na szkolnych rozdrożach - między konformizmem a ryzykiem - prof. Cezary Obracht-Prondzyński (UC, Prezes Instytutu Kaszubskiego) Edukacja kaszubska jako wyzwanie - dokąd chcemy zmierzać? mgr Łukasz Crzędzicki (Prezes Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego) Wychowanie religijne w rodzinie w kontekście kulturowego zerwania z tradycją - ks. prof. Jan Perszon (UMK) 20:00 Pusta noc na Kaszubach - promocja nowego śpiewnika i płyty CD ks. prof. Jan Perszon i dr Sławomir Bronk Sobota, 23 kwietnia 2016 - II Panel wykładowy (9:00-10:45) Prowadzący: ks. dr hab. Janusz Szulist (UMK) Edukacja regionalna a doświadczenia w nauczaniu języka kaszubskiego w słupskich szkołach - mgr Karolina Keller (AP w Słupsku) Umiłowanie tradycji i ojczyzny w szkole katolickiej mgr Dariusz Kruca (Dyrektor Zespołu Szkół Katolickich w Gdyni) Edukacyjno-wychowawcza rola regionalizmu na przykładzie Katolickiego Gimnazjum im. Jana Pawła II w Kartuzach mgr Marian Gostkowski (Dyrektor Katolickiego Liceum Ogólnokształcącego i Gimnazjum w Kartuzach) III Panel wykładowy (11:00-12:45) Prowadzący: dr Krzysztof Korda (Dyrektor Miejskiej Biblioteki Publicznej w Tczewie) Czy regionaliści potrzebni są szkole? - z doświadczeń borowiackich mgr Maria Olick (Prezes Borowiackiego Towarzystwa Kultury) Dziedzictwo kulturowe Powiśla w systemie edukacyjnym regionu dr Piotr Widz (Dyrektor Miejsko-Powiatowej Biblioteki w Kwidzynie, radny województwa pomorskiego) Uczba regionalna na Kociewiu - wyzwania i perspektywy dr Michał Kargul (Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Kociewski w Tczewie) PATRONAT HONOROWY Biskup Pelpliński, dr Ryszard Kasyna Marszałek Województwa Pomorskiego, Mieczysław Struk ORGANIZATORZY Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Kuria Diecezjalna Pelplińska Wydział Teologiczny UMK w Toruniu KONTAKT e-mail: biuro@kaszubi.pl • tel. 58 301 27 31 • www.kaszubi.pl POMORZE W SZKOLE, SZKOŁA NA POMORZU 22-23 kwietnia 2016 MIEJSCE KONFERENCJI Biblioteka Diecezjalna im. Biskupa Jana Bernarda Szlagi ul. Biskupa Dominika 7 83-130 Pelplin 1 POMERANIA Numer wydano dzięki dotacji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Samorządu Województwa Pomorskiego Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji WOJEWÓDZTWO POMORSKIE • W NUMERZE: 3 Wiérztë Stanisłôw Janka 4 Chcą gadać prosto jak czija w płot Stanisłów Janka 8 Droga z rodnégô gniôzda Wëjimczi wëdowiédzë Maceja Tamkuna ze Stanisława Janką z ksążczi Szescdzesątka Repôrtersczé doradë starszego drëcha Stanisłów Janka 10 12 Żëczbë, wëkładë, wëprzédnienia BC 13 Zapomniany działacz Z Krzysztofem Sławskim o biografii Bernarda Szczęsnego rozmawiał Waldemar Gwizdała 16 Listy 20 Gadki Rózaliji. Grapki, rondle czi trigle? Zyta Wejer 21 150 lat temu urodził się ks. Antoni Kowalkowski Krzysztof Kowalkowski 24 Pômachtóny żëwôt Bruna Richerta wedle aktów z archiwum INP (dzél 1) Słôwk Fôrmella 26 Gawędy o ludziach i książkach. Przyjeżdżał często do Sopotu Stanisław Salmonowicz 28 Jan Ejankowski - kociewsko-pomorski stołem Józef Borzyszkowski 32 Kaszëbsczi dlô wszëtczich. Uczba 52 Roman Drzéżdżón, Danuta Pioch 34 Gdańsk mniej znany. Na tropie Polaków wWMG Marta Szagżdowicz NAJÔ UCZBA. Edukacyjny dodôwk nr 4(96) 35 Znac jazëk to za mało... Dariusz Majkówsczi 36 Z południa. Pamiątka z pola bi Kazimierz Ostrowski 37 Z Kociewia. Pochwała powolności i uczby Maria Pająkowska-Kensik 38 Zrozumieć Mazury. Republika Waldemar Mierzwa 40 Kaszëbsczé spiéwniczi autorsczé (dzél 2) Tomôsz Fópka 42 Skarb (część 2) Piotr Schmandt 45 Fenomen pomorskości. Tajemnica leśnej wody Jacek Borkowicz 46 Pamiętne dni. Budzisz-Szefler kupuje kosę Józef Ceynowa 48 Płyń po morzach i oceanach... Z Barbarą Dobraczyńską rozmawiała Maya Gielniak 51 Wspömink z rézë na Kaszëbë Charles Seracczi 53 Muzyk, etnograf, szkolny i lëterat Lukósz Zołtkówsczi 55 Lektury 59 Czile słów ô Janie Piepce Jón Zbrzëca 60 Rzmë lëdzy, ful atrakcjów DM 61 Klëka 66 Działo się w Gdańsku Teresa Juńska-Subocz 67 Sëchim paka uszłé. Radiowi felieton Tómk Fópka 68 Z butna. Dëgu, dëgu... ale czemu? Rómk Drzéżdżónk POMERANIA ŁŻEKWIAT 2016 Stanisłôw Janka Szescdzesątka Stachu öd Janków Janka z Lëpusza To je móje na wiedno chöc jô sa zmieniwóm Co sztërk utacką że jaż nie do pöznaniô Jô öd tegö nie ucekna chöcbë jô dostôł Nôwëższé örderë Rzeczëpöspöliti Pôlsczi Dërch to badze mie scygało do zemie Nad Czôrną Wödą do krëjamnégö Môłczeniô öjca do starëszka öd mëminy stronë W cenim heltczi na miedzë do öpöwiedniów Tatczónëch starëszków z Wigödë chtërnëch Ni ma nawetka na wëbielałëch ödjimkach Jô móm to Archimedesowé öpiarcé Dzaka chtërnému jô möga pörëszëc swiat To zamëszlenié jak lëdze co sedzą Przed chëczama co mô möc dwiganiô Sebie w sobie jaż do swiądë czemu je cos A nié dëcht nick że równak jô prawie jem Tuwö jak malinko wisznia w kosmosu Ale tak pö prôwdze jô möga baro wiele Ö wiele wicy niżle jô sóm wôża Na szescdzesatą roczëzna urodzeniô Zaśpiewać sto lat a ni miec laku Przed namienienim na dalszé sztërdzesce Od Redaktora Wejle to je ale na świece Stach pisze wiérztë Starëszk gbur zawöłóny bë sa zadzëwöwôł On nie brëkuje zemie ani zôrna ani miesąca Na nowiu a mu rosce poézjô (..) To fragment utworu „Stach pisze wiérztë" autorstwa Stanisława Jankego, który w marcu uroczyście obchodził 60. urodziny. Z tej okazji została wydana książka Szescdzesątka, w której znałazły się wiersze solenizanta (w tym tytułowy, zamieszczony obok, na s. 2, i utwór, z którego pochodzi cytat otwierający kwietniowe słowo od redaktora) oraz wywiad-rzeka, który przeprowadził z nim Maciej Tamkun. Była też konferencja naukowa, kwiaty, podziękowania, nagrody. Nie zabrakło przedstawicieli ani jego rodzinnego Lipusza, ani obecnego miejsca zamieszkania, czyli Wejherowa. Przyjechało też wielu przyjaciół, krewnych, miłośników twórczości. Solenizant w doskonalej formie, tryskał humorem, opowiadał żarty, wspominał... Cieszę się, że wraz z Bogumiłą Cirocką mogliśmy być na tych niezwykłych urodzinach, tym bardziej, że przecież Stanisław Jankę właśnie w naszym miesięczniku zadebiutował jako poeta w 1977 r., etatowo pracował w nim prawie ćwierćwiecze, a jako współpracownik, a ostatnio też członek Kolegium Redakcyjnego, jest z nami do dziś. Czujemy się dumni z tego powodu, bo chodzi przecież o jednego z najlepszych współczesnych nam twórców kaszubskich. Jego znakomita powieść Łiskawica, wiersze dla dzieci i dla dorosłych (w tym moje ulubione zebrane w tomiku Po mie świata nie mdze,), tłumaczenie na język kaszubski Mickiewiczowskiego Pana Tadeusza i wiele innych dziel stawiają go w pierwszym szeregu naszych literatów i osób zasłużonych dla kaszubszczyzny. „Bóg zapiać za wszëtko, wasto Stachu!" IDariAiszJUuikmjusIu POMERANIA MIESIĘCZNIK SPOŁECZNO-KULTURALNY ADRES REDAKCJI 80-837 Gdańsk ul. Straganiarska 20-23 tel. 58 301 9016,58 301 27 31 e-mail: red.pomerania@wp.pl REDAKTOR NACZELNY Dariusz Majkowski ZASTĘPCZYNI RED. NACZ. Bogumiła Cirocka ZESPÓŁ REDAKCYJNY (WSPÓŁPRACOWNICY) Ka Leszczyńska (redaktorka techniczna) Marika Jocz (Najô Uczba) KOLEGIUM REDAKCYJNE Edmund Szczesiak (przewodniczący kolegium) Andrzej Busler Roman Drzeżdżon Piotr Dziekanowski Aleksander Gosk Ewa Górska Stanisław Jankę Wiktor Pepliński Bogdan Wiśniewski Tomasz Żuroch-Piechowski Projekt okładki: Waldemar Gwizdała WYDAWCA Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego 80-837 Gdańsk ul. Straganiarska 20-23 DRUK Drukarnia WL Elbląska 68 80-761 Gdańsk Nakład 1200 egz. Redakcja zastrzega sobie prawo skracania i redagowania artykułów oraz zmiany tytułów. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń i reklam. Wszystkie materiały objęte są prawem autorskim. 60. R0CZËZNA STANISŁAWA JANCZI Stanisłôw Janka Wiérztë Z pökörą ö darënku żëcô W wiôldżim krómie Öd jaczégös czasu dobrze mie je blós ze swöjima mëslama westrzódka lesny gastwë abö gdzes na rënku głośnego miasta jô tej östro czëja plac gwôsnégô cała w głaböczëznie kosmosu móm pôjacé ô ti cëdowny ukôzce żëcô prawie tu a terôzka dôjmë na to w gödniku dwa tësące czwiôrtégö pö czilenôsce miliardach lat öd tegö wiôldżégö wëbuchu jaczi jesz wiera rozrzucô gwiôzdë we wszechswiece nieskuńczonym może móm jakąś misja do spełnieniô abô dac scwiardnąc dëszë przed wiecznotą a nawetka jeżlë bë miała bëc le ta jedna malinko chwilka z nogama na ti swiati zemi nić do wiarë abô zatrzimónô w pamiacë öd knôpiczich lat skra krëjamnégô usmiéwku starka to w całoscë dëcht mie sygnie Ni musza wiele môga colemało szmakac głosë buten smiéch dzecka përkötanié auta z muzyką radia przebojów nawetka jak jem w wiôldżim krómie jida nôpierwi do partu z ksążkama ë gazétama gdze pôeta möże ceszëc sa kroplama deszczu a pölitik muszi jesz rechowac na tëch co welëją a wë jesce wiera jaczi artista gôdô mie jedna białka może jo ale to sa ökôże bez zwątpieniô równak jô jem wolnym człowieka doch jo Stanisław Jankę, Po mie świata nie mdze, Muzeum Pismieniznë ë Muzyczi Kaszëbskô-Pômörsczi, Wejrowö 2007. CHCĄ GADAĆ PROSTO jak czija w płot Nen titel gôdô frazeölogöwö, jak pöwiôdają Pölôszë, że bada pisać prosto z mostu. Tak jakös bëło, że jô w 1977 miôł swöja lëteracką pierszëzna, ale usôdzac po kaszëbsku jô zaczął w 1976, to je sztërdzescë lat temu. Przez nen całi czas, do dzys, a jesz w tim przez 25 lat gazétniköwi robötë w„Pömeranie", uzebrało mie sa dosc tëlé przemëszleniów w sprawach kaszëbsczi deji i lëteraturë. SZMAKA ŻËCZBÓW ÖD MÉSTRA JANA Môga so wdarzëc, jakbë to bëło terô, informacjo w „Pomeranii" (4/1977) z rozsądzeniô pierszégô konkursu na lëteracczé dokazë pisóné pö kaszëb-sku. Tamö pisało, że raza z Jaromirą Labuddą, córką pisarza Aleksandra Labudë, jô dostôł ekstra nôdgroda, westrzódka wëprzédnionëch, chtër-ny nie przekroczëlë 21. roku żëcô. Jô to dostôł za krótëchné pówióst-czi, chtërne nigdë nie östałë ópubli-köwóné, a pierszëzna to jô miôł przez wëdrëköwanié w „Pomeranii" (6/1977) sétmë möjich wiérztów. Wraczenié nôdgrodów i wëprzédnie-niów tegö könkursu ödbëło sa öbczas 4 POMERANIA KWIECIEŃ 2016 kóleżeńsczćgó zetkaniô nôleżników klubu sztudérów Pômöraniô (z leżno-scë 25 lat jistnieniô). To bëło dlô mie wiôldżé przeżëcé, czej jô öd kaszëb-sczégö pöétë Méstra Jana Trepczika dostôł bogato grawerowóny mösażny świecznik. Do dzysô ôn wisy u nas doma w paradnicë. Ale tej nôwôż-niészé bëło to, że Méster Jan skłôdôł mie powinszowania i żëczbë pö kaszëbsku swöjim piaknym baritona. Jô słëchôł tegö jak zaczarzony. To bëła kaszëbizna, jaczi jô nigdë ni miôł czëté. To tej jô poczuł ji ösoblëwą, apartną szmaka. LËTOSCTÉŹ DLÔ STRACHÔBLËWËCH... W tim czasu wikszi dzél Kaszëbów w Kaszëbskö-Pömörsczim Zrzesze-nim gôdôł pö polsku, leno Trepczik i Labuda na rozmajitëch pötkaniach gôdelë abö czëtelë pö naszemu. To prawie w tim cządze jô uczuł Lecha Bądköwsczégö, chtëren na jednym z zćńdzeniów utwórców rzekł: „Dla bojaźliwych nie ma litości" („Dlô strachöblëwëch ni ma lëtoscë"). Ta rzeczónka pówtórził za Augustina Necla, pisarza roda z Chłapówa. Bądkówsczi jesz dodôł, że le za to samo powiedzenie Neclowi nôleżi sa wiôldżé achtnienié. Te słowa mie tej jaż zasztopałë, mie mowa odebrało. Tak jô móm do dzys. Jak to pö prôwdze je, czë më lëdze jesmë jaczima cybörgama, że ni mómë bëc strachöblëwi i urzasłi, mómë sa öznô-czac le ödwôgą?! Kö to nie je lëdzczé! Dôlëbóg, przëpöwiôstczi nibë są mą- droscą lëdu, ale dlô mie ta na gwës nié. Czej jô ja dzys czëja na rozmajitëch zrzeszeniowëch zćńdzeniach, tej jô wiedno cziwóm głową. Czëstô i pustô szablona, a nick wicy. Jakże lëdzczé, chöc wieszczowaté, Pôlôszë bë rzeklë „upiorne", są ukôzczi z Żëcô i przigôdów Remusa Aleksandra Majköwsczégö - Strach, Trud i Niewôrto. Öne są prawie uósobie-nim naszich słabösców; më muszimë je dobëc, złómac, żebë w całoscë cos zrobić, czegoś dokonać, sprawie jaczi dokôz, wëdwignąc sa z ódratwienió i öspałoscë. Na naszi zemi më Kaszë-bi muszimë sa z tima straszëdłama biôtköwac, żebë przenieść przez wöda królewiónka, to je skôrb naszi rodny möwë, utrzëmac gö a rozwijać, jic w przódk z kaszëbizną, jak rzekł w swójim wiérzce Méster Jan. W głowie Remusa to jidze hewö le tak: „Wiedzôł jô terô, że zapadli zómk lëdu kaszëbsczégô z jegö chwałą rëchli nie wińdze z cemny głabi, nim przez ömónë Strachu, Trudu i Niewôrta tësące pastuszków nie przeniosą swój i królewiónczi przez głabóką wóda". PÖZDRZATCZI NA KASZËBSKĄ LËTERATURA Lech Bądkówsczi i młodi tej jesz uczałi, lëteraturoznajemnik Jerzi Samp gó-delë tej wiedno ó kaszëbskó-pómör-sczi lëteraturze. Po latach na taczi pó-chwôt jó sa nijak ni mógł zgódzëc, bó pó prówdze nick taczégó ni ma, abó je kaszëbskô lëteratura, leno pisónó pó kaszëbsku, abó je polsko lëteratura, pisónô pó polsku, ale 60. ROCZËZNA STANISŁAWA JANCZI z wątkama kaszëbsczima czë pómór-sczima. Jediny wëjimk jô robia dlô prozë Anë Łajming, chtërna pisze narracja pô polsku, a dialodżi pö kaszëb-sku. Je to ösoblëwô stilizacjô i temu wedle mie przënôlégô do kaszëbsczi lëteraturë. Do dzysô pamiatóm pözdrzatk na kaszëbską lëteratura wëgłoszony przez Jana Trepczika na VI Zetka-niach Utwórców Kaszëbskó-Pómór-sczi Lëteraturë (pöl. Spotkania Twórców Literatury Kaszubsko-Pomor-skiej) we Wdzydzach jesenią 1977 roku. raturë". Jô w całoscë, co do jednego słowa, sa z taką udbą zgódzóm, a jesz dodóm, że Oskar Miłosz, krewny z noblëstą Czesława, chóc uwóżół sa za lëtewsczégó póéta, ale nie pisôł w tim jazëku, le pö francësku, i prawie do ti lëteraturë wedle mie nóleżi. Jistno je ze Świetlaną Aleksijewicz, chtërna dostała lëteracczégó Nobla w 2015 roku. Niejedny lëdze w Polsce i na świece nazéwają ja biółoruską pisôrką, chóc ona nick w tim jazëku nie napisała, bó gó nie rozmieje; pisze pó rusku i do rusczi lëteraturë nó- i przigôdë Remusa Aleksandra Maj-kówsczégó. Ön óstół przetłómaczony na miemiecczi, pólsczi i w dzélach na anielsczi i francësczi. Czemu? Bó to je dokóz z nôwëższi pólëcë lëteraturë. Świat gó nalózł, chóc ón béł le znó-ny w naszim mółim nórcëku. Dzys jó widza wiôlgą niecerplëwösc, óso-blëwie młodëch usódców kaszëbsczi lëteraturë, bë tłómaczëc swóje wiérztë zarô na pólsczi, w ti sami ksążce. Jak-bë ni mielë dosc wiarë, że jich póézjô badze zrozmiałó dló czetińców. Co wiacy, robią to nié lëterackó, le filolo- Zeńdzenie w gimnazjum m. Kaszëbskö-Pömörsczich Pisôrzów w Lëzënie. Ôd lewi: direktor szkôłë Kazmiérz Bistroń, polonista Mieczisłôw Bistroń, pödjim-ca MarkTempsczi, malôrzMacéjTamkun, Stanisłôw Janka, szkólnô i pisôrka Kristina Lewna.Ödj.zezbiérówM.Tamkuna Ön szedł hewó le tak („Pomerania" 6/1977): Kógum jô móm za kaszëb-sczégó usódca i jaczé dokazë jô rechuja do kaszëbsczi lëteraturë? Kó mój pózdrzatk je czësto jasny i pro-sti. Za usódca kaszëbsczi lëteraturë móm tego, co pó kaszëbsku pisze, równo chto bë to béł, a do kaszëb-sczi lëteraturë rechuja te dokaże, co pó kaszëbsku są pisóné. Wedle mie jinégó pózdrzatku bëc ni móże. Tak tej, czej Józef [Joseph] Conrad pisół w anielsczi mówię, jó trzimóm gó za anielsczégó pisôrza, a wezmë naszego Augusta Necla badzemë mielë za pölsczégö autora, bó niżódnym dokaza nie zbógacył kaszëbsczi lëte- leżi, leno póchodzy z Biółorusczi i je Biółoruską, tak jakNecel béł Kaszëbą. CZE KAW I DO KÔZ DOŻDÔ SA PRZEŁOŻËNKÓW Wedle mie status naszi lëteraturëje jistny do pismieniznë serbółużëcczi, bretońsczi, frizyjsczi, katalońsczi, basczijsczi, galisjańsczi. Tadeusz Różewicz w napisónym w 1977 roku szkicu „Wëpówiésc ó lëteraturze môłëch nôrodów" pódczorchnął: „Nóbël-niészą receptą na rost pópularno-scë »mółëch« lëteraturów je, abë to bëłë czekawé, nowé, pó prôwdze ódkriwczé lëteraturë" (przeł. SJ). I tak je. Më mómë arcëroman Żëcé gówó i tej widzec je tak pó prôwdze, że jich kaszëbizna je kalką pólsczégó jazëka. Wëchôdô całó słabósc jazëka póézje. Bó gdze są naszé apartné frazę, idiomë, wiodro i apartnosc rodny mówë?! Jó so udbół, że do kuńca żëcô jó bada pisół wiérztë leno pó kaszëbsku. Żelë ta pöézjô pó prów-dze je co wórt, tej należą sa taczi, co ja przetłómaczą nić leno na pólsczi, ale i rozmajité cëzé jazëczi, czë za möjégó żëcô, czë pó smiercë. Jó móm czas! Gwës lżi je tłómaczëc proza z kaszëbsczégó na pólsczi, ale nié do kuńca. Przëkłôda może bëc prze-łożënk Remusa Majkówsczégó przez Lecha Bądköwsczégö. Pierszé wëdanié ŁŻËKWIAT 2016 POMERANIA 5 60. R0CZËZNA STANISŁAWA JANCZI wëszło w 1964 roku. Gduńsczi pôéta i pisôrz Bölesłôw Fac miôł żôl do Bąd-köwsczégö, że ten sóm przetłómacził pöézja z tego romana, że zrobił to filo-logöwô, a nie lëterackô. Tej w drëdżim wëdanim Bądkówsczégó przełożënku Remusa pöézjô bëła tłómaczonô przez Faca i pö prôwdze to bëło kóngenial-né. Pö smiercë Lecha Bądkówsczégó w kaszëbsczim strzodowisku zrodzëła sa udba, żebë jesz rôz przetłómaczëc Remusa na pölsczi, na jazëk barżi no-wöczasny, a möże i barżi jesz lëteracczi. Jô östôł nieformalnym sekretôrza tego projektu. Swôje tekstë, tłómaczënczi pierszégö dzéla Remusa przësłelë Izabello Trojanowsko i Jerzi Samp. Kôżdé bëło përzna jiné, a mie sa widzała barżi robota Trojanowsczi niżle Sampa. Jakös wszëtkö pótemu sa rozeszło po gnôtach i nowégö przekładu ni mómë. W 1980 roku ukôzôł sa Jana Drzćż-dżona tłómaczënk pöwiôstków Alo-zégö Budzysza (1874-1934) Modra kraina, a dopierze dwa lata późni weszła öriginalnô ksążka Zemja Kaszëb-skô tegö usôdcë. Nen przełożënk prozë Budzysza je jak nôbarżi lëte-racczi, szëköwny, letczi w czëtanim. Jô wiém, że rëchtëją sa tłómaczënczi na pölsczi romanów i Jana Drzćżdżo-na, i Artura Jabłońsczćgó. Żëcza jich autorom sposobnego pióra. STARA ÖTRZIMANIÉ SA UGÔDÓNÉGÖ PISËNKU W rozmowie dlô „Pomeranie" z profesora Jerzim Trćdra, krótko przed jegô smiercą jô rzekł do tegö jazëkö-znôwcë: „Jô so móga wdarzëc dokładną data tegö zćńdzenió: 13 maja 1996 roku w Kaszëbsczim Dodomu we Gduńsku. Jô ten sztërk rechuja do przełomnégö cządu w dzejach kaszëbsczi pismieniznë. Tej szkolny, pisôrze, uczałi uchwôłëlë pisënk, jaczi jistnieje do dzys i bëlno służi rozwijowi kaszëbiznë. I më tam raza téż bëlë i ta uchwała pódjalë (...)". Profesor na to odrzekł: „Jô na tim zćńdzenim nie béł! Ni ma mojego nôzwëska pôd teksta ny ugödë, a móm jego kopia. Je tam 15 nôzwësk lëdzy, w nym wikszosc, co sa na tim wcale nie znaje, a téż nôzwëska lëdzy, co dotądka bëlë procëm taczim zmianom. To bëła wicy akcjô »póliticz-nô« karna »Tatczëznë« i nóbarżi Eugeniusza Gołąbka, żebë kaszëbsczi pisënk barżi öddałëc ód pólsczégö, a doch z niego ón równak póchôdô. A czë to béł jaż taczi »przełómny cząd«"? A równak wedle mie jak nóbarżi béł. Przedstôwcama uczałëch jazëkóznôwców bëlë profesor Édwórd Bréza i Róża Wósôk-Slëwa, karno tatczëznowców Eugeniusz Prëcz-kówsczi i Artur Jabłońsczi, niezanó-łeżnëch usódców Eugeniusz Gółąbk i Stanisłów Janka. Tatczëznowcë i më z Gołąbka cwiardo stojelë przë swóji udbie. Më bédowełë, żebë nosowi samózwak ę zapisëwac jak francësczé a, dwazwaczi o i w na początku wërazu i téż po spółzwakach b, f g, ch, h, k, m, w óznaczac jako ô i u. Początkowo u i o, u i ó bëłë równouprawnione, ale z czasa u i ô stałë sa nieformalno obowiązkowe. Wërazë tipu czedë, dżąc më bédowelë zapisëwac bez miakczącégó „i". Më szlë z uczałima na kompromis, chóc to cażkó nama przeszło, żelë j idze ó słowa tipu mógł, rzekł, piekł, cobë zapisëwac je z „ł", ale równak go nie wëmawiac. Tatczëz-nowcë óbniechelë z fónkcji zmiakcza-jący znaku j. Profesor Tréder w swóji ksążce Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny (2002) pódczorchnął: „Lëteracë i czetińcowie tekstów powinny sobie uswiądnic, że ortografio żódnégô jazëka nie óddôwô w całoscë wëmówë". To do kuńca nie je prówdą wedle mie, bó jak jó béł przez prawie trzëdzescë lat nóleżnika komisji konkursowi „Rodny Mówë", to jó do 1996 wiedno czuł, jak dzecë i młodzëzna w recytacjach tekstów kaszëbsczich wëmówielë samózwak ę, a téż dwazwaczi o i u czësto lëte-ralno. Je téż prówdą, że nié wszëtcë, chtërny bëlë na tim zetkanim 13 maja 1996 roku, zgôdzëlë sa z tima zmianama, a co wiacy, niechtërny nawetka ni mielë pójacó, ó co w tim wszëtczim jidze. Nowi pisënk miół bëc cażczi w praktice, ale jakós tak cëdowno sa stało, że usôdcë chutkó sa gó nauczëlë. Nawetka ti z mółim doróbka, chtërny przesélają swoje dokazë na lëteracczi konkurs mio- na Jana Drzéżdżona. Nowi pisënk sa przejął i terô muszimë miec stara, żebë sa jego mocno trzëmac. Nie wszëtcë mają ta swiąda. Tej-sej są wëdôwóné ksążczi w stórim pisënku i to mie baro jiscy. Wëdôwanié ksąż-ków czë cządnikówëch artiklów w stórim pisënku mó leno udoka-znienié w publikacjach nóukówëch, z ópisënkama i przëpisënkama, ale na nen przëkłôd czej drëkujemë wiérzt Jana Trepczika nóukówó, to leno w pisënku óriginalnym, to je taczim, w jaczim nen dokôz béł publikówóny pó róz pierszi, a to może bëc czasto ór-tografió z lat przedwójnowi „Zrzeszë Kaszëbsczi". PISANIE DLÔMÔŁÉGÖ KARNA CZETIŃCÓW Dokładno 24 séwnika zeszłego roku jó miół promocja móji ksążczi Łiska-wica. Psë, ze wznowionyma pó wiele latach pierszim romana i pierszą pówióstką. Laudacja miół prof. Daniel Kalinowsczi. Jak rzekł, barżi kriticzną niż wëchwalną, jak bë to wskózywa-ła nazwa laudacjo. Ön mie óbwiniół, że jó pó latach pisanió pó kaszëbsku ucekł w lëteratura pisóną pó polsku, to znaczi, że jó wëdôł romanë Żółty kamień (1998), Lelek (2001), Piękniewo (2005) i Droga do Korony (2008). Czemu jó ucekł? - pitôł. I sóm so odrzekł, że moje kaszëbsczé dokaże prawie nie bëłë zauważone przez kritików, że jó to zrobił, bó jó sa czuł zniechacony i zwątpiałi, że Łiskawica zachwóliwónó jako pierszi pó wojnie kaszëbsczi roman, miała le jedna recenzja (autorstwa Mariana Fridë) i to w móło znónym pismionie „Zbliżenia" w Słëpsku. Tej na promocji jó miół za mało czasu, żebë sa z tego wëtłómaczëc, tedë jó robią to tero. Jó ód początku robótë w kaszëbsczi lëteraturze miół swiąda, że je ona sczerowónô do môłégó karna czetiń-ców. JÔ zaczął pisać pó polsku nić z frustracje, leno temu, żebë pokazać përzna kaszëbsczégó świata lë-dzóm, chtërny nie rozmieją naszego jazëka i naszi kulturę. Je prówdą, że moje dokaże pó polsku miałë pó czile recenzji, w tim nawetka Piotra 6 POMERANIA KWIECIEŃ 2016 Bratköwsczégö w pismionie „Gazeta Wyborcza". A żelë jidze ö recenzje i kritika kaszëbsczi lëteraturë, kö më wszëtcë widzymë, jak köl nas je. Nawetka pierszi kaszëbsczi roman Majkowsczégô czë pö möji Łiskawicë wëdónô Twarz Smętka, arcëdokôz Jana Drzéżdżona, pötkałë sa z mil-czenim kriticzi, bö më taczi w całoscë ni mómë. Nawetka jistniejący ponad 45 lat Gduńsczi Uniwersytet nie wësztôłcył nikogo, chto bë napisôł historia kaszëbsczi lëteraturë, zrobił to leno uczałi-amator Ferdinand Neureiter z Austrii, i to prawie 40 lat z nielëcznëch znôwców naj rodny lëteraturë. jAzëkna pierszim placu Przódë, a jesz czasama dzysô nazéwô sa lëteratura kaszëbską - lëdową. Tak sa skłôdô, że jô raza z malôrza Maceja Tamkuna rëchtëja do wëdaniô ksążka Poczet pisarzy kaszubskich, w chtërny badze 41 malowónëch portretów i żë-copisów naj lëteratów, to je piszącëch pö kaszëbsku. Z tego jaż 9 usódców mô titul doktora (w tim jeden profesor), a 16 magistra. I to mają bëc przedstôwcë lëdowi lëteraturë?! Kö 60. ROCZËZNA STANISŁAWA JANCZI chówscze' - gramaticzné, a wikszosc pöétnëch dokazów je pisónô z leż-noscë. Jô musza przëznac szczero, że mie sa wiérztë Benedikta Karczew-sczégö dobrze czëtô, są môlama baro smiészné, môlama pateticzné, a przë tim biwają sztôłtné, jak „Czëc", zade-diköwóny „Wöjkôwi Czedrowsczému na jubleum" (sétmëdzesąt lat żëcô). Pëtają mie sa czasto na autorsczich zetkaniach, czim sa wëprzédniwô dzysdniowô kaszëbskô lëteratura. Öd-pöwiôdóm wiedno tak samö: odeszła Zeńdzenie Utwórców Kaszëbskó-Pömörsczi Lëteraturë we Wdzydzach w 70. latach. Ödj. ze zbiérów S. Janczi temu jako Geschichte der kaschubi-schen Literatur. Versuch einer zusam-menfassenden Darstellung, dokôz béł wznowiony i dosköpicowóny w 1991 roku. Po polsku ten dokôz je znóny z przełożënku Marii Boduszińsczi--Börowiköwi pöd nôdpisa Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu (1982). Jakô je kaszëbskô lëteratura i kritika, jak kóń Chmielowsczégô, kôżdi widzy. Tej mie dzywi pôzdrzatk prof. Daniela Kalinowsczégö, chtëren sóm w daleczim Słëpsku je jednym taczich, to je usôdców ö lëdowim wi-dzenim świata, do jaczich zarechöwôł jich dr Jan Drzéżdżón, më téż mómë, ôn sóm ódkrił Agnészka Browarczik, Augustina Dominika i Stanisława Ökönia. Nawetka dr. inż. Benedikta Karczewsczégö z Kôscérznë, chtërny wëdôł bödôj 15 pöétnëch ksążków, muszimë rechöwac do tegö ôrtu lëteraturë, bö i przez jegô usôdztwö przezérô lëdowé widzenie świata, u niegö köżdi wiérzt sa rimuje i rimóm je pödpörządköwóny, rimë są „czasto- wpöézji i proze öd kaszëbsczi deji, öd pödczorchiwaniô swöji kaszëbsköscë, ôd bédowaniô, a nawetka prosto żą-daniô öd swojińców, żebë sa trzimelë rodny möwë, a gôdelë pö naszému, a nié „z wësoka", pö pölsku. Terô na pierszi plac wësënął sa sóm jazëk jakó taczi, nôrzadzé komunikacji lëterac-czi; jazëk jakô skôrb naszi kulturë, tożsamöscë i dëchöwi spôdköwiznë. STANISŁÔW JANKA POMERANIA 7 DROGA Z RODNÉGÔ GNIÔZDA Wëjimczi z wëdowiédzë Maceja Tamkuna ze Stanisława Janką, jakô östa öpubliköwónô w ksążce Szesc-dzesątko. (...) S. JANKA: Jakno uczastnik (...) Lëdowëch Taleńtów, jô pöznôł (...) Izabela Trojanowską. To ji jô dół do czëtaniô próbka mójich pöwiôstków w pólsczim jazëku (...), napisała krótko po polsku: „Të ni mosz nick do pówiedzenió". Piać dni późni przeszedł lëst ód Bądköwsczégö z óbtakso-wanim [jistny próbczi]: „Wedle móji dbë Wë móżece robie nad dalszima próbama bez wiôldżégó rizyka stratę czasu". Jo poszedł [na rozmowa] do jego mieszkanió na Fëszmarku we Gduńsku czile dni po ópuszczenim koszarów, w gódniku 1978 roku. Tej ón zabédowôł, żebë jó sa zajął akwizycją wëdôwiznë Kaszëbskó-Pómórsczé-gó Zrzeszenió i zaczął współdzejanié z „Pomeranią", chtërna ód nowego roku miała sa stac miesacznika; óbiecół, że mie wmódli przédnému redaktorowi Wójcechówi Czedrowsczému. (...) ód 1 stëcznika póstapnégó roku jó dostół pół etatu w redakcje. W papiorach bëło to stanowiszcze starszego refereńta do wëdôwnëch sprawów, a pó prówdze szło ó zbieranie zamówieniów na ksąż-czi i prenumerata miesacznika, pomóc przë jego wësélanim, kontakt z gmina-ma i partama Kaszëbskö-Pómörsczé-gó Zrzeszenió, a przë leżnoscë pisanie krótczich infórmacjów do „Pomeranie". Z czasa (...) coróz barżi wcygało mie pisanie. (...) Pó czile miesącach robótë, ókróm notérków, jó przeniósł przédnému pierszi wiakszi tekst, wëwiôd z Jana Machuta, wtenczas przédnika Zrzeszenió w Kóscérznie. (...) nieskóri do wëchwałów Wójcech Czedrowsczi nić le że bël-no óbtaksowół dokóz, ale i pódsztrichnął, że mie sa udało wëdobëc tipiczny dló kóscersczégó dzejarza sztél wëpöwie-dzë. (...) do kóżdégó pöstapnégö numra „Pomeranie" jó przënószół co nômni jeden wikszi materiół. Pó czile miesącach jó dostôł ful etat publicystę. Zetkania z przędnym i rozmowę ob czas redakcjowëch kolegiów wiele mie nauczëłë. Szef béł baro kriticzny, wëczulony na kóżda falszëwóta w przedstôwianim kaszëbskó-pómórsczi jawernotë. Gwôł- Sanislaw Janht Mady Tamkun : I. ; - I U' m ę *' z • •SZES C1 )7, ES ATK A Öbkłôdka ksążczi Szescdzesątka, w jaczi je öpubliköwónô całô wëdowiédzô M.Tamkuna ze S. Janką towno reagówół na szablonowe, snôdczé ópisë póstacjów i relacje z wëdarzeniów. Nie lëdół pókózywanió lëdzy ti zemie z manierą ódkriwanió lëdu z afrikańsczćgó buszu przez cywilizowónëch Europejczików. Uprocëmniwół sa do szufladkówanió kaszëbsczich sprawów jako czësti re-gionalëznë czë fólkloriznë, a ju nie dój Boże bezmiono-wëch autochtonów. (...) Równo Wójcech Czedrowsczi jak i sekretera redakcje Kristina Puzdrowskó wësok dwignalë przécznik autorom, chtërny chcelë publikować w „Pomeranie". Na początku móji robötë w redakcje jó béł wiedno ucwierdzywóny w swią-dze, że je to nić leno jedinć niezależne pismiono na Pómórzim, ale i ukózë-jącé sa nódłëżi na czëtelniczim rćnku ze wszëtczich kaszëbskó-pömórsczich cządników. Jó nie ukriwóm, że ta swiąda i wësoczé wëmôgania baro mie wtenczas cążëłë. Ösoblëwie uwóżné i głabók wma-klëwné czëtanié przez szefa materiałów, kriticzné óbtaksowiwanié niejednëch frazów, zdaniów abó i całëch artiklów, czasama doprowôdzałë mie często do zwątpienió. Z czasa jó zaczął doceniac ta cwiardą szkoła gazétnictwa. Dzys móga pówiedzec bez cenió wątplëwóscë, że zawdzaczóm ji spódlé móji utwórczi toż-samóscë. f (...) Przed wszëtczim jó zaczął szukanie w sami redakcje. Jó przezérôł segrega-torë z wiele lëstama do „Pomeranie" i stamtądka jó nabiérôł témë do mójich repórtersczich wanogów. Tak midzë jiny-ma jó nalózł utrimówónëch kaszëbsczich póétów, chtërnëch nadesłóné dokazë redakcjo óbniechała, a jó tej szedł tima szpurama i nawiązół z nima kontakt, a dostół nowé wiérztë, chtërne ju nadówałë sa do drëku. (...) Zdroja témów béł téż dló mie słowórz Bernata Zëchtë. Jó wëszëkiwół czekawé geógrafné pózwë (...) i pisół ó nich tekstë z cyklu „Z repórtersczich wanogów". Gwësno, że znajemnota kaszëbsczégó jazëka w rozmówię z lëdzama wiele mie pomogła, Kaszëbi (...) pó uczëcym swójsczégó jazëka ótmikelë sa i stówalë sa barżi gadatlëwi. (...) 8 / POMERANIA 60. ROCZËZNA STANISŁAWA JANCZI 91 S. Janka z familią. Ödj. DM M. TAMKUN: A dzecë są (...) lepszima ödbiérôcza-ma pöézje? Të napisôł dlô nich dwa tomiczi wiérztów: Żużónkajak mrzonka. Kołysanka z marzeń (1984) i Krôj-czipôjczi (1995). (...) dzecë są baro wëmôgającyma czetińcama. Tomik Żużónkajak mrzonka. Kołysanka z marzeń béł zaplanowóny przez mie jakô kaszëbskójazëkówi. Artistka plastik Małgorzata Marczôk, chtërna ilustrowała ta ksążka, chcała téż pólskójazëkówi wersje. Jô wzął sa za tłómaczenié tëch wiérztów, ale to nie bëło taczé letczé, jak jô mëslôł. Ksąż-ce to równak w kuńcu zrobiło dobrze, bö wëszła w nakładze 20 tësacy sztëk i w miesąc sa rozeszła. Pódskacënka do napisaniô tëch wiérztów bëła möja córka, chtërna wtenczas miała trzë lata. Jô sa czerowôł ji zöbrazëną, pórówna-niama i metaförama zrozmiałima dlô dzecy w tim cządze. (...) W 80. i 90. latach uszłégö stalata jô czasto sa pötikôł z dzecama w szkołach i jô czëtôł jima te wiérztë, nôpierwi pö kaszëbsku, a pótemu pô polsku. Dzecóm z kaszëb-sczich wsów nie trzeba bëło czëtac pölsczi wersje, öne widzało rozmiałë kaszëbsczi. Tomik Krôjczi pôjczi, chtërny na pölsczi möże przetłómaczëc jakö Koszałki opałki, nôpierwi jô wëdôł swöjim nakłada i drëka. Cziledzesąt sztëk jô wëdrëköwôł na igłowi drëkarce. Pótemu tą publikacją zaczekawilë sa miéw-cowie wëdôwiznë Szos (...) i ksążka ta wëszła w 1997 roku w profesjonalny graficzny oprawie. Wiérztë z tego tomiku bëłë wëkörzëstiwóné do uczbë kaszëbsczégö jazëka w telewi-zjowi programie „Rodnô zemia". Mie ceszi, że ökróm pöézje Alosza Nôgla môje kaszëbsczé wiérztë dlô dzecy są nôczascy recytowóné na wszëtczich stapniach Recytatorsczégö Konkursu Kaszëbsczi Pöézje i Prozë „Rodnô Möwa (...). Mie czekawi twój warstat utwórczi robötë. (...) (...) do 2010 roku jô robił jakö etatowi gazétnik, i to dzeja-nié, chtërno mie dôwało chléb, jô baro szónowôł i miôł stara Portret S.Janczi. Mai. wëpełnic na tip top. Pisanié przódë w całoscë szło mie cażkó, dopierze w östatnëch latach jô czëja sa przë tim tak, jakbë jô béł do ti robôtë stworzony. Na początku utwórczi robôtë jô przeżiwôł syndrom czëstégö cedla (...); terô jô ju wiém, że sarno pisanié to je wtórny proces, a rechuje sa przed wszët-czim doswiôdczenié, bögaté bënowé żëcé, ósoblëwö w prozę i reportażu bëlné nagromadzenie materiału. Jak mie nie szło utwórstwó, to jô nóczascy szukôł jaczis fizyczny robótë abö czëtôł ksążczi, gazétë i cządniczi, ucził sa anielsczégó, przezérôł stôré papiorë. (...) W latach 1996-2010 jô robił na ful etace w „Pomeranie" i na trzë wiertle etatu jako szpe-cjalista do sprawów promocje i redaktor samörządzënowégö cządnika gminë Wejrowö „Nasza Gmina". Choć tej jô miôł ód groma gazétnikówi i urzadniczi robótë (...), jó napisół w tëch latach nôwôżniészé lëteracczé i kriticzno-lëteracczé dokazë - ód biografie Hejczi i Derdowsczégô, przez czile ro-manów w pólsczim jazëku, po tłómaczënk Pana Tadeusza na kaszëbsczi jazëk. Tak tej sa ókózało, że przezmiara robótë nié le przeszkódzała mie w utwórstwie, ale i baro pómógała. Je tak, że czej të piszesz ksążka, to zachôwiwôsz sa jist-no jak malôrz, chtëren nie pözwôlô nawetka blôsknąc na zarës obrazu, doczedë gö nie skuńczi? A może równak chatno pödsuwôsz dzél tekstu jinym (...), bë wësłëchac jich pódpöwiesców? Przë pisanim publicysticznëch rzeczi jô czasto dôwôł tekstë do przezdrzeniô starszim drëchóm gazétnikóm. Wi-dzałim dorôdcą w pisanim repôrtażi je mój drëch i dëbeltny przédny redaktor „Pomeranie" Édmund Szczesôk. Wie-lelatny przędny redaktor tego pismio-na Woj cech Czedrowsczi zwrôcôł nié tëlé bôczënk na pisënk i sztélistika, ale na prôwdzëwôsc sfórmułowaniów w teksce. Pierszorzadnym redaktora béł Tadéusz Bólduan, chtëren napisół bënową recenzja móji ksążczi Poeta z kaszubskiej nocy. Dopierze ód czile lat jó daja do czëtaniô artikle móji białce, chtërna baro sprôwno wëłapiwô wszele-M.Tamkun jaczé nielogicznoscë i lëterówczi. Bëlną kórektorką i recenzentką je téż mój a córka Sławina, chtërną wiedno barżi czekawiła ortografio, grama-tika, sztélistika niżle sama lëteratura; w kuńcu magistersczi dokóz z romanisticzi napisała ó eufemizmach w dzysdnio-wim francësczim jazëku. Póézja, proza przed óddanim do redakcje czë wëdówcë jó czëtóm leno sóm i to wiedno wiele razy. A w całoscë tak samo w publicystkę, jak i lëteraturze przë adiustacje tekstów wiôldżé znaczenie dló mie mó re-dakcjowó robóta mójich drëchnów z „Pomeranie": przódë Kristinë Puzdrowsczi, a tero Böguszë Cërocczi (...). Jasno i widzało redagowała tekstë (...) Mario Kowalewsko, wiele-latnó redaktorka Mórsczi Wëdôwiznë, a pótemu wëdówiznë gduńsczćgó partu Kaszëbskó-Pómórsczégó Zrzeszeniô i miesacznika „Pomeranio". (...) / POMERANIA / 9 60. R0CZËZNA STANISŁAWA JANCZI Repórtersczé doradë starszego drëcha Przédny redaktor„Pömeranii" Dariusz Majköwsczi zwrócył sa do mie w rujanie 2013 r., żebë cos powiedzec młodim bëtnikóm warköwniów w Börowim Młinie ö gazétny roböce. Zéndzenié wŁątczińsczi Hëce, kuńc lat 80. S. Janka drëdżi öd prawi. Ödj. ze zbiérów É. Kaminsczégö Czedë jó zaczinôł roböta gazétnika w „Pomeranii", béł rok 1979, nie bëło tej internetu ani kömórköwëch telefonów. Nôpierwi jô miôł le pisac informacje. Żebë je zwëskac, jô wiele gödzyn przesôdiwôł w Empiku przë Dłudżim Tôrgu we Gduńsku i szukôł rozmajitëch nadczidków ö Kaszëbach w gazetach. Do „Pomeranii" zmiónczi ö Kaszëbach przesélała téż firma Glob, chtërna na nasze zlecenie szukała słów „Kaszuby", „Kaszubi" w ógłowópól- sczich gazetach i te wëjimczi sélała do redakcji. Na tim póspódlim jô ópróco-wiwôł notczi, a wzbógacywôł je ô wiedza z telefónicznëch rozmówów. W tim czasu mie sa rojiło zrobić wëdowiédza z jaczims kaszëbsczim dzejôrza. Takô leżnosc trafiła sa w Köscérznie, gdze przédnika partu Kaszëbsko-Pömörsczégó Zrzeszeniô béł Jan Machut. Përzna jô ju wiedzôł ö jegö dzejanim, bö ön béł wespół-örganizatora Zetkaniów Utwórców Kaszëbskó-Pömórsczi Lëteraturé we Wdzydzach, na jaczich jô biwôł. Ta całą wiédza jô so dokładno zapisôł i na tim spödlim przërëchtowôł pita-nia. Öbczas rozmówë z nim jô ni miôł magnetofonu, tej jô muszôł wszëtkó notować. Chöc jô pózni miôł magnetofon abö diktafón, to równak jô uwôżóm, że zapisywanie je lepszé w niejednëch rozmowach ód nagriwa-nió. Tej może bëc wiakszé wmëslenié i łepszi kontakt z rozmówcą. Je to téż 10 POMERANIA 60. ROCZËZNA STANISŁAWA JANCZI wóżné, ösoblëwie dzysô, w roböce w codniowi gazéce, czej trzeba chutkó zrëchtowac informacje do bieżnego wëdaniô. Trzeba sa barżi przënacëc do notowaniô, bô to baro zletczô gazétni-czą roböta. }u pózni jô miôł rozmöwë pô pólsku z rozmajitima wôżnyma pöstacama na Pömörzim, midzë jinszima z biskupa Andrzeja Slewińsczim czë arcëbiskupa Tadeusza Göcłowsczim. Pö ukôzanim sa tekstu wëdowiédzë w „Pomeranii" öni mie rzeklë, że oni tak piakno nie gódelë, jak jô to przedstawił. A to ju je kuchnio reportersko, żebë rozbudować mëslowé skrótë czë niedopowiedzenia, jaczé sa wiedno nalézą w rozmowie. Jô robił téż përzna rozmöwów pö kaszëb-sku z naszima rodnyma utwórcama. Mie tej wiedno baro czekawiło, jakô Stegna prowadzëła jich do kaszëbsczi udbë, co zrodzëło jich lëteracczi szëk. Czej jô jesz nie czuł sa na gôdanié pö kaszëbsku, tej jô przeprowadzył dwie wëdowiédze korespondencyjne, przez wëmiana lëstów z piesniôdzejôrza i bôjköpisôrza Alosza Nógla i méstra Jana Trepczika. Wôżnym pödskôcënka mójich tekstów w „Pomeranii" bëła dlô mie kaszëbskô łëteratura. Jô dokładno przesztudérowôł ksążka Ferdinanda Neureitera ó historie kaszëbsczi lëte-raturë (ji pólsczi przełożënk pt. Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu ukózół sa w 1982 r.), gdze utwórca za-miescył krótczé nadczidczi téż o taczich autorach, chtërny napisełë le jeden dokôz pó kaszëbsku. I tim szpura jô szedł, czedë jô pisôł w najim cządniku cykel artiklów pöd nódpisa „Z lëte-racczi wanodżi". Jô szukôł rodzënów, chtërne jesz mógłë so wdarzëc taczégó a taczégó utwórca, dokumeńtów, lë-stów, ódjimków. Baro pômöcnô w tim badérowanim bëła téż korespondencjo z lëdzama, chtërny móglë miec jakąs wiédza ö pószukiwóny przez mie osobie. Wiele mie pómóglë Alosz Nôdżel z Czelna czë Władisłôw Kępka z Wej-rowa. Dzysô jô te dokôzë uznôwóm za glosa do historii Neureitera. Wiele mie dało czëtanié słowôrza ksadza Bernata Zëchtë (Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej), naszi rodny Kalevalë. Knédżi te bëłë mie pömöcné ósoblëwö w pisanim cyklu „Z repórtersczich wanogów". Jó miół stara opisać taczé apartné pustczi, jak Niebo, Piekło, Betlejem, Cérzniô, gdze sa iirodzył piesnio-dzejôrz, młodokaszëba Léón Heyka, czë Zdrada, gdze przeszedł na świat kaszëbsczi tribun Antón Abraham. Jó téż ödwiedzył Kaszëbsczégó Króla Karola Krefta (pól. Krefft) na pustkach kol Żukowa. Ta óstatnó rozmowa bëła dló mie baro cażkó, bó Krefta chórzół na schizofrenia, miół tej górszi dzćń, i mie do se nie dopuscył; më le móglë ze sobą gadać na odległość. W repórtersczi robóce wôżné je dochodzenie do bohatera czë sprawë reportażu, dosłowno i w metaforze. Przódë jó ni miół auta, tej czasama jó szedł piechti nawe tka czilenósce kilometrów. Wiedno sa tej pó drodze trafił chtos, chto znôł mójégó bohatera, wiedno bëła móżlëwösc uczëc rozmajité pózdrzatczi. W „Pomeranii" mało bëło reportażów tak pôzwónëch interwencyjnëch, ale czej ju sa czasa trafiłë, jó miół wiedno stara, żebë nala-złë sa w nim wëpówiedzë rozmajitëch strón. Wôżné w szukanim materiałów do reportażu są rozmówë z lëdzama bez notowanió. Zapisywanie jich sło-wów czasama wprôwiô lëdzy w zjakó-senié, nie czëją sa dosc swobodno, tej dobro je rozmowa jako tako, bez notesu, a wiedno w głowie sa uzbierze pózdrzatk na gwësną sprawa. Przódë, czej jó chcół opisać kaszëb-ską wies, jó wiedno ódwiedzół lëdzy, chtërny bëlë miestnyma przédnikama. Na pierszim placu wiedno béł szkolny czë czerownik szköłë. Poza kórbienim z nima colemało jó prosył ó szkołową kronika, gdze wiedno szło nalezc wiedza o przeszłoscë i dzysdniowóscë. Do tëch przédników nôleżelë téż szôłtës, ksądz czë przedstôwca społeczny organizacji, colemało Öchötniczi Starżë Pożarny, co na wsach je wszédnô. Nieróz ti lëdze wskôzywelë mie człowieka, chtëren wedle nich béł starżnika swia-tégó ognia - pamiacë ö przeszłoscë. W całoscë wóżnyma swiódkama historii są stóri lëdze. Jak mie rzekła czedës jedna reżiserka, twórz stôrégó człowieka dodówó filmowi ökrasë; tak téż je z repórtaża pisónym. Czasa nié wszëtkö, co sa uzdrzi, dó sa opisać. Jó tego doswiódcził w Zelniku 1980 roku. Jó tam co dnia stojół pod brómą ód samégó początku, wi-dzół te rzmë lëdzy, rozpólënk robotników, czuł módlëtwë i prawienie Lecha Wałasë; béł téż tam westrzódku nasz człowiek pisórz Lech Bądkówsczi, tej prasowi rzecznik sztrajkującëch. Pó dniach óbezdrziwanió tego wë-darzenió jó przeszedł do dbë, że tego tematu jó nie jem w stanie dwignąc, tak tej bëło téż z jinyma gazétnika-ma ze Gduńska i z kraju. Béł le jeden człowiek, méster reportażu Riszard Kapusczińsczi, chtërnégó „Notatki z Wybrzeża", ókôzałé sa arcëdokôza ópisënku gduńsczegó Zelnika. Ösoblëwie dzysódnia, czej jesz ni ma szpecjalizacji gazétnictwö kaszëb-skó-pómórsczé, wôżné je sztudéro-wanié na gwósną raka, robota samó-kształceniowó. To je lektura nié le kaszëbsczich cządników i ksążków dzysniowëch, ale téż syganié do stórëch kaszëbsczich pismionów. Jidze mie ó taczé, jak „Gryf", „Zrzesz Kaszëb-skó" przedwójnowó i pówójnowó, dwatidzennik „Kaszëbë", „Biuletyn Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego". Wiele wiédzë je w gazetkach lokal-nëch, gminnëch, a téż w wejrowsczi Twóji Telewizji Mórsczi, kartësczim Teletroniku [ju ni ma ti stacje - dop. red.] czë kóscerskó-wejrowsczi Telewizji Kaszëbë; one wszëtczé mają swoje stronë w internece i przezérczi ónlajn. Do samóksztôłceniô jó téż rechuja rozmówë z kaszëbsczima autoriteta-ma, méstrama. Mie wiele dałë osobiste zetkania z przedwójnowima gazét-nikama Aleksandra Labudą i Feliksa Marszółkówsczim, a téż z redaktorami Tadeusza Bólduana, Woj cecha Cze-drowsczim, Stanisława Pestką, Kristi-ną Puzdrowską, Edmunda Szczesóka. Jidze téż przë tim ó to, żebë béł przeka-zënk tradicji, tikó sa to równo lëtera-turë, jak gazetowi pismieniznë. Bëlnô je téż udba, jaczi sa trzeba trzëmac w gazétnictwie. Dló mie je to rzetelność i ódpówiedzalnosc za słowo, a téż etos i pasjo - kó ulubienie czegoś, tak jak sól, dodówó szmaczi. STANISŁÔW JANKA ŁŻËKWIAT 2016 / POMERANIA /11 60. RÔCZËZNA STANISŁAWA JANCZI • • ZECZBE, WEKŁADE, WEPRZEDNIENIA Përzna pô czwiôrti pö pôłnim w piątk 18 strëmiannika w filie nr 1 bólszewsczi bibloteczi zaczała sa widzałô uroczëstosc na teza Stanisława Janczi z leżnoscë jegö 60. roczëznë (ödbiwała sa dwa dni przed prôw-dzëwim geburstaga). Zéhdzonëch przëwitelë przédny oficjalny organizatorze: wójt Gminë Wejrowö Henrik Skwarło, chtëren téż przedstawił wejrowską biografia bohatera świata, i direktorka Publiczny Bibloteczi Gminë Wejrowö m. A. Labudę w Bólszewie. Po nich mowa chwólącą jubilata („orację na Twoją cześć") wëgłosył Macéj Tamkun. Pötemu ön ödczëtôł żëczbë przësłóné Stachowi öd Janków przez tëch, chtërny ni möglë przëjachac do Ból-szewa na benefis, a jesz dzél przëtom-nëch prawie tedë muszôł skłôdac jubilatowi powinszowania i dawać wëprzédnienia (Medal Róży). W kuńcu prowadzący uroczëzna M. Tamkun znôwu doprzeszedł do głosu i mogła sa zacząc pópularno--nóukówó konferencjo pt. „Stanisłów Janka - żëcé, spölëznowé dzejanié i lëteracczi uróbk. W 60. roczëzna". Wëkładë ö rozmajitëch öbrëmiach, jaczima zajimô sa ösoblëwie acht-nionô 18 strëmiannika persona, zgódno z piana mielë wëgłosëc: Dariusz Majköwsczi (jegö referat „Nôwôżniészé mötiwë w lëteracczi biografie autora Łiskawicë" béł jedur-nym kaszëbskójazëkówim), Tadéusz Linkner (przedstawił „Polskojęzyczne powieści Stanisława Jankego"), Daniél Kalinowsczi (ale nie dojachôł, jego articzel „Poezja i proza w języku kaszubskim Stanisława Jankego" przeczëtôł Majköwsczi), Kazmiérz Östrowsczi (téma jegö wëpöwiescë brzëmiała „Stanisław Janke - reportaż i publicystyka w miesięczniku »Pomerania«"), Édwôrd Bréza (omówił „Kaszubskie tłumaczenie „Pana Tadeusza" Adama Mickiewicza") i Macéj Tamkun (jego „Refleksje z pleneru malarskiego poświęconego miejscom życia, pracy i twórczości Stanisława Jankego" należą sa raza z jinyma referatama w pókónferen-cyjny publikacje, óbczas zćńdzenió zafelowało czasu na jich óbgódka). Konferencjo to nie béł jeden cyg wëpówiesców, ju pó dwuch, Maj-kówsczégö i Linknera, szkölôcë z Publicznego Gimnazjum m. Kaszëb-skö-Pömörsczich Pisórzów w Lëzënie czëtelë wëjimczi z wëdowiédzë z Janką. Recytowelë téż jegó wiérztë, m.jin. nônowszé, wëdrëkówóné w leżnosco-wi ksążce Szescdzesątka (wëdóny w cyklu „Biblioteczka Gminy Wejherowo"), chtërną dostelë wszëtcë bët-nicë zćńdzenió, a bëło jich gwës przez dwasta. A pótemu znowa żëczbë, przemówë, śpiewanie „Sto lat". I jesz snôżô biôłô torta - dragó bëło prowadzącemu benefis ódcygnąc ód ni uczastników, cobë zacząc drëdżi dzél konferencje... Póstapnym pónkta swiata bëło uroczësté ótemkniacé póplenerowégó wëstówku pt. „Malarsczé pódskôcën-czi żëcym i utwórstwa Stanisława Janczi w 60. roczëzna" i prezentacjo utwórców malënków na binie przez Maceja Tamkuna, udbódówca i do- zćrócza pleneru, usódzca portretu Janczi, wespółautora Szescdzesątczi i nóprzćdnićszćgó organizatora snó-żćgó bólszewsczćgó benefisu. A pótemu znówka bëłë winszowania, żëczbë, krutë kwiatów, wëchwałë, darënczi, wëprzédnienia - jubilat do-stół m.jin. nôdgroda Marszôłka Pómórsczégó Województwa i awans z Anioła Kulturę na Superanioła. I w kuńcu sóm mógł cos rzec, dza-kówół, szpósama sëpôł, béł - jak to aniołë - w sódmim niebie, chtërnégö i më, biwócze benefisu, dzaka niemu móglë kąsk pószmakac. Uroczëznie patronowôł Honorny Komitet, w jaczim bëlë: Sekretórz Stanu w Ministerstwie Kulturę i Nórodny Spôdköwiznë Jarosłôw Sellin, Mar-szôłk Pömörsczégö Województwa Mieczisłów Struk, Wejrowsczi Starosta Gabriela Lisius, prezydeńt Miasta Wejrowó Krësztof Hildebrandt, wójt Gminë Lëpusz Mirosłôw Ebertow-sczi, wójt Gminë Wejrowó Henrik Skwarło i przédniczka gduńsczćgó partu Stowórë Pólsczich Pisórzów Bożena Ptak. BC 12 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 Przedstôwcowie gminë Lëpusz (przë mikrofonie wójt Mirosłôw Ebertowsczi) pödczorchiwelë, że są buszny z taczégö domôka, jak S. Janka Nakładem Instytutu Kaszubskiego i Zrzeszenia Kaszubsko--Pomorskiego ukazała się biografia Bernarda Szczęsnego. Z autorem tej publikacji Krzysztofem Sławskim rozmawia Waldemar Gwizdała. ♦ Burmistrz Wejherowa Bernard Szczęsny w 1945 r. Zbiory T. Matysiak Bohater pańskiej książki Bernard Szczęsny jest dziś postacią mało znaną. Nieliczni kojarzą go jako prezesa ZKP lub lokalnego polityka. Kiedy przyjrzałem się materiałom poświęconym Szczęsnemu i porozmawiałem z kilkoma członkami Zrzeszenia Ka-szubsko-Pomorskiego, byłem nieco zdumiony. Okazało się bowiem, że materiałów na jego temat jest niewiele, a spośród trzech czy czterech działaczy kaszubskich, których 0 niego pytałem, tylko jedna osoba kojarzyła nazwisko. Człowiek, który przez 30 powojennych lat odgrywał tak ważną rolę w ruchu kaszubskim, został właściwie zapomniany Odpowiedź na pytanie, dlaczego zapomniano o Bernardzie Szczęsnym, jest w książce. Z jakich źródeł pan korzystał? Jaki okres życia Szczęsnego jest najlepiej udokumentowany, a co sprawiło panu największe trudności? Wykorzystałem wielorakie źródła. Szukałem materiałów w kilkunastu archiwach na terenie Polski, bo Bernard Szczęsny zajmował się nie tylko ruchem kaszubskim, ale także wcześniej, podczas II wojny, działał w ruchu oporu 1 był więziony w obozie koncentracyjnym Stutthof, był także działaczem politycznym, a po odejściu z polityki prowadził dużą spółdzielnię inwalidów. Robił kilka rzeczy naraz, był niezwykle aktywny zawodowo, politycznie i społecznie przez 30 lat. Rozmawiałem także z wieloma ludźmi, którzy znali Szczęsnego. Oprócz tego odwiedzałem zakłady, w których pracował, i przeczytałem jego teksty o II wojnie światowej, o ziemi chojnickiej, gdzie mieszkał w młodości, i późniejsze wspomnienia dotyczące Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego i Wejherowa. Sprawdziłem informacje na jego temat w Instytucie Pamięci Narodowej. Zapoznałem się także ze spuścizną Józefa Węsierskiego, Klemensa Derca i Abdona Stryszaka oraz prywatnymi zbiorami prof. Borzyszkowskiego i, oczywiście, samego Bernarda Szczęsnego, udało mi się również dotrzeć do syna Szczęsnego. Najwięcej trudności miałem z pozyskaniem informacji o dzieciństwie Szczęsnego (lata 20.) i o jego życiu w okresie stalinizmu. Warto wspomnieć, że Bernard Szczęsny, będąc pierwszym powojennym burmistrzem Wejherowa, był chwalony za pracę przy odbudowie miasta. Jednak już pod koniec 1948 roku zaczęły się nad nim zbierać czar- ne chmury, partyjny beton Polskiej Partii Robotniczej nie ufał mu i chciał go usunąć ze stanowiska. Pierwszy atak na Szczęsnego nie udał się - obronili go pracownicy urzędu, którzy merytorycznie odrzucali wszystkie zastrzeżenia. To także świadczy o tym, jakim był człowiekiem i szefem. Ale stalinizm rządził się swoimi prawami. Szczęsny to zrozumiał i po kilku miesiącach sam zrezygnował z funkcji. W 1949 zniknął z życia publicznego i społecznego na kilka lat. Jednak mimo tych problemów udało się pokazać w całości sylwetkę Bernarda Szczęsnego. Jakie były jego relacje z rodziną, przyjaciółmi i współpracownikami? Był tytanem pracy, jeśli się podjął jakiegoś działania, to mocno się w nie angażował. Wyjeżdżał do pracy o 6 rano, a wracał do domu przed północą. Ludzie podziwiali jego poświęcenie, bo on nie tylko pracował jako wicewojewoda w urzędzie, ale też jeździł w teren, aby zbierać informacje o działalności Gryfa Pomorskiego. Popołudniami odwiedzał przyjaciół z obozu koncentracyjnego. Wolny czas wykorzystywał na działalność w Zrzeszeniu, jako prezes miał wiele obowiązków. Z członkami Klubu Studenckiego Pomorania wyjeżdżał w różne zakątki Kaszub. Ponadto osobiście pomagał wielu osobom „terenu". Ktoś starał się 0 akademik czy o linię autobusową, ktoś inny nie mógł się dostać do lekarza. Ludzie pisali do niego listy z prośbą o pomoc, a on starał się ich wspierać. Dotarłem do listów, w których są podziękowania dla niego za to, co robił dla zwykłego obywatela. Ale ta ciężka praca i nieustanna działalność społeczna wywarły negatywny wpływ na jego życie osobiste. Żona uważała, że poświęca jej zbyt mało czasu, że jest za krótko w domu i zbyt rzadko przebywa z ich jedynym synem. Z jednej strony był zatem tytanem pracy i wsparciem dla wielu ludzi, z drugiej to wszystko odbywało się kosztem rodziny. Szczęsnemu nie udało się utrzymać pierwszego małżeństwa. Ta sprawa ciążyła mu do końca życia. Czy pana zdaniem Bernard Szczęsny jednakowo traktował oba główne nurty swojej działalności: polityczną 1 społeczną, czy któraś z nich była dla niego ważniejsza? Chyba społeczną uważał za ważniejszą, bo tej działalności oddawał całe serce. Po tym, jak został pierwszym burmi- POMERANIA 13 NASZE ROZMOWY Xjmmam 0 ^ www.kaszubskaksiazka.pl strzem Wejherowa po II wojnie światowej, współorganizował I Kongres Kaszubski. Był też współtwórcą tzw. Listy Kaszubskiej do parlamentu. Jako były więzień KL Stutthof angażował się w pracę Klubu Stutthowiaków i w upamiętnianie ważnych miejsc na Pomorzu związanych z II wojną światową, także w powstanie muzeum w Sztutowie. I sprawa dla niego najważniejsza - rozwój ruchu kaszubskiego. Zaangażował się w powstanie w 1956 r. Zrzeszenia Kaszubskiego, był jego współzałożycielem i długoletnim prezesem, sprawował tę funkcję w latach 1959-1971. Nie ukrywał tego, że działalność polityczną i funkcje, które pełnił, wykorzystywał także w pracy społecznej, wiele rzeczy udało się zrobić właśnie dzięki temu, że miał w partii taką a nie inną pozycję. Jak jego zwierzchnicy patrzyli na jego działalność społeczną na rzecz Kaszub i prezesowanie Zrzeszeniu Kaszubskiemu (od 1964 r. Kaszubsko-Pomorskiemu)? Bernard Szczęsny doświadczył tego samego, co większość ludzi na Kaszubach po II wojnie. Z jednej strony władze musiały szanować to, że na Pomorzu są Kaszubi i trzeba z nimi współpracować, a z drugiej nie ufały Kaszubom. Władze chciały awansować kogoś z Kaszub, żeby pokazać: widzimy was i wam pomagamy, lud kaszubski jest doceniany. To, że Szczęsny mógł aktywnie działać politycznie, nie było zasługą wyłącznie jego pracowitości, ale był to też wybór partyjnych działaczy. Ówczesna władza postawiła akurat na Bernarda Szczęsnego. Był członkiem PPR, a później PZPR, czyli był partyjnym i można mu było trochę zaufać. Ale dotarłem do protokołów z narad i rozmów, które ukazują ogromną nieufność do niego, bo był Kaszubą, czyli nie można mu do końca zawierzyć, pisano w nich także o tym, że za bardzo angażuje się w ruch regionalny, a Zrzeszenie nie funkcjonuje tak, jak powinno i nie jest oddane partii. Jednak miał też problemy w ruchu kaszubskim, bo nie do końca ufali mu zrzeszeńcy albo ortodoksyjni Kaszubi. Zarzucali mu, że należy do partii, patrzy przez pryzmat partii, jest w kręgu władzy. Znalazł się między młotem a kowadłem, musiał balansować między tymi dwoma światami. Był w trudnym położeniu. Widać to na przykładzie tzw. separatystów kaszubskich. Działacze partyjni mocno na- Od lewej: B. Szczęsny, Piotr Stolarek (przew. Prezydium WRN) oraz Tadeusz Wrębiak (sekretarz propagandy KW PZPR). Kronika „Kaszëbë" ciskali na niego, by zrobił porządek w ruchu kaszubskim, członkowie Zrzeszenia zaś mieli pretensje, że jest zbyt uległy władzy. Z dokumentów, z którymi się zapoznałem, wynika jednak, że walczył o tych ludzi w komitecie wojewódzkim PZPR. W rzeczywistości starał się chronić Zrzeszenie, był dla niego takim parasolem ochronnym, a dzięki swojej pozycji w administracji mógł dla Zrzeszenia wiele spraw po prostu załatwić. Pewnie dziś nie zabrzmi to najlepiej, ale trochę wykorzystywał swoją pozycję polityczną dla rozwoju ruchu kaszubskiego. Wtedy były jednak zupełnie inne czasy i sytuacja ZKP znacznie trudniejsza. A czy nie jest tak, że właśnie ta jego działalność partyjna i bycie między młotem a kowadłem przyczyniły się do tego, że został zapomniany? Zapewne był to jeden z elementów. Ponadto Bernard Szczęsny nie pchał się na afisz. To był człowiek pozytywistyczny, który uważał, że ciężką pracą można zmieniać świat. On wybrał ten świat lokalny - kaszubski. Był bardzo uporządkowany i konsekwentnie realizował zaplanowane od rana do wieczora zadania. Nie był fantastycznym mówcą, nie był wysoko postawionym aparatczykiem, który błyszczał i porywał tłumy. On był od takiej żmudnej codziennej roboty, więc pewnie dlatego też o nim zapomniano. Pracował w trudnych latach. Jednak wyznacznikiem jego pozycji była przyjaźń z Lechem Bądkowskim, z którym spotkał się już w 1938 roku w wojsku. Ta przyjaźń przetrwała II wojnę światową, w latach 40. ponownie się spotykali, a później wspólnie tworzyli zręby Zrzeszenia. Bądkowski w latach 60. i na początku 70. krytykował przyjaciela, a także przyczynił się do odejścia Szczęsnego z funkcji prezesa Zrzeszenia. Ale już po kilku latach prosi Szczęsnego o pomoc dla oddziału gdańskiego ZKP i wspomaganie młodych działaczy kaszubskich. Byli na dwóch biegunach politycznych, ale mieli do siebie szacunek. W jego życiorysie można też dostrzec zainteresowania literackie. Czy to była jedna z jego pasji? Tak to była pasja, którą rozwijał szczególnie w latach 50. i 60. Odwiedzał swoich towarzyszy z ruchu oporu oraz ludzi, z którymi współpracował w Stutthofie i szedł w Marszu B. Szczęsny wręcza L. Bądkowskiemu nagrodę (sesja z okazji„300-lecia prasy polskiej na Pomorzu Gdańskim", 1961). Kronika„Kaszëbe" 14 POMERANIA NASZE ROZMOWY śmierci. Starał się zachować dla potomnych ich wspomnienia, opisując II wojnę światową na ziemi chojnickiej. Zapisywał też wspomnienia z czasu tworzenia się ruchu kaszubskiego. Miał świadomość, że założenie Zrzeszenia Kaszubskiego było w skali kraju czymś wyjątkowym, dlatego nie tylko zaangażował się w powstanie i rozwój ruchu, ale też starał się pielęgnować pamięć o jego dziejach. Jakim był działaczem społeczno-politycznym? Według dzisiejszego nazewnictwa pełnił funkcję wicewojewody gdańskiego (oficjalna nazwa: wiceprzewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej), czyli zajmował stosunkowo wysokie stanowisko w administracji państwowej. Ale pamiętajmy, że wówczas najważniejsze i ostateczne decyzje dotyczące regionu zapadały nie na ul. Okopowej, gdzie miał swoją siedzibę Urząd Wojewódzki, a w Komitecie Wojewódzkim PZPR lub na szczeblu ministerialnym czy partyjnym w Warszawie. Mimo to był bardzo skuteczny w swoich działaniach. Pilnował, patronował, współpracował i starał się, aby ziemia kaszubska się rozwijała. Jest wiele dokumentów i protokołów z różnych posiedzeń, w których czytałem o jego zabiegach. Czasami stawiał sprawy Kaszub na ostrzu noża i sprzeciwiał się swojemu szefowi - wojewodzie gdańskiemu. Oczywiście wiedział, że przegra głosowanie w prezydium WRN, ale wolał walczyć, niż się poddać. Co może pan powiedzieć o jego działalności na rzecz Kaszub i Pomorza? Był odpowiedzialny na Pomorzu za rozbudowę szkół tysiąclatek, których wiele powstało w małych miasteczkach i na wsi. Edukacja to było jego oczko w głowie. Dzięki niej chciał dać szansę na lepsze życie mieszkańcom Pomorza. Starał się pobudzić turystykę, dostrzegając potencjał Kaszub w tym zakresie. Zabiegał o inwestycje turystyczne na Kaszubach, bo widział w tym szansę na wyrwanie ludzi z biedy. Bardzo mocno zabiegał o powstanie fabryki porcelany Lubiana w Łubianie, gdyż na ziemi kościerskiej brakowało miejsc pracy. Zakład ten ściągnął rzesze ludzi z wielu zakątków Kaszub, zapewniając im lepszy byt. To B. Szczęsny w Lipnicy podczas wyjazdowego posiedzenia Zarządu Głównego Zrzeszenia Kaszubskiego w 1960 r. Kronika„Kaszëbe" dzięki jego staraniom powstała Droga Kaszubska. Mocno angażował się też w wiele mniejszych inwestycji i działań. Jak jest oceniany współcześnie? Są dwa nurty. Redaktor Stanisław Pestka wspominał, że gdy współpracował ze Szczęsnym, to wiedział, na czym stoi, miał w nim oparcie, chociaż przed laty także trochę krytykował szefa Zrzeszenia. W rozmowie ze mną przyznał, że wówczas był chyba zbyt krytyczny wobec B. Szczęsnego. Dopiero później zrozumiał, w jakiej formule pracował, jakie prezes ZKP musiał czynić wysiłki, żeby utrzymać Zrzeszenie czy „Pomeranię". Są też osoby, które nawet po latach uważają, że Szczęsny był karierowiczem, że nie dbał 0 ZKP. Kiedy jednak przyjrzałem się bliżej tej ostrej krytyce, okazało się, że brała się z osobistych animozji, nie zaś z rzetelnego oglądu sytuacji. Za co powinniśmy pamiętać Bernarda Szczęsnego? Traktował Zrzeszenie jak dziecko, którym trzeba się opiekować. Dlatego bardzo mocno przeżył odsunięcie go na boczny tor w ZKP Był silnie zaangażowany w jego działalność, miał z tego powodu w Urzędzie Wojewódzkim i Komitecie Wojewódzkim wielu krytyków. Mógł machnąć ręką na ruch kaszubski, zająć się tylko pracą i być może awansować, ale nie zrobił tego, poświęcił się Zrzeszeniu. Był jego najdłużej urzędującym prezesem, i teraz, po latach, ludzie oceniają go bardziej pozytywnie niż wcześniej. Powinniśmy pamiętać o B. Szczęsnym także za to, jakim był człowiekiem, działaczem społecznym i politykiem. Od 1939 roku do 1980 roku przez cały czas coś robił dla Pomorza, dla Kaszub. To jest 40 lat ogromnej pracy dla regionu, z czego nie czerpał żadnych korzyści, nie oczekiwał ani pochwał, ani zaszczytów. Co prawda osiągnął sukces zawodowy i społeczny, a mimo to żył bardzo skromnie. Pod koniec życia ledwo wiązał koniec z końcem, jeździł starym autem 1 aż do śmierci mieszkał w małym mieszkanku w Gdańsku. Nie dbał o siebie, wolał poświęcić się regionowi. Krzysztof Sławski, Bernard Szczęsny (1919-1993). Więzień Stutt-hofu, burmistrz Wejherowa, prezes Zrzeszenia Kaszubsko-Pomor-skiego, Gdańsk 2015. Kierownictwo RZSI (w środku zastępca B. Szczęsnego - Antoni Więckowski) w Gdańsku podczas czynu społecznego, koniec lat 70. SBS POMERANIA 15 NIE UTRWALAJMY FORM GWAROWYCH Od 1999 roku 21 lutego obchodzimy Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego - to okazja, by zastanawiać się nad obecną kondycją kaszubszczyzny i podyskutować o różnych językowych problemach. Zgadzamy się chyba z tym, że język powinien stanowić podstawowy wyróżnik Kaszubów wśród mieszkańców Polski, a także zagranicznej Polonii, choć niestety tak już w praktyce nie jest. Zapewne więcej ludzi ma świadomość swoich kaszubskich korzeni, aniżeli używa rodzimego języka - rodny môwë. W każdym razie w miejskiej przestrzeni publicznej ma się wrażenie, że Kaszuby to już przeszłość. Jakaś nadzieja w coraz liczniejszej grupie dzieci i młodzieży uczących się w szkole kaszubskiego języka, elementów naszej kultury i historii. W swoich artykułach w „Pomeranii": „Czy potrzebna jest dyskusja nad kształtem języka kaszubskiego?"(2008) i „O ka-szubszczyznę »wysoką«" (2012) zachęcałem do wymiany zdań i wskazywałem na przykłady nieuzasadnionego, według mnie, trzymania się typowych form gwarowych. Niestety, jak łatwo można się przekonać nawet na łamach „Pomeranii", moja argumentacja nie przekonała licznych, skądinąd zasłużonych, autorów kaszubskich tekstów. W czasach „poprawności politycznej" unika się wymieniania nazwisk (stara zasada „Nomi- AÉAAlHAAiHyUUiMi Listy red.pomerania@w ■MHppuppp na sunt odiosa"), ale mam nadzieję, że nikt mnie do sądu nie poda. Na wszelki wypadek przepraszam! Jak wiadomo, Artur Jabłoński w swoich powieściach poszedł na całość, odrzucając na rzecz mowy bylackiej (kasz. bëlackô môwa) dotychczasowe ustalenia językowe Rady Języka Kaszubskiego. Mogę zrozumieć Romka Drzeżdżona, że jako Bëlôk - i z szacunku dla krajana, F. Ceynowy - w swoich felietonach zamiast spójnika „i" konsekwentnie stosuje lokalny spójnik „e', który mnie kojarzy się z nagminną teraz stękaniną. Ale nie rozumiem sporej grupy innych autorów niemających bylac-kich korzeni. Przy okazji: jak mi onegdaj przekazał śp. prof. Treder, słyszał od studentów (?), że tak, jak ja w życiu nie słyszałem owego „e' w żywej mowie, tak oni nie słyszą „piszczącego »i«". Fakt, mój ojciec też wymawiał ten spójnik jako „ji", jednak w pisowni RJK przyjęła uproszczoną wersję bez joty. I dobrze! W każdym razie nadal uważam, że „ë" w funkcji spójnika ani nie nadaje tekstowi dostojności, ani nie ma uzasadnienia w kaszub-szczyźnie ogólnej. W przypadku argumentu, że chodzi także o unikanie zbytniego nagromadzenia „i" poprzez niby odpowiednik polskiego „oraz", trzeba zwrócić uwagę na to, że spójnik „oraz" w jęz. polskim jest typowym wyrazem książkowym. Jego użycie w mowie traktuje się jako błąd. I „skręca mnie", kiedy od lat słyszę w Radiu Gdańsk „Na botach ë w borach". A przecież, inaczej niż w jęz. polskim, poza spójnikiem „i" mamy w kaszubszczyźnie nie-przeciwstawne (czyli zapisywane w zdaniu bez uprzedniego przecinka!) „a", np.: „Wzéróm na kurë, gasë a kaczczi". Oczywiście jest także „a" przeciwstawne (po przecinku): „Jo puda górą, a të doła". Teraz dygresja dla tych, którzy nie kończyli studiów filologicz- nych. Język (ale także dialekt, gwara, żargon, slang) stanowi główne narzędzie wzajemnego porozumiewania się ludzi w określonym środowisku. Inaczej mówiąc, to podstawowy i „naturalny" kod wśród tych, których używamy. W kodach „sztucznych", umownych, wypracowanych przez człowieka dla różnych dziedzin życia, jest ideałem, że każde pojęcie (derywat) ma odrębny znak. Trudno sobie wyobrazić, by system (kod) znaków drogowych zawierał znaki wieloznaczne. Nie może tak być, że światło „zielone" niekiedy znaczy światło „czerwone", bo to prowadziłoby do katastrofy. Systemy pesel, flagowe czy kodów pocztowych muszą być absolutnie jednoznaczne itd. Język zaś z natury jest zmienny i tylko do pewnego stopnia poddaje się rygorom jakiegoś czynnika nadzorczego. W przypadku polszczyzny jest to Rada Języka Polskiego (przy PAN-ie), w przypadku kaszubszczyzny Rada Języka Kaszubskiego/Radzëzna Kaszëbsczégö Jazëka. No i normatywne słowniki. Zmiany w języku następują nie tylko poprzez wprowadzanie nowego nazewnictwa związanego z rozwojem techniki czy z wpływem innego języka (obecnie jęz. angielskiego). Bywa, że językoznawcy muszą zaakceptować jakąś formę, bo jest używana już powszechnie (np. „firany" obok dawniej tylko poprawnych „firanek") albo dotychczasowa sprawia zbyt wiele kłopotu (nie palący // niepalący; obecnie tylko drugi zapis). Jednak mimo powszechności RJP nie akceptuje formy „szłem". Dlaczego? Bo nie da się utworzyć analogicznej formy 3. osoby. „On szł"?! To byłaby bzdura, podobnych wyrazów czy form nie ma w całym jęz. polskim. Są jednak przykłady systemowych zmian: reforma z 1936 r. zmieniła zapisy sporej grupy wyrazów, takich jak „biórko, brózda, 16 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 LISTY bóty, żóraw", gdyż w polszczyźnie mówionej od dawna zanikła historyczna odmienność „ó" i „u". W przeciwieństwie do kaszubsz-czyzny, gdzie pod wpływem jęz. niemieckiego ta różnica się utrzymuje. Dlatego dla Kaszuby inaczej brzmią słowa „Bóg" niż „Bug" i „buk". Dla Polaka brzmią identycznie i w tamtej grupie wyrazów odstąpiono od etymologii, choć zostawiono pisane „ó" w wyrazach mających poboczne „o". Inny przykład: od 1956 r. piszemy nie w „Rumii" czy „Chylonii" (choć było już „Gdyni"), ale przez jedno ,,-i", niezależnie od etymologii, traktując polskie nazwy miejscowości jako słowa rodzime (wyjątek „Kalwarii"). Nazwy spoza Polski są na pewno obce i te pisze się w miejscowniku z ,,-ii": Anglii, Kalifornii itp. Odrzuca się możliwość pisania całkiem bez systemu, czyli jak to się niektórym marzy, „tak jak się mówi"; jako historyczną ciekawostkę możemy tylko potraktować próby stosowania własnej pisowni przez grupę poetów-futurystów w latach 20. XX w.: „Tram (tramwaj) wpopszek ulicy", „Nuż w bżuhu. Jednodńuwka futury-stuw". To byłaby droga donikąd, bo każdy z nas mówi nieco ina-■czej. W kodzie językowym funkcjonują liczne wyrazy wieloznaczne. Zależnie od kontekstu „zamek", „babka", „ziemia", „głowa" itd. miewają bardzo różne znaczenia. Ta wieloznaczność wyrazów, różne idiomy świadczą o bogactwie danego języka czy gwary, podobnie jak synonimy, czyli wyrazy bliskoznaczne. Jednak język jako forma wyższa tym różni się od gwary, że jego użytkownicy przyjmują pewne zasady, normatywy. Zwykli użytkownicy gwar na ogół nawet nie wiedzą, że istnieją jakieś Rady i swobodnie tworzą lub przyjmują od innych nowe wyrazy czy for- my. Odrzucają je lub dostosowują odpowiednio, gdy one rażąco odbiegają od znajomych dźwięków, przyzwyczajeń. W rodzinach zaś, w których używa się starannego języka, dziecko jest pouczane przez rodziców, że „tak się nie mówi", potem to samo słyszy od dorosłych w przedszkolu czy szkole. Inna rzecz, że w naszych czasach często bywa odwrotnie: dorośli przyjmują słownictwo i zwroty ze slangów młodzieżowych. Do czego zmierzam? Nie rozumiem, dlaczego w tekście „Kaszëbsczi dlô wszëtczich" („Pomerania" nr 12/2015) autorzy proponują używanie „bez" w znaczeniu „przez": „To (nie: tej?) może jô cë przësla bez möjégö sëna wikszé torbë?", „Mëszla, że bez to jô bë béł jesz barżi nerwés". Dla mnie to nielogiczne, bo nawet w obśmiewanej formie z polskiej gwary: „Jasiek idzie bez most przez czopki" jest pewna logika wyrazowa, natomiast w hipotetycznej wersji kaszubskiej: „Jónk jidze bez most bez czôpczi" tej logiki nie ma. Nasuwa się analogia, że tu „światło zielone" jest jednocześnie „światłem czerwonym". I co z tego, że być może tak mówili wiejscy przodkowie! Moi chłopscy rodzice zresztą tak nie mówili! Jeśli ci przodkowie mieli za sobą szkołę, to szkołę niemiecką, i nikt ich nie korygował w zakresie słowiańskiej mowy. Jednak od inteligenta, kaszubskiego nauczyciela, oczekiwałbym większego wyczucia językowego. Cieszymy się, że mamy uznany język, i szanując tradycję do pewnego stopnia, starajmy się, by wyplewić z niego swoiste niedbalstwo, bylejakość. Charakterystyczne właśnie dla gwar jest pójście na łatwiznę. Czy współczesny kaszubski inteligent nie potrafi wypowiedzieć: „gdze, ideja, kształcëc sa, przënômni" zamiast gwarowych „dze, deja, sztôłcëc sa, bënômni"? Że to jest uleganie literackiej polszczyźnie? A niby na kim mamy się wzorować, jeśli nie na mowie najbliższej siostrzycy? Chyba już nie na językach germańskich - jęz. niemieckim czy angielskim. Bo wspólnym przodkiem i polszczyzny, i kaszubszczyzny jest język prasłowiański (raczej zbiór plemiennych dialektów). W języku polskim o językowy poziom dbała szlachta, kształcona na wzorcowej łacinie, potem także mieszczaństwo, które wcześniej miało swą kulturę plebejską, dość prostacką. „Noblesse oblige". Nie dziwmy się, że dziś wykształcone pokolenia nie chcą mówić jak ludzie bez edukacji. Nie trzymajmy się kurczowo dawnej gwary! Bo to nawet nie jest ważne, czy kaszubszczyzna pierwotnie była dialektem polskim czy odrębnym dialektem pomorskim. Język polski wyrósł aż z trzech dialektów (kolejno wielkopolskiego, małopolskiego i mazowieckiego) i obecny jęz. kaszubski także z plemiennych dialektów wyrasta. Poza niewieloma wyrazami nie jesteśmy w stanie podać przykładów najstarszego zasobu słów kaszubskich. To, co np. dzisiaj niektórym wydaje się kaszubską odrębnością czasownikową - forma „robił jem" (= jô robił") - dawno temu w polszczyźnie przeszło w dzisiejsze „robiłem". Z kolei germanizmami są drażniące polskich nauczycieli formy „on został leżąc" czy śmieszące ich „mój tata jest wyjecha-ny". Tzw. kaszubienie („drodżi, czij") zaczęło się dopiero pod koniec XVIII wieku, a poza kilkoma dawniejszymi tekstami religijnych tłumaczeń pisana kaszubszczyzna zaczęła się od E Ceynowy, czyli w drugiej poł. XIX wieku. Podczas mojego ostatniego spotkania ze śp. prof. Jerzym Trederem na zebraniu oddziału w Redzie (luty 2015), nie wiedząc, że Jego śmierć nadejdzie tak szybko, ponownie zaapelowałem, by ŁŻËKWIAT 2016 / POMERANIA /17 LISTY wycofał się z poparcia zapisu „no prôwda" na rzecz pisowni łącznej. Przecież polskie „po prawdzie" (z kwalifikatorem „rzadkie") wcale nie odpowiada kaszubskiemu „nóprówda" (= naprawdę). A prowadzi wprost do rażącego błędu w polszczyźnie: „na prawdę" (autentyczne zapisy tłumaczeń w Twojej Telewizji Morskiej). Podczas tego spotkania zgodziliśmy się, że ciągle jeszcze brakuje niektórych wyrazów w literackiej ka-szubszczyźnie. Kiedyś w MPiMKP Jerzy Nacel trafnie zauważył, że „chłop" jako odpowiednik „mężczyzny" zupełnie nie odpowiada dzisiejszym realiom. To też relikt wiejskiej mowy, czyli gwary. Śmieszy mówienie „chłop" (chyba że ma to mieć odcień żartobliwy, np. „swój chłop") o profesorze uniwersytetu, senatorze czy arcybiskupie. Niestety, póki co możemy jedynie rolnika nazwać nie „chłopem", ale z niemiecka „gburem" (ku uciesze rdzennych Polaków). Profesor w swojej ostatniej książce Spôdlo-wô wiédza ô kaszëbiznie nie umiał uciec od bardzo potrzebnego słowa „więc" i zastosował tam kaszubską wersję „wic". Jako autor gadek z „wicami" wolałbym formę „wiać". Cieszyłem się, że pisał o „Niemcach", a nie gwarowo „Miemcach" (jak to robi w swoich wywiadach np. E. Pryczkowski), że zamieścił zdjęcia dwóch wersji nazwy powiatu - „pówiat//pöwiôt", a nie niemieckiego „krézu". Natomiast pod rozwagę poddałem wa-riantywne formy słowa „angielski" - „angelsczi//anielsczi". To drugie zbyt kojarzy się z „aniołami" i dlatego według mnie „angelsczi" jest lepsze! Butni Anglicy na pewno nie są aniołami, choć pochodzą w części od plemienia Anglów. Osobiście nie przywykłem używać przymiotnikowych form odmiany rzeczowników rodzaju nijakiego z końcowym ,,-e", typu „żëcé - żëcégó, Pömórzé - Pömórzégó, jedzenie - jedzeniégô" (u mnie: „żëcô, Pómórzô, jedzenió"). Jednak muszę uznać, że one funkcjonują jako system, analogicznie jak w jęz. polskim niewielka grupa wyrazów męskich kończących się na „-a" lub „-y": „sędzia - sędziego (dawniej „sędzi"), hrabia - hrabiego, Podkomorzy - Podkomorzego, Podczaszy - Podczaszego". To tyle nieco chaotycznych uwag z okazji Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego. Każdy z nas piszących po kaszubsku ma na pewno sporo różnych wątpliwości przy pisaniu, musi dokonywać wyboru wyrazów czy form. Nie zawsze rozstrzygnięcia RJK czy zasłużonego autora słowników Eugeniusza Gołąbka wydają się trafione. W pewnym stopniu każdy żywy język jest „in statu nascendi" (w trakcie tworzenia się), a szczególnie literacki jęz. kaszubski w wersji starannej, „wysokiej". Nie wiem, czy planowana na maj w Słupsku konferencja pt. „Literatura a polityka. Casus Pomorza i Kaszub" ograniczy się do warstwy treściowej, czy też będzie czas na język. Mówimy, że rodno mowa to nasz skarb, jednak nawet rodowe srebra trzeba na bieżąco czyścić, bo zaśniedzieją. Trend w obecnej kaszubszczyźnie jest taki, że to już nie tzw. prosty lud wiejski chce ją przechowywać, zatem to kaszubska inteligencja musi przejąć misję „stróża skarbu". JERZY HOPPE PROFESOR BORZYSZKOWSKI -GARŚĆ REFLEKSJI Jako poseł RP kilku kadencji miałem okazję spotkać w życiu wielu wybitnych ludzi. Niewątpliwie do najważniejszych z nich należy prof. Józef Borzyszkowski. Znam go blisko 40 lat i mam wrażenie, że jeszcze tyleż będziemy się spo- tykać. Albowiem postawą, rzutko-ścią umysłu i otwartością życiową zalicza się J. Borzyszkowski do młodych. (...) Kiedy po raz pierwszy o nim usłyszałem? Musiało to być na początku moich studiów historycznych na Uniwersytecie Gdańskim, czyli jesienią 1976 roku. Kilkanaście miesięcy później w gronie studentów, w tym m.in. Donalda Tuska i Wojciecha Dudy, zdawałem u doktora (wtedy) Józefa Borzysz-kowskiego egzamin z nowożytnej historii Polski. (...) Przy okazji spotkań z dr. Borzyszkowskim na UG lub podczas wspomnianego egzaminu po raz pierwszy usłyszałem o działalności Zrzeszenia Kaszub-sko-Pomorskiego (ZKP). (...) do Zrzeszenia przystąpiłem w najtrudniejszych latach stanu wojennego. Obecnie od ponad 10 lat jestem aktywnym członkiem Rady Naczelnej. Ta aktywność wynika (...) z wyniesionego z zajęć z dr. J. Borzyszkowskim przekonania, że nie wystarczy należeć, być, ale trzeba odważnie i odpowiedzialnie zmieniać rzeczywistość. (...) 18 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 Kiedy powstawała „Solidarność" i historia stanęła przed nami, ucieszyłem się, że wśród najaktywniejszych działaczy ZKP był Józef Borzyszkowski. Wtedy też postrzegałem go jako jednego z najbliższych współpracowników Lecha Bądkowskiego. Dzięki takim ludziom, jak J. Borzyszkowski w czasach wielkiej „Solidarności" (1980-1981) i w najtrudniejszych latach stanu wojennego Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie pięknie i godnie zdawało życiowy egzamin. (...) Prof. Józef Borzyszkowski był jednym z głównych organizatorów legendarnych Spotkań Pel-plińskich. Do Pelplina zjeżdżali się animatorzy społeczni, pomorska inteligencja, profesorowie duchowni i świeccy. (...) W Pelplinie, dzięki prof. J. Borzyszkowskiemu i ks. dr. Wiesławowi Meringowi, odbywały się prawdziwe debaty, nacechowane troską o dobro Kościoła i naszej Ojczyzny. W trudnych latach 80. minionego wieku było to kapitalne doświadczenie i twórcze przygotowanie do nowych czasów. W 1989 roku Polska odzyskała wolność i stała się demokratycznym państwem. Wtedy na Pomorzu o naszej przyszłości stanowiło środowisko Lecha Wałęsy i Bogdana Borusewicza. Tak bowiem ułożyły się okoliczności polityczne. Środowisko kaszub-sko-pomorskie wówczas pozostawało jeszcze w nieco dalszym tle. Zapewne nie bardzo z takim stanem rzeczy mógł się pogodzić Józef Borzyszkowski. (...) Kandydowanie Józefa Borzyszkowskiego do Senatu RP w 1991 roku z listy Komitetu Wyborczego ZKP było naturalne i oczywiste. (...) Przypomnę, że nasze województwo, wtedy jeszcze gdańskie, miało do dyspozycji dwa mandaty senatorskie. Kandydowało do senatu kilku znanych profesorów i legendarna postać „Solidarności" LISTY skiego w Tczewie zapamiętałem jego trochę profesorskie kazanie, że demokracji trzeba się uczyć, a narody osiągają sukcesy poprzez dobrą organizację, intensywną pracę i poszanowanie własnego państwa. Miał i ma wciąż rację, mówiąc, że potrzebne jest budzenie aktywności i odpowiedzialności obywatelskiej. (...) Rok 1993 zapisał się w polskiej historii jako trudny, a niekiedy i dramatyczny. Do wyborów szła podzielona prawica, podziały miały też miejsce w NSZZ „Solidarność". Większość tych ugrupowań nie weszła do parlamentu (...). J. Borzyszkowski wtedy już nie kandydował do Senatu RP. Za radą doświadczonych działaczy ZKP wybrał dalsze sprawowanie funkcji wicewojewody gdańskiego. Wojewodą był wtedy Maciej Płażyński. Jako wicewojewoda gdański w latach 1990-1996 J. Borzyszkowski zrobił dużo dobrego. Miałem okazję przekonać się o tym kilkakrotnie, a w szczególności podczas organizacji I Kongresu Kociew-skiego w 1995 roku. Bardzo wtedy nam, Kociewiakom, pomógł. W latach 1994-1996 miałem okazję kilkakrotnie gościć w gabinecie wicewojewody gdańskiego Józefa Borzyszkowskiego. Było dla mnie zaszczytem (...) po partnersku pomorskiej służby zdrowia Alina Pieńkowska. Wyniki wyborów sprawiły mi ogromną radość i znowu dały poczucie obywatelskiej satysfakcji: A. Pieńkowska i J. Borzyszkowski w znakomitym stylu zostali senatorami Rzeczypospolitej Polskiej. Ponieważ w tych samych wyborach zostałem posłem RP, miałem przyjemność obserwować ich pracowitość i oddanie sprawie dobra wspólnego. J. Borzyszkowski aktywnie działał w dwóch komisjach senackich. Był członkiem Komisji Spraw Emigracji i Polaków za Granicą, a w Komisji Spraw Zagranicznych pełnił funkcję wiceprzewodniczącego. Szkoda, że kadencja tamtego parlamentu trwała niecałe 2 lata. Kolejne moje ważne spotkanie z Józefem Borzyszkowskim miało miejsce w 1992 roku. W połowie czerwca w siedzibie gdańskiego NOT-u odbywał się II Kongres Kaszubski. Jego animatorem i liderem był J. Borzyszkowski, sprawujący wówczas funkcję prezesa Zarządu Głównego ZKP. Wraz z Bogdanem Borusewiczem jako parlamentarzyści pomorscy dostaliśmy honorowe zaproszenia. (...) Józef Borzyszkowski w latach 90. ubiegłego wieku kilkakrotnie gościł w moim rodzinnym mieście. (...) Z wystąpień J. Borzyszkow- ŁŻËKWIAT 2016 / POMERANIA /19 LISTY/GADKI RÓZALIJI debatować nad rozwojem naszego województwa. Byłem wtedy wiceprzewodniczącym Sejmiku Samorządowego Województwa Gdańskiego. (...) Dzięki naszym spotkaniom udało się dofinansować kilka publikacji ważnych dla tożsamości i dziedzictwa Pomorza Nadwiślańskiego. Takiej nazwy wtedy często używaliśmy, rozmawiając o Pomorzu. I prawie na zakończenie wspomnę jeszcze o książkach prof. Józefa Borzyszkowskiego. O trzech publikacjach z ogromnego dorobku naukowego profesora. Na pierwszym miejscu stawiam książkę pt. Inteligencja w Prusach Zachodnich w latach 1848-1920 (wydanie 1986). Ta źródłowa i mądra książka mówi o pomorskim rodowodzie inteligencji, w tym i duchowieństwa. Na drugim miejscu stawiam książkę pt. Aleksander Majkowski. Biografia historyczna (wyd. 2002). Jest to bowiem wzorcowa biografia postaci ważnej dla całego Pomorza. Na trzecim miejscu stawiam biograficzny cykl wydawniczy pt. „Pro memoria", oryginalny, użyteczny i niepowtarzalny. W tej serii eksponuję (...) książkę pt. Pro memoria Anna Łajming (1904-2003) (wyd. 2004). W tej publikacji znalazł się m.in. mój artykuł o związkach Anny Łajming z Tczewem. Mało kto dziś pamięta, że ta znakomita pisarka blisko 15 lat mieszkała w Tczewie. Mojemu miastu A. Łajming poświęciła trzeci tom swoich wspomnień pt. Mój dom. Marzą mi się jeszcze dwie nowe książki autorstwa lub pod redakcją J. Borzyszkowskiego, a mianowicie biografia Floriana Ceynowy oraz bardziej popularna publikacja pod roboczym tytułem „100 najwybitniejszych Pomorzan w minionym tysiącleciu". Oczywiście naszego Profesora stać na znacznie więcej. Ale chciałbym, Drogi Profesorze, aby to moje marzenie spełniło się np. w najbliższym dziesięcioleciu. Wiem bowiem, że wielkie i ambitne dzieła wymagają wielu lat pracy. Rzadko się zdarza, że tak wielu i tak wiele zawdzięcza jednemu człowiekowi, prof. dr. hab. Józefowi Borzyszkowskiemu. JAN KULAS GRAPKI, RONDLE CZI TRIGLE? STATKI CZI NACZYNIA AB0 GARKI? Ja żam słyszała łod móndrych lu-dziów, że nasz janzik je srodze bogati. Na jedna ji ta sama rzecz ma tyle łokryślaniów, że je ciażko wybrać, chtóran najbardzi pasuje do kapelusza, jak lubjył powjedać mój Tatko. Eszcze żam słyszała, że póno na śłecie najcięższe só 3 janziki: chiński, polski ji wjera hebrajski. Tego trzeciygo żam nie je pewna, ale nieraz ji nie dwa czujesz, jak ga-dajó ludziska: „Po jakami ti gadasz, po hebrajsku? Toć mów do rzeczi. Tedi mniarkujeta, że hebrajski je ciażki do nałuki! Janzik naszych lólków jidzie wew zahaczanie, ale chto bi sia tim przej- 20 POMERANIA miwał, toć mómi łacina! Nasze młode jó pojani, że paluszki lizać. Łacino krótko ji wanzłowato wszit-ko załatwjó! Jedna kur...mać - zała-twji wszitko: oburzanie, podziw, wizwjisko, a chocki przipómnianie sobje, co wew trawje pjiszczi. Nó słowam, nima taki rzeczi, chtórni tim wikrziknikam nie wipowjysz! A wew razie wojni takych wikrzik-ników je wjanci, na niy? Nó ale ja nie chcą propagować ti nowomowi. Jakbi ty młode chciałi bić oryginalne wew gadce, to bi lepsi siangnyli do mowi staropolski ji tam naleźli fejne słówka tzw. przistankowe. Ale niy, bo bi musieli zdeczko przeczi-tać, dejma na to: Potop abo Kvo Va-dis, Krziżaków, Pana Wołodijow-skiygo. A niech mnie to kosztuje! Puda do biblijoteki, wipożicza ta Trilogija ji wiszukóm para fejnych powjedzónków, jak to „wstydu Waść łoszczańć". Jano że sama móm zabaczóne, chtórni to rzek: Zagłoba abo Kmnicic czi akurat Wołodijow-ski? Ale co mi mómi pretensje do młodych jak wew szkólnim pro-gramnie razu nima ani me, ani be ło takych przedniych ksióżkach. Najlepsi niech Kępski tan zez telewizji napisze nowi słownik. Tam ruk-cuk sia nałuczim szprechać nowomodnie! Tam só trzy słowa łot-mnianiane we wszitkych przipad-kach ji wnetki godzina to dyruje! A mniamci gadajó: „Dyrue-wek!" Jó, jó mi łuż pomału bandzie mnie-li to dyrue-wek, jak mi sia niy weź-nim do porzóndku wew gadaniu!!! Sia łuż powtarzóm: Pacz, jak sia chtóran łodezwje, a bandziesz wiedział, zez kim masz do łuczinku. To Wóm rzecze Róza-lija! ZYTAWEJER Tekst w gwarze kociewskiej w pisowni autorki ROCZNICE urodził się ks. Antoni Kowalkowski Zapisał się w historii naszego regionu kilkoma ważnymi dokonaniami. W okresie zaboru działał w polskich organizacjach patriotycznych, a w latach 1909-1911 wybudował kościół w Rytlu. Przede wszystkim jednak ks. Antoni Kowalkowski pozostał w pamięci wiernych w pieśniach, których jest autorem. Dwie z jego pieśni „Kiedyś, o Jezu, chodził po świecie" (właściwy tytuł pieśni brzmi „Prośba dziecka do Serca Pana Jezusa") oraz „Pan Jezus już się zbliża" weszły na trwałe do repertuaru pieśni kościelnej nie tylko w kraju, ale i za granicą. DOM RODZINNY I CZAS NAUKI Antoni Ignacy Marcin Kowalkowski urodził się 12 lutego 1866 roku w Mi-rachowie w powiecie kartuskim jako najstarsze dziecko Edmunda i Pauliny z domu Meier. Chrzest odbył się w Mi-rachowie, gdzie proboszczem był wówczas ks. Józef Griinholz, ale sakramentu udzielił wuj Antoniego ks. Marcin Meier (w 1. 1859-1882 proboszcz w Chmielnie). Ojciec Antoniego pracował w tym czasie jako nauczyciel w Mirachowie, a dziadek Antoniego -Ignacy Andrzej - jako nauczyciel i kierownik szkoły w Chmielnie. Z Mirachowa rodzina wkrótce przeniosła się do Goręczyna, gdzie Edmund otrzymał posadę nauczyciela. Tu urodziły się kolejne dzieci Kowalkowskich: Jacek, Bonifacy, Edmund Jan, Maria (zmarła, mając 8 miesięcy) i Józef Serwacy (mój dziadek). W 1880 roku zmarł i ojciec Antoniego, i jego dziadek Ignacy Andrzej. Pozostał więc Antoni - wraz z czworgiem rodzeństwa - na wychowaniu matki. Na szczęście z pomocą osieroconej rodzinie przyszedł brat matki ks. Marcin Meier. Ks. Antoni Kowalkowski z rodziną. 1922 r. W latach 1877-1882 Antoni uczęszczał do słynnego już wówczas pro-gimnazjum biskupiego Collegium Marianum w Pelplinie (utworzonego w 1865 r. w miejsce Instytutu Wychowawczego dla Chłopców). W spisie uczniów tej szkoły Collegium Marianum In Pelplin Schulewerzeichnis 1855-1920, opracowanym przez Mariannę Stanke, zapisano, że w 1877 roku Antoni Kowalkowski został przyjęty do Collegium, a pięć lat później odszedł z niego, w uwagach zapisano, że do szkoły w Kościerzynie. Natomiast ks. Henryk Mross w biogramie ks. Antoniego opublikowanym w Słowniku biograficznym kapłanów Diecezji Chełmińskiej wyświęconych w latach 1821-1920 podaje, że tenże w latach 1883-1885 uczęszczał do gimnazjum w Chojnicach. Być może przez rok młody Antoni uczył się w Kościerzynie, a dopiero od 1883 roku w Chojnicach. Tej sprawy nie udało się wyjaśnić. W kolejnych latach Antoni Kowalkowski kontynuował naukę w gimnazjum w Starogardzie Gdańskim, gdzie w 1889 roku złożył egzamin dojrzałości. Tam, w latach 1886— -1889, był członkiem tajnej organizacji filomackiej. Następnie podjął studia filozoficzne i teologiczne na Uniwersytecie w Munster, odbywając jednocześnie służbę wojskową. Studia te jednak przerwał i w 1890 roku powrócił do Pelplina, gdzie wstąpił do Seminarium Duchownego. Tu 11 marca 1894 roku, z rąk biskupa Leona Red-nera, otrzymał święcenia kapłańskie. POCZĄTKI PRACY DUSZPASTERSKIEJ Pierwszym miejscem, w którym ks. Antoni pełnił funkcję wikarego, była parafia w Więcborku; administrował nią wówczas ks. Karol Gro-nau. To tutaj Antoni Kowalkowski założył specjalny zeszyt, w którym zapisywał teksty kazań. Wykorzystywał je także w następnych latach, część POMERANIA 21 ROCZNICE StycscA 1927 iAtei ŚWIATEK -----— „ A 7KOWV DLA STARS' ESIĘCZ NIK OBRAZKÓW y »■*----- PIEŚŃ DO ŚW. STANISŁAWA H0ST^a/M. do nieba u/z/ęry .sławie, mlodzitńaeświftypo éM'tem życiu i 0 Stant lity polskie dzieci blagami/ Oé*ef»toP«9 ¥* ^ 4' Mv polskie dzieci, błagamy Cicb e. proś, byśmy były skromne, tak Ty. Byśmy sil modlić mogły, jak Ty. rro ■ J , . ;» «ie bałeś 5. Ach! Stamsław.c. Polsk. pai • -...........-vbosk,c My*polskie dzieci, błagamy Ciebie Proś, byśmy były czyste. |ak Ty. __ . . Dnia 3« tfrudnia odbył 9 Dop. red.: Prałbym bardzo, aby w kał- ta oka,a»oiciA obchód . "W •SnS-SSr Kos,U) i iw. Alojzy Na uroczysto* *Jggh * Przcdłta-;cuUiwn:,OWk/ kardynał Rakowski. k». z nich na pewno w Pucku i Czersku. W Więcborku ks. Antoni był pierwszym przewodniczącym Katolickiego Towarzystwa Ludowego, założonego 13 stycznia 1895 roku. Stamtąd został przeniesiony do Pucka, gdzie również pracował krótko. Jak wynika z księgi chrztów parafii Puck z lat 1891-1903, pierwszy wpis ks. Antoni zrobił w niej 17 lipca 1895 roku, a ostatni 3 lutego następnego roku. Kolejnym miejscem pracy duszpasterskiej ks. Antoniego Kowalkowskiego była parafia w Czersku w powiecie chojnickim. Został do niej przeniesiony w 1896 roku, prawdopodobnie w lutym, na co wskazuje notatka zamieszczona w piśmie „Przyjaciel. Pismo dla ludu" nr 18 z 10 lutego 1896 roku o odczycie wygłoszonym tam przez ks. Kowalkowskiego. Także w Czersku ks. Kowalkowski angażował się w działalność społeczną i polityczną. Tu, wspólnie z Ignacym Kliń-skim i dr. Bronisławem Zielińskim, założył Towarzystwo Ludowe, skupiające przedstawicieli wszystkich polskich warstw społecznych, które było ostoją polskości na Pomorzu. W towarzystwie tym cieszący się szacunkiem ks. Kowalkowski zabierał głos w wielu sprawach poruszanych na zebraniach. W 1897 roku ks. Antoni Kowalkowski został członkiem Towarzystwa Naukowego w Toruniu, do którego należał do końca życia. ADMINISTROWANIE NOWO POWSTAŁYM WIKARIATEM W RYTLU Trudno powiedzieć, kiedy ks. Kowalkowskiemu powierzono zadanie budowy kościoła w Rytlu. Była to duża w tamtych latach wieś, położona przy drodze prowadzącej z Berlina do ówczesnego Kónigs-bergu, dziś Kaliningradu. Słownik geograficzny Państwa Polskiego i innych Krajów Słowiańskich podaje, że Rytel w 1885 roku liczył 671 mieszkańców, z czego 605 katolików, 57 ewangelików i 9 Żydów. Mieszkańcy tej miejscowości przez długi czas czynili starania o budowę w niej kościoła katolickiego, ponieważ do swojej świątyni parafialnej, w Czersku, mieli aż 14 km. Na skutek tych starań Kuria Biskupia w Pelplinie w liście z 1897 roku kierowanym do proboszcza czerskiej parafii, ks. Pawła Berendta, wyraziła gotowość ustanowienia duszpasterza w Rytlu. Warunkiem było jednak wybudowanie na koszt mieszkańców kaplicy i mieszkania dla księdza. Tym kapłanem miał zostać wikary z Czerska ks. Antoni Kowalkowski. Niestety sami mieszkańcy nie byli w stanie zebrać pieniędzy na jej budowę. Dopiero dar pochodzącego z Rytla ks. Jana Muszyńskiego, który dla przyszłej parafii zakupił działkę z drewnianym domem z przeznaczeniem go na tymczasową plebanię, umożliwił podjęcie konkretnych działań. Ks. Kowalkowski pisał wiele apeli o datki na budowę kaplicy, które publikował w „Pielgrzymie", „Gazecie Grudziądzkiej" i „Gazecie Gdańskiej". W efekcie udało się zebrać niezbędne środki na budowę drewnianej kaplicy. Ks. Antoni Kowalkowski jako pierwszy administrator lokalnego wikaria-tu został przeniesiony do Rytla na stałe 1 października 1899 roku. Zamieszkał w domu, który kupił ks. Muszyński. Odprawianie nabożeństw w niewielkiej kaplicy zbudowanej z desek, które po kilku latach rozeschły się i wypaczyły, było bardzo uciążliwe. Te trudne warunki tak dla księdza, jak i dla mieszkańców Rytla wyzwalały w nich siły do dalszych starań o budowę nowego, większego, a przede wszystkim murowanego kościoła. Dlatego ks. Kowalkowski publikował w gazetach kolejne apele o datki na budowę świątyni. Historię parafii przedstawiłem w książce Rytel. W stulecie parafii, wydanej w 1999 roku, tam też piszę więcej o budowie kościoła. Gdy ks. Antoni został oddelegowany do Rytla, natychmiast przystąpił do organizacji oddziału Towarzystwa Ludowego, który powstał 9 stycznia 1898 roku. Jak pisze w Słowniku biograficznym ks. Henryk Mross, ks. Kowalkowski 9 stycznia 1898 roku założył także w Rytlu Towarzystwo Czytelni Ludowych. Pracując w tej wsi, ks. Kowalkowski angażował się w sprawy polskie. Od 1903 roku był skarbnikiem Powiatowego Komitetu Wyborczego na powiat chojnicki, w Polskim Ruchu Wyborczym działał na pewno jeszcze w 1912 roku. TWORZENIE PIEŚNI RELIGIJNYCH W pracy duszpasterskiej szczególną uwagę poświęcał ks. Antoni działalności katechetycznej i wychowawczej. Doceniał bardzo wielką rolę pieśni religijnej w katechezie oraz w liturgii. Utalentowany literacko i muzycznie, komponował nowe pieśni i pisał do nich teksty, ogłaszając je następnie drukiem w czasopismach dziecięcych: „Nasz Przewodnik" i „Mały Światek". Trudno dziś jednoznacznie określić, ile pieśni ks. Kowalkowski napisał i kiedy to zrobił. Udało się ustalić, że ks. Kowalkowski na pewno jest autorem 9 pieśni. Są to: „Pieśń dziatek o nawrócenie nałogowców", „Marsz dzieci abstynenckich", „Prośba dziecka do Serca Pana Jezusa", „Pan Jezus już się zbliża", „O Pani moja", „O Stanisławie, młodzieńcze święty", „Jezu, Tobie żyję", „Jezus, Maryja" i „Aniele 22 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 ROCZNICE Stróżu". Pierwsza z nich „Pieśń dziatek o nawrócenie nałogowców" została opublikowana w miesięczniku dla dzieci „Nasz Przewodnik" nr 7 z 1 lipca 1913 roku. Słowa do niej napisał ks. Antoni Kowalkowski, a śpiewana była do melodii skomponowanej przez Józefa Nikorowicza pieśni „Z dymem pożarów", która u schyłku XIX wieku pełniła rolę hymnu narodowego. Druga z odnalezionych pieśni, „Marsz dzieci abstynenckich", ukazała się także w „Naszym Przewodniku", w numerze 4 z 1 kwietnia 1914 roku. Pod tytułem tej pieśni napisano: Dla „Naszego Przewodnika" ułożył ks. Kowalkowski. Nie wiadomo więc, czy ks. Kowalkowski jest autorem tylko słów, czy także muzyki. Następną pieśnią (wg dat publikacji) jest „Prośba dziecka do Serca Pana Jezusa", znana także pod tytułem „Kiedyś, o Jezu" lub też „Kiedyś, o Jezu, chodził po świecie" od pierwszych słów pieśni. Została po raz pierwszy opublikowana w „Naszym Przewodniku" nr 6 w czerwcu 1915 roku, jednak wówczas podano jedynie jej słowa. Ponownie „Prośbę dziecka..." wydano 10 lat później, ale już z nutami, w „Małym Światku" - miesięczniku obrazkowym dla starszej dziatwy, który powstał w 1925 roku z połączenia trzech pism dla dzieci. Kolejną pieśnią ks. Kowalkowskiego, a drugą z tych bardzo znanych, jest utwór pt. „Pan Jezus już się zbliża". Ta pieśń powstała prawdopodobnie ok. 1925 roku. Choć nie udało się odnaleźć publikacji, w której ten utwór byłby opatrzony podpisem ks. Antoniego Kowalkowskiego, jednak jest wystarczająca ilość dowodów, aby przyjąć to za pewnik. Pierwsze potwierdzenie autorstwa pieśni znajduje się w „Pielgrzymie" nr 146 z 6 grudnia 1932 roku, gdzie w rubryce Kronika kościelna zostało zamieszczone wspomnienie o ks. Kowalkowskim opublikowane w miesiąc po jego śmierci. Czytamy tam m.in.: Bardzo starannie przygotowywał dzieci do pierwszej Komunji. Dla ukochanych swych dziatek ułożył też oraz skomponował szereg pieśni ko- ścielnych drukowanych w pisemkach dla dzieci „Nasz Przewodnik" i „Mały Światek" i w śpiewniku diecezjalnym ks. Wiśniewskiego (pieśń „Pan Jezus już się zbliża"). Nie wiemy, kto napisał ten artykuł, ale jak wynika z tekstu, znał twórczość ks. Kowalkowskiego, więc nie może tu być mowy o pomyłce. Być może jako przykład podał tylko tę pieśń, gdyż właśnie ona jako jedyny utwór ks. Antoniego została ujęta we wspomnianym śpiewniku. Pieśń „O Stanisławie, młodzieńcze święty" autorstwa ks. Kowalkowskiego została opublikowana w styczniu 1927 roku także w „Małym Światku", ale tu nosi tytuł „Pieśń do św. Stanisława Kostki", zapewne prawidłowy, nadany przez autora. Jej powstanie związane było z obchodzoną w 1926 roku dwusetną rocznicą kanonizacji dwóch patronów młodzieży: św. Stanisława Kostki i św. Alojzego Gonzagi. Wg ks. Szymona Dreszlera z Pelplina ks. Antoni Kowalkowski jest też autorem pieśni „Jezu, Tobie żyję", „Jezus, Maryja" oraz „Aniele Stróżu". Niestety nie udało się odnaleźć słów i melodii wspomnianych pieśni czy ewentualnie innych pieśni autorstwa ks. Kowalkowskiego. INNE PUBLIKACJE Oprócz pieśni kościelnych ks. Antoni Kowalkowski jest też autorem Przewodnika dla użytku wiernych zwiedzających Kalwarię we Wielu Pr. Zach., który napisał na prośbę ks. Józefa Szy-dzika, budowniczego tejże kalwarii. Ten liczący 215 stron Przewodnik... został wydany w czerwcu 1916 roku. Przypomnę, że kalwaria we Wielu (wieś w powiecie kościerskim) powstawała w latach 1915-1927. Kolejną publikacją o znacznie mniejszej objętości jest broszurka Pamiątka pierwszej komunii świętej wydana w Drukarni OSTOJA w Poznaniu. Niestety nie mam oryginału tej broszurki, a na posiadanej przeze mnie kserokopii nie widać daty jej wydania. Sądząc jednak ze zdjęcia ks. Kowalkowskiego zamieszczonego na pierw- szej stronie, została opublikowana pod koniec lat dwudziestych XX w. Ponadto ks. Kowalkowski pisze w niej o sobie jako o starym księdzu. Nie udało się jednoznacznie ustalić, kiedy ta broszurka była wręczana młodym ludziom. Sądząc z treści, działo się to prawdopodobnie w dniu, w którym uczniowie opuszczali szkołę powszechną, czyli mieli ok. 14 lat. Ks. Antoni Kowalkowski zmarł nagle 6 listopada 1932 roku w wieku 66 lat po odprawieniu niedzielnego nabożeństwa. Pogrzeb tego zasłużonego dla parafii w Rytlu proboszcza odbył się 10 listopada 1932 roku przy licznym udziale księży i parafian. Pochowany został na cmentarzu, który sam utworzył i wyświęcił, obok grobu swojej matki Pauliny. Założyciel rytelskiej parafii był jej administratorem ponad 33 lata. Informacje o śmierci i pogrzebie ks. Kowalkowskiego zamieściło wiele pomorskich gazet. Na pamiątkę zasług ks. Antoniego dla Rytla i jego mieszkańców ulica, przy której znajduje się kościół, nosi imię ks. Antoniego Kowalkowskiego, a w świątyni z okazji stulecia parafii w 1999 roku wmurowano tablicę pamiątkową poświęconą jego pamięci. KRZYSZTOF KOWALKOWSKI 15 grudnia 1925 MIESIĘCZNIK OBRAZKOWY DLA STARS Z EJ DZIATWY egzemplarz 60 gro my, Prośba dziecka do Pana Jezus States się dzieckiem. Ty wielki (Boże! W żłóbku płakałeś nad światem [złym. Nie płacz. Dzieciątko! Ja Ci w pokorze ce me daję! Ty mieszkaj w nim! Ktoby u siebie dziecko przyjmował, Rzekłeś,- że wtenczas przyjmuje r» [Cię! Dz.ęki Ci, Jezu, żeś nas miłował! Za to Cię kochać na wieki chcę! Rzekłeś: „Nie Może ze Mną być [w niebie, Kto nie chce dziecku podobnym być!u Ja dziecko Twoje chcę przyjść do [Ciebie I a! mi niewinnie do śmierci żyć! Kiedy w ostatniej będę potrzebie, Gdy się rozstanę ze światem tym — Zlituj się. Jezu! Weż mnie do Siebie Niech wiecznie spocznę przy Sercu [Twem. U Uk*"'' w «erwcu 1M15 Malodię podł|cmy d*iś p ŁŻËKWIAT2016 /POMERANIA 23 Pömachtóny żëwöt Bruna Richerta dzél 1 WEDLE AKTÓW Z ARCHIWUM INSTITUTU NÔRODNY PAMIACË Persona Bruna Richerta je ju znónô Czetińcóm najégö cządnika. Tej sej pójówiół sa ju on w tekstach z ny rédżi artiklów jakno przędny redaktor pöwöjnowi „Zrzeszë Kaszëbsczi", a późni jakno wiadłodôwôcz urzadu bezpieku, bëłë to równak dosc krót-czé nadczidczi, a terô chcą napisać ö nim përzna wiacy. Kawie jegö żëwôta bëłë dosc tëlé zapëzgloné. Tadeusz Bölduan w swöjim dokazu Nowy be-deker kaszubski zrëchtowôł zôpisk, co öglowô öpisëwôł żëcé i dzejnota B. Richerta. W pierszim zdanim swojego tekstu ö nim pisze (pö polsku), że béł Richert kôntrowersjową pôstacją w kaszëbsczi rësznoce\ nie wëjasniwô równak tego, na czim ta „kóntrower-sjowósc" wedle niego polegała. Bóldu-an uwóżół, że człowiek nen miôł szëk do pisaniô i stała sa wiôlgô szkoda, że ni mógł ön z rozmajitëch przëczënów rozwinąć swöjégö taleńtu dlô dobra Kaszëb. Chłop nen nie rozmiôł za-trzimac sa w jaczims jednym môlu na dłëżi i robił téż we wiele warkach. Béł gazétnika, szkolnym, animatora kulturë, czerownika wëpöczinköwé-gö dodomu i organizatora Lëdowégô Uniwersytetu w Öpalenim. Ale to jesz nié wszëtkö. W młodoscë béł nôleż-nika pölsczi nôrodny rësznotë i zaczął uczëc sa na ksadza, chtërnym dejade w kuńcu nie östôł. Nôcekawszé je równak to, że przez jaczis czas béł nawetka nôleżnika... kómunysticzny Pölsczi Robötniczi Partie, co móże wëdawac sa dosc dzywné u człowieka ö prawi-cowëch i katolëcczich pózdrzatkach. Przędną równak przëczëną, dlô jaczi jô pisza nen tekst, je to, że B. Richert ób czas swójégö zapëzglonégö, jak jem ju wspómnął, żëwóta, czile razy östôł zwerbówóny przez kómunysticzną bezpieka, chtërny béł wiadłodôwôcza. To, co tuwö terô pisza, nie je ód-krëwanim niżódny krëjamnotë, bo ó agenturowi dzejnoce Richerta nadczi-dniaté je ju w czile publikacjach ô dze-jach kaszëbsczi rësznotë. Ökróm mie, i to ó wiele rëchli, wspómnalë ö tim w swój ich dokazach Alicjo Paczoska, Dark Szëmikówsczi i Cezari Öbracht--Prondzyńsczi. W tim artiklu chcą równak pokazać óglowi nacéchunk jego żëcowëch „przigódów". NA SPÖDLIM ZMIKROFILMÖWÓNËCH MATERIAŁÓW Przędnym zdrzódła, na jaczim bada sa ópiérôł, są jego teczczi wiadłodôwôcza (zwónégó późni krëjamnym wespół-robótnika). W wiele przëtrôfkach akta taczé nie przewarałë do dzysô, bö bëłë niszczone (braköwóné) w esbecczich archiwach. Czasto jedurnym znaka tego, że jaczis człowiek krëjamno we-spółrobił z urzada czë téż ze służbą bezpieku Lëdowi Pólsczi, bëłë zôpisë na kortach w kôrtotekach minyster-stwa ë urzadów bënowëch sprawów. Dejade w przëtrôfku Richerta stało sa përzna jinaczi. Jego teczczi „papioro-wé" östałë prôwdac znikwioné, ale jesz przed jich zniszczenim óstałë öne zmi-krofilmówóné. Pó pówstanim Institutu Nôrodny Pamiacë mikrofilmë te östałë wzaté do jegö archiwów i tam zeska-nowóné. Dzaka temu mómë dzysô möżlëwôta zapoznać sa z tim, co bëło zamkłoscą zniszczonëch papiorowëch teczków osobowego zdrzódła wiadłów ö tacewnëch mionach „C-5", „Wojciech Kos" i „Wojciech Sudomski", bó prawie pod nima „tacył sa" w aktach B. Richert. Materiałë, co tikają sa czasów wespółrobötë pod dwuma pierszima pseudonimama, pöchôdają z kuńca lat szterdzestëch i z lat piacdzesątëch 20 stolata i östałë zarchiwizowóné w Minysterstwie Bënowëch Sprawów, bó B. Richert jakno „Wojciech Kos" miôł łączba z warszawską centralą bezpieczi. Temu téż dzysó akta te przechówiwóné są w stołeczny centrale INP. Jeżlë zós chódzy ó akta z czasów, czej Richert użiwôł tacewnégö miona „Wojciech Sudomski", to pöchôdają one z lat szescdzesątëch. Robił ón tedë w muzeum w Złotowie i miół łączba ze służbą bezpieku tameczny Powiatowi Kómańde Öbëwatelsczi Milicje. Gard ten słëchôł tej kószalińsczćmu województwu, temu téż mikrofilmë aktów tikającëch sa Richerta trafiłë późni raza z jinszima aktama z ti óbeńde do szcze-cyńsczego partu INP. Widzymë tej, że teczczi bohatera negó tekstu przewa-rałë do najich czasów jakno mikro-filmë, a ókróm te przechówiwóné są wcale nié we Gduńsku, ale w Warszawie i Szczecënie. PÖZNÔWÓMË ZAMKŁOSC PERSONALNY TECZCZI ÖSOBÖWÉGÖ ZDRZÓDŁA WIADŁÓW Kóżdi wiadłodôwôcz (krëjamny we-spółrobótnik) bezpieczi miół dwa zortë teczków. Pierszim z nich bëła teczka personalno, w jaczi zamkłé 1 Wszëtczé wëzwëskóné w teksce cytatë wzaté z pölsköjazëköwëch zdrzódłowëch tekstów skaszëbił Słôwk Fôrmella. 24 POMERANIA są rozmajité wiadła na téma wia-dłodôwôcza. Bezpieka zbiera je pó to, żebë jak nówiacy wëdowiedzec sa ö tim, kim je jich kandidat na „ösoböwé zdrzódło wiadłów". Chödzëło tuwö przédno ö żëcopis, pöliticzné pöz-drzatczi, dzejnota w organizacjach, zainteresowania a nawetka möcné i słabé stronę charakteru. Na spódlim tegö wszëtczégö fónkcjonariuszowie urzadu i służbë bezpieku dochôdelë do swiądë, czë wôrt je zwerbować tegö prawie człowieka na wiadłodôwôcza, na jaczi ôrt go zwerbować i czë badze z niegö pöżëtk dlô krëjamnëch służ-bów Lëdowi Pölsczi. Drëdżim zorta bëła zôs teczka robôtë, w jaczi nalezc jidze brzôd agenturowi dzejnotë wia-dłodôwôcza, to je usadzone przez niego rapörtë. W tim dokazu opierać sa bada colemało na tim, co zamkłé je w personalnëch teczkach B. Richerta, bô tam prawie nalézemë nówiacy wiedze na téma jegö żëcégö. Chcemë le tej zacząc nają öpöwiésc. Zacza sa öna w Wejrowie 24 lëstopad-nika 1921 r„ bo prawie tedë w rodzenie banowégö Władisława Richerta i jego białczi Jadwidżi z Pétków urodzył sa syn Bruno. Ö tim, co dzejało sa późni, mó-żemë wëdowiedzec sa midzë jinszima z żëcopisu zrëchtowónégö w séwniku 1953 r. w Warszawie i z tego, co bohater najégô tekstu jakno wiadłodôwôcz „C 5" sóm ö se napisôł gdińsczi bezpiece w 1949 r. W dosc dłudżich pismio-nach dôwôł wiadła midzë jinyma ö swój i, jak to sóm nazwôł, póliticzny dzejnoce. Zaczął ja jesz przed II światową wöjną, czej béł jesz szkólóka w Pań-stwówim Liceum i Gimnazjum m. J. Wëbicczégö w Köscérznie. Jesz przed tim do spödlecznëch szköłów chödzył w Wejrowie, Wiôldżi Wsë i w Kôrsë-nie. Öb czas slédnëch dwuch lat uczbë w kóscersczim gimnazjum ë liceum, to je wiatach 1938-1939 béł ju zrzeszony z polską nôrodną rësznotą. Przënôlégôł tej do nibë to krëjamnégó karna nóro-dówców, chtërnégó nôleżnikama bëlë uczniowie gimnazjum. Dzejôł tedë téż w Związku Pölsczégó Harcerstwa, To-warzëstwie Tomasza Zana i w Mariań-sczi Sodalicje. W maju 1939 r. zdôł matura, pó czim, jak pisze, óstół wcygniati do póliticzny robotę przez ks[adza] Józefa V\frecza, jaczi béł w tim czasu jednym z przédnëch dzejarzów nôrodny rësznotë w óbeńdze Pömórzégö. Öd czerwińca 1939 r. jaż do wëbuchu wojnę béł pówiatowim czerownika Sekcje Młodëch Nôrodnégó Stronnictwa (pól. Stronnictwo Narodowe) na kóscersczi pówiôt. Tedë póznół jesz jinëch przéd-nëch dzejarzów endecczich w Pólsce, ale ósoblëwie na Pómórzim. Ökróm tego nadczidł w swój im rapórce, że przemôwiôł w tim czasu na wiele zćńdzeniach ë wiecach. Pódsztrichnął przë tim, że miół tej 17 lat. W swójim żëcopisu z 1953 r. dodówó jesz, że rok rëchli (pisze, że miół tedë 16 lat) zaczął pisać tekstë do cządnika „Kaszuby". Gazeta ta wëchôda w Kartuzach w latach 1936-1939 i bëła regionalnym dodówka do pismiona, co sa zwało „Gazeta Kartuska". Procëmno do zrze-szińców cządnik nen pódsztrichiwół związczi Kaszëb z Polską. Ökróm te pisół Richert przed wojną do pismio-nów twórzonëch przez młodzëzna ze strzédnëch szkółów ó titlach „Pod znakiem Marii" i „Orlęta". W nadczid-niatim wëżi żëcopisu B. Richert óglo-wó ópisół téż wôrtnotë, jaczé bëłë dló niego wôżné w młodëch latach. Na-pisôł tam, że domôwé strzodowiszcze i szkoła, a ókróm tego robota w mło-dzëznowëch organizacjach i strzodowiszcze, wjaczimjem wërósł, czerowałë mie: 1. do katolëcczégö pózdrzatku na świat i w tradicjowi interpretacje, 2. zrzeszëłë mie z dejologią endecje, 3. stół jem sa mocno spartaczony z kaszëb- KASZËBIW PRL-U OBM sczim regiona, mólowima tradicjama, kaszëbskę mową, regionalną kulturą. W czerwińcu 1939 r. B. Richert wstąpił do Dëchównégö Seminarium w Pelplënie, ale nigle zaczął uczba, zaczała sa drëgô światowo wojna, co stanała na przék zjisceniému jego udbë. W swójim żëcopisu z 1953 r. Richert wspóminó, że pó séwniköwi wojnie wrócył z westrzédny Pólsczi do Kóscérznë. Nie pisze równak, za czim i czedë do westrzódka Pólsczi jachół. W kóżdim razu czej nalózł sa w Kóscérznie, zarô w gromadzę z ojca zwiornął z tego miasta przed hitlerow-sczim terora. Öjc Bruna, to je Wła-disłôw Richert pójachół tej do Wiól-gópólsczi, zwóny tedë ókraga Wartë. Sóm Bruno óstół na Kaszëbach, a tak richtich to na jich półniowim kuńcu, to je w ókólim Wiela i Kôrsëna (w tim czasu chójnicczi pówiót). Öd lëstopad-nika 1939 r. tacył sa u drëchów i zna-jemnëch. Tam i tedë zaczął téż swója procëmhitlerowską kónspiracjową dzejnota. SŁÔWK FÖRMELLA* * Autor je starszim archiwistą w archiwalnym dzéłu gduńsczego partu Insti-tutu Nôrodny Pamiacë. POMERANIA 25 STANISŁAW SALMONOWICZ Michał Łyżwiński vel Żymierski, Naczelny Dowódca LWP od lata 1944 r., a Marszałek Polski od 1945 r., był czołową postacią rządów komunistycznych w Polsce do roku 1949. Zaufanie w systemie stalinowskim było jednak nieraz niepewne: w 1948 r. swe stanowiska utracił szef PPR Gomułka, a jego najbliżsi współpracownicy będą trafiać do więzień UB. Żymierski przestał być ministrem 6 listopada 1949 r., zastąpiony przez przysłanego z Moskwy Konstantego Rokossowskiego, mianowanego wkrótce Marszałkiem Polski. Odsunięty od wpływów Żymierski zachował jednak aż do 1952 r. willę w Sopocie. Przyjeżdżał tu przez wiele lat, obserwowano jego sylwetkę „generalską" w czasie przejażdżek konnych. Oglądał się za ładnymi kobietami, można powiedzieć, że przez całe życie był wielbicielem stylu operetkowego: kobiety, wino i śpiew. Wszelkie podróże dlań się skończyły, kiedy w ramach śledztwa przeciw generałowi Spychalskiemu (na którego zresztą donosił) sam został aresztowany w 1953 r. Kim był Michał Żymierski, jak wyglądała jego pogmatwana biografia, mało kto w ówczesnym Sopocie mógł wiedzieć. Podobnie tylko niewielkie grono specjalistów wiedziało do niedawna o części niejasnych wydarzeń jego życia. Publikowana świeżo źródłowa biografia Żymierskiego pozwala dopiero na całościowe spojrzenie na jego koleje losu, które mogłyby posłużyć do stworzenia sensacyjnego filmu! Warto jednak, choć w skrócie, ale w chronologicznym porządku, opisać żywot Michała Łyżwińskiego rodem z jednego z krakowskich przedmieść. Początkowo był kształcony na księdza dzięki pomocy władz kościelnych, jednakże poszedł po maturze na studia prawnicze. Nawiązał bliskie kontakty z ruchem strzeleckim w Galicji, z którego później powstały Legiony Piłsudskiego. Przedtem, ale nie z własnej winy, znalazł się w tarapatach. Jego starszy brat Jan został skazany za udział w brutalnym morderstwie rabunkowym na 18 lat więzienia (1914 r.) - nb. kiedy w mojej młodości w Krakowie opisałem to głośne morderstwo, z uwagi na cenzurę nie mogłem wspomnieć, że bratem mordercy był ówczesny marszałek Żymierski. Michał Łyżwiński był jednak zawsze pełen uczuć rodzinnych, o czym świadczy fakt, że już w Polsce Odrodzonej postarał się o przedterminowe zwolnienie z więzienia swego brata. W ówczesnym Krakowie ta sprawa była jednak bardzo głośna i musiał - za poradą kolegów z Drużyn Strzeleckich - wyjechać do Lwowa, i wówczas zmienił nazwisko na Żymirski (potem używał wersji Żymierski). Wybuchła wojna i Żymierski dołączył do Legionów Piłsudskiego w sierpniu 1914 r. Miał już przeszkolenie oficerskie i dowodził z miejsca kompanią, potem batalionem. Był zdolnym oficerem wkrótce w stopniu kapitana, a w krwawej bitwie pod Laskami został ciężko ranny. Po kuracji w Wiedniu pozostawał nadal w otoczeniu Piłsudskiego i w grudniu 1915 r. był już dowódcą pułku. Kiedy jednak Piłsudski - etapami -wycofuje się ze współpracy z Austrią, Żymierski zajmuje inne stanowisko. Dalej będzie dowodził pułkiem w II Brygadzie Legionów pod dowództwem austriackim. II Brygada zerwała jednak z Austrią wobec zawartego przez mocarstwa centralne pokoju z Ukrainą w Brześciu (pokój oddawał część ziem polskich Ukrainie), ale pod Kaniowem została rozbita przez wojska niemieckie i austriackie. Pomijam skomplikowane losy Żymierskiego w latach 1917-1918. W styczniu 1918 r. wrócił do Warszawy i - mimo różnych zarzutów wówczas wysuwanych przeciw niemu - Piłsudski przywrócił go do służby wojskowej. Odtąd pułkownik Żymierski pełnił szereg ważnych funkcji, a w toku kampanii przeciw bolszewikom w 1920 r. objął dowództwo II Dywizji Legionów i odegrał dużą rolę w walkach przeciw Armii Konnej Budionnego na Lubelszczyźnie. Mimo pewnych krytyk jego roli jako dowódcy otrzymał za walkę dywizji z przeważającymi siłami Budionnego order Virtuti Militari. Był uważany niewątpliwie za zdolnego oficera i wysłano go do francuskiej Wyższej Szkoły Wojennej, uważanej wówczas za najlepszą w Europie. Studiował w Paryżu w latach 1921-1923. Kiedy powrócił do Polski, Piłsudski już nie sprawował żadnych funkcji w państwie. Żymierski z miejsca nawiązał bliskie kontakty z ludźmi bliskimi rządzącej 26 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 GAWĘDY O LUDZIACH I KSIĄŻKACH OHHH wówczas centroprawicy (generał Władysław Sikorski, poseł Popiel, generałowie z byłej armii austriackiej). Od 1922 do 1926 kolejne rządy są wrogie wobec Piłsudskiego, byłego Naczelnika Państwa, a Żymierski ciągle awansuje: od marca 1925 r. wykonuje obowiązki pierwszego zastępcy Szefa Administracji Armii, a już wcześniej otrzymał nominację na generała brygady. Prowadzi dość wystawny tryb życia, nie zawsze spokojne związki z kobietami szkodzą jego opinii. Posada jednak w ministerstwie pozwala mu na wpływanie na zawierane przez armię kontrakty na dostawy uzbrojenia. Wchodzi w stosunki z niezbyt szacownymi biznesmenami w kraju i we Francji. On odpowiada za wielki kontrakt na dostawy dla wojska masek przeciwgazowych, których jakość okazała się wadliwa. W czasie zamachu majowego 1926 r. Piłsudskiego Żymierski stoi po stronie rządu. Już jednak wcześniej, w kwietniu 1926 r., prokuratura wojskowa wszczęła śledztwo o korupcję przeciw kilku osobom, w tym przeciw Żymierskiemu. Odchodzi na krótko przed zamachem majowym ze swej funkcji w ministerstwie. Piłsudski doszedł do władzy, głosząc także hasło walki z korupcją w życiu publicznym. Jedną z ofiar tej polityki będzie generał Żymierski, formalnie aresztowany pod koniec maja 1926 r., a skazany przez sąd generalski po długim śledztwie i jawnej rozprawie dopiero 6 września 1927 r. Bronił daremnie Żymierskiego jeden z najlepszych warszawskich adwokatów. Sąd uznał jednak jego winę w działaniu na szkodę Skarbu Państwa, przyjmowanie korzyści majątkowych od zainteresowanych przedsiębiorców, i skazał go na karę 5 lat wiezienia oraz wydalenie z wojska. Wbrew wielu opiniom wyrok ten - w świetle przepisów i zarzuconych mu czynów - nie był surowy. Minimalna kara w takich przypadkach wynosiła 4 lata więzienia, a przecież oskarżony zajmował wysokie stanowisko i był generałem! Faktem jednak jest, że nawet w kręgach legionowych byłych podwładnych Żymierskiego okazywano mu współczucie, a opozycja przeciw Piłsudskiemu uważała, że wyrok był niesłuszny. Szczegółowe ustalenia autorów biografii ukazują postać Żymierskiego w negatywnym świetle, zwłaszcza co do spraw prywatnych i finansowych, i nie ma dziś wątpliwości, że skazanie za korupcję było uzasadnione. Żymierski odcierpiał w całości karę i wyszedł z więzienia pod koniec sierpnia 1929 r. I tu się zaczyna może najciekawsza, choć raczej nie najchlubniejsza część jego biografii. W więzieniu nawiązał kontakty z odbywającymi kary działaczami komunistycznymi, skazywanymi za działalność nielegalną w epoce IIRP. Można przyjąć, że generalnie pragnął się zemścić za swoje kłopoty, a i szukać sposobu na przeżycie z rodziną. Wyjechał do Francji i od 1932 r. wszedł na służbę wywiadu sowieckiego, informując głównie o polskiej armii i sprawach przemysłu zbrojeniowego. Współpraca, do której wciągnął także młodszych braci (!), trwała w tym okresie do roku 1937. W tym momencie reorganizacja wywiadu sowieckiego spowodowała, że uznano informacje Żymierskiego już za niewystarczająco ważne i zrezygnowano z jego usług. Dodam tu, że w czasie okupacji wrócił do kontaktów z „Moskwą" od 1942 r. i nie jest jasne dzisiaj, do kiedy była ona gorliwie kontynuowana. Żymierski do 1939 r. w różny sposób zdobywał pieniądze na życie. Wybuch wojny zastał go w Polsce i niemal z miejsca postanowił szukać dla siebie jakiegoś stanowiska w „konspiracjach". Szukał go wszędzie z różnym powodzeniem, nie gardził także w pewnym momencie kontaktami z jakimś oficerem Gestapo (być może na polecenie sowieckie, ale nie jest to pewne!). Usiłował zdobyć stanowiska naprzód w środowiskach dalekich od komunistów (którzy praktycznie zaczęli działać dopiero w 1942 r.). Kiedy zgłosił się do Armii Krajowej, nie wiedziano, co z nim zrobić: nie był przecież już generałem, opinie skandalizujące o nim znał generał Rowecki, ale nikt nie wiedział wówczas o jego kontaktach z wywiadem sowieckim. Ostatecznie, nie bez wątpliwości, przyjęto go jako „doradcę wojskowego bez stopnia" do podporządkowanej Armii Krajowej OWKB. W śledztwie w UB po wojnie wypierał się, by kiedykolwiek służył pod rozkazami AK, i przeczył, by złożył tam przysięgę. W istocie stanowisko to nie odpowiadało jego ambicjom. Proponował też swe usługi jako generała Narodowym Siłom Zbrojnym, podkreślając, że był skazany przez przedwojenny sąd z przyczyn politycznych. Tu go też jednak nie przyjęto, ale - wreszcie - organizowało się PPR i GL (potem AL) i wszedł Żymierski do konspiracji komunistycznej, gdzie jego talenty wojskowe były rzeczywiście wysoko oceniane. Czy w kierownictwie PPR miano wówczas jakieś dodatkowe polecenia z Moskwy, nie jest to jasne. Tak czy owak w 1944 r. z delegacją KRN znalazł się we właściwym momencie w Lublinie i został mianowany Naczelnym Dowódcą Ludowego Wojska Polskiego, jak nazwano armie polskie pod władzą powstającego reżimu komunistycznego. Jako Naczelny Dowódca WP zatwierdzał setki wyroków śmierci na żołnierzach Armii Krajowej wydawanych przez ówczesne sądy wojskowe, najczęściej kierowane przez oficerów sowieckich skierowanych do służby w WP. Warto przypomnieć, że nazywano ich po cichu „popami", czyli oficerami „pełniącymi obowiązki Polaków". Był więc do roku 1949 marszałek Żymierski Naczelnym Dowódcą WP i ministrem obrony narodowej. Jak już wspomniałem, stosunkowo wprawdzie późno, ale obok Gomułki i Spychalskiego, trafił także Żymierski do wiezienia komunistycznego, tym razem oskarżany nie o żadne maski, ale o służenie wywiadowi francuskiemu, piłsudczykom, Armii Krajowej itd. Miał być świadkiem przeciw Spychalskiemu, traktowano go brutalnie, ale dzięki „odwilży" wyszedł z wiezienia w 1955 r. Zrehabilitowany, ale wielkich stanowisk już nie dostał. Za Gierka i Jaruzelskiego był jednak nieraz fetowany jako „pierwszy kombatant PRL-u". Kiedy zmarł w 1989 r., dzięki gen. Kiszczakowi miał pogrzeb uroczysty, choć istniał już rząd niekomunistyczny. Wedle mnie całe życie gotów był służyć gorliwie, jeżeli otwierało to przed nim drogi kariery. Jarosław Patka, Jerzy Poksiński, Michał Żymierski 1890-1989, IPN, Warszawa 2015. ŁŻËKWIAT 2016 / POMERANIA / 27 WSPOMNIENIA JAN EJANKOWSKI - kociewsko-pomorski stołem Postać i dokonania tego nauczyciela i społecznika, regionalisty, Kociewiaka i Pomorzanina, Polaka i Europejczyka mocno wpisane zostały w pamięć kilku pokoleń współczesnych mieszkańców kraju i w nasze dzieje, utrwalone na kartach niejednej książki. Jan Ejankowski (1929-2015) poprzez swe życie i dzieła szczególnie Kult Matki Bożej Piaseckiej na Pomorzu, a szczególnie na Kociewiu (Piaseczno 2005) i Sanktuarium Maryjne w Piasecznie w latach 1967-2007 (Piaseczno 2008), dokumentujące dzieje parafii i dokonania ks. dra Kazimierza Myszkowskiego jako jej proboszcza, od końca grudnia 2006 roku seniora, powszechnie szanowanego emeryta. X Przegląd Kociewskich Zespołów Folklorystycznych - Piaseczno 2003 r. Od lewej: (drugi) ks. infułat Stanisław Grunt, prezes Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Brunon Synak, ks. prałat Kazimierz Myszkowski, Jan Ejankowski, burmistrz Bogdan Badziong, ks. wik. Przemysław Krzyżanowski, prezes KociewskiegoTowarzystwa Oświatowego i konferansjerka X Przeglądu Irena Brucka, stoi prof. Maria Pająkowska. Fot. ze zbiorów J. Borzyszkowskiego mocno związał się z prastarym Piasecznem - sanktuarium Matki Bożej Piaseckiej, Królowej Pomorza. Współpracując z wieloletnim kustoszem tego sanktuarium, ks. prał. Kazimierzem Myszkowskim, promował przez dziesięciolecia kult Królowej Pomorza oraz dzieje i organicznikowskie tradycje Piaseczna i Kociewia w regionie i poza jego granicami. Świadectwem tej działalności są poświęcone Piasecznu i ks. Kazimierzowi Myszkowskiemu głównie jubileuszowe publikacje autorstwa }. Ejankowskiego. Przywołać można i wypada na zasadzie przykładu dwie: Najnowsza, ostatnia z kilkunastu publikowanych za życia, praca J. Ejankowskiego, to wydana niejako własnym sumptem, w sztywnej oprawie i na kredowym papierze monografia - swoista kolorowa kronika - pt. Dwudziestolecie Przeglądu Kociewskich Zespołów Folklorystycznych ku czci Władczyni Kociewia w Piasecznie (1994-2013) ([Nicponia] 2015). Z ogromną wdzięcznością wspominam i wspominać będę postać i dorobek Drëcha Jana, jednego z najwybitniejszych synów bratniego dla Kaszubów regionu i stolema wśród działaczy kociewskich, bezgranicznie oddanego swojej pracy nauczycielskiej i działalności społecznej na rzecz dobra wspólnego - szkoły, kolejnych wsi, w których pracował, samego Piaseczna i całego Kociewia. Trwałym pomnikiem - stolemowym dokonaniem jego twórczego życia jest Dom Kultury im. Juliusza Kraziewicza w Piasecznie, siedziba Oddziału Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie. W kontekście funkcjonowania tegoż muzeum i sanktuarium w Piasecznie J. Ejankowski zainicjował przywołany doroczny Przegląd Kociewskich Zespołów Folklorystycznych i był jego spiritus movens. Będąc nie tylko działaczem, ale i dokumentalistą oraz historykiem regionalnych dziejów, Jan Ejankowski na kartach czasopism i innych wydawnictw przypominał współczesnym wybitne postacie z przeszłości Kociewia, od Juliusza Kraziewicza (1829--1895) - twórcy pierwszego Kółka Rolniczego na Pomorzu i na ziemiach polskich - zaczynając, a na ofiarach krwawej kociewskiej jesieni 1939 roku nie kończąc. Warto i trzeba pamiętać, że za sprawą Jana Ejankowskiego skarbnicą wiedzy są kroniki szkół i instytucji, w których pracował. Nie mniej ważnym i cennym źródłem dla poznania jego biografii i mentalności oraz etosu szkolnego, inteligenta i społecznika jest prowadzony przezeń dziennik, pamiętnik, zatytułowany „Refleksje nad własnym życiem", zapoczątkowany w 1976 roku, którego 1.1 dotyczy przeszłości - lat 1929-1976, pozostający w zbiorach rodziny. Na życiową postawę Jana Ejankowskiego niemały wpływ miał krąg jego wychowawców - zwłaszcza księży i przyjaciół z lat młodości. Spośród duchownych z szczególną wdzięcznością przywoływał ks. Bernarda Sychtę 28 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 WSPOMNIENIA poprzednicy i następcy (zebrał i opracował J. Borzyszkowski, Gdańsk - Starogard Gdański 2007). W gronie przyjaciół od lat młodości był ks. Henryk Mross (1928-2000), wspaniały duszpasterz, nauczyciel i historyk, biografista, autor pomnikowego dzieła Słownik biograficzny kapłanów diecezji chełmińskiej wyświęconych w latach 1821-1920 (Pelplin 1995). Ks. Mross wraz z ks. Kazimierzem Raep-kem (1936-1997), proboszczem bo-rzyszkowskim, w 1995 roku został laureatem Medalu Stolema. Od lat Jan Ejankowski w odbiorze wielu działaczy społeczności zrzeszonej był traktowany również jako stołem. Swemu druhowi Henrykowi Mrossowi poświęcił wspomnienie pt. „Straciłem Przyjaciela...", opublikowane na łamach czasopisma „Nowiny Gniewskie"(R. 2000, nr 5), podpisane Przyjaciel Janek. W poświęconej ks. H. Mrossowi książce ks. Sławomira Decowskiego pt. Przeszedł dobrze czyniąc. Ks. Henryk Mross (1928-2000) (Pelplin 2001) znajdujemy je w aneksie pt. „Zawsze wierny Bogu i Ojczyźnie". Ostatnim dziełem Jana Ejankow-skiego jest napisana tuż przed śmiercią - wiosną i latem 2015 roku „Saga rodu Ejankowskich", przewidziana pierwotnie do druku w kolejnym tomie serii wydawniczej Instytutu Kaszub- skiego pt. „Nasze korzenie". (Dzięki pomocy rodziny będziemy mogli ją wydać w postaci samodzielnej publikacji). Napisał ją na moją prośbę w intencji utrwalenia świata - środowiska ludzi, które go ukształtowało, a które on sam także kreował, dokumentując jego przeszłość z myślą o przyszłości. Przed laty Jan Ejankowski zgłosił się na moje seminarium doktorskie z myślą o przelaniu na papier - utrwaleniu i zanalizowaniu, objaśnieniu dziedzictwa materialnej i duchowej kultury Kociewia i Pomorza (w tym i Kaszub), jakie zgromadził w muzealnej skarbnicy w Piasecznie. Nadmiar pomysłów i wymagających pilnej realizacji projektów uniemożliwił mu napisanie rozprawy doktorskiej. Sądzę, że jeszcze dziś mógłby otrzymać pośmiertnie nie tylko Medal Stolema, ale i tytuł doktora honoris causa niejednego uniwersytetu na Pomorzu, a zwłaszcza w Bydgoszczy, gdzie na seminarium magisterskim prof. Marii Pająkowskiej już przed laty powstała praca poświęcona kociewsz-czyźnie na tle jego dokonań. Sam J. Ejankowski przywołuje ją w części „Sagi rodu...", w której prezentuje swoje bogate curriculum vitae. Oto ono w całości, napisane w osobie trzeciej. Może więc stanowić integralną część mojego o nim wspomnienia. (1907-1982), którego poznał jako wikariusza w Sarnowie, gdzie jego ojciec był organistą. Po latach J. Ejankowski doprowadził do prapremiery najbardziej znanego dramatu kociew-skiego, którym jest Wesele kociewskie ks. B. Sychty (wydane przez Wydawnictwo Morskie w 1959 r.), zawierające m.in. jego tekst i melodię ks. Edwarda Hinza Hymnu Kociewiaków. Pytasz sia, gdzie Kociewiaki Majó swoje dómy, Swe pachnące chlebam pola, Swoje sochy, brony? Dzie Wierzyca, Wda Przy śrebnym fal śpiewie Niesó woda w dal, Tam nasze Kociewie. Czy to my tu na Kociewiu, Czy Borusy w Borach, Czy Lasaki, czy Kaszuby Na morzu, jeziorach. Jedna Matka nas Wszetkich kolibała, Pokłóńma sia w pas: Tobie, Polsko, chwała. O autorze Wesela kociewskiego J. Ejankowski napisał w artykule „Ksiądz dr Bernard Sychta we wspomnieniach regionalisty", opublikowanym w tomie Pro memoria Ks. Bernard Sychta (1907-1982) a Kociewie... Jego i ■ - * ' Jan urodził się 12 grudnia 1929 roku w Sarnowie i tam w miejscowym kościele zęstał ochrzczony. Przed wrześniem 1939 roku ukończył tylko trzy klasy polskiej szkoły. Potem przymusowo uczęszczał do niemieckiej szkoły do lata 1943 roku. Jako chłopiec wykonywał ciężką codzienną pracę fizyczną w stajni, stodole i na polu, bo ojciec i starsi bracia byli na wojnie. Na 7-hektarowym gospodarstwie została matka Józefa z córkami i czternastoletnim synem Janem. Po wojnie dzięki ukochanej matce Jan uczęszczał do Państwowego Gimnazjum w Gniewie (1945-1948). Na skutek przynależności do nielegalnej organizacji (Związek Mścicieli Polskich) Jan Ejankowski wraz z kolegami został aresztowany i osadzony w Tczewie. Potem była izolątka w starogardzkim więzieniu (1,5 miesiąca) i dalszy pobyt w gdańskim więzieniu. Rozprawa odbyła się' przed Wojskowym Sądem Rejo-< nowym w Gdańsku-Wrzeszczu. Wyrok: dwa lata więzienia w zawieszeniu na dwa lata i rok pozbawienia praw obywatelskich. Rodzice przez trzy miesiące nie wiedzieli, co się z synem dzieje. Z więzienia do domu w Pieniążkowie powrócił " \ ' • ;■ ■ ' i' ; v • - 13 stycznia 1949 roku. Na posterunku MO w Nowem nad Wisłą został odnotowany w „Księdze Przestępców". Następnie syn Jan pomagał ojcu w pracy na roli, a wieczorami i w niedzielę uczył się w korespondencyjnym liceum ogólnokształcącym. Dzięki wstawiennictwu ks. proboszcza Pawła Szynwelskiego Jan Ejankowski został z dniem 1 lutego 1951 roku nauczycielem Szkoły Podstawowej w Kopytkowie. Następnie pracował w Bob-rówcu i Brzeźnie koło Klonówki, gdzie uczył m.in. religii. Z dniem 1 stycznia 1952 roku został nauczycielem w Lalko-wach. Tam „Wszytkę łod małygo aż po starych gadelipo nasza-mu". I tu w tej wsi rozpoczęła się jego przygoda z Kociewiem, która trwa do dziś. WLalkowach udało się jemu stworzyć pierwszy kociewski zespół, który działał od jesieni 1952 roku do maja 1954 roku, a wiosną tegoż roku na wojewódzkim przeglądzie w Gdańsku lalkowiacy otrzymali wyróżnienie. W zespole poznał panienkę, Barbarę Chyłę, córkę kołodzieja, która z dniem 8 października 1954 roku została jego żoną. To tu w tej miejscowości urodził się w dniu 14 października 1955 roku ich pierwszy syn Telesfor. ŁŻËKWIAT2016 / POMERANIA 29 WSPOMNIENIA Z dniem 1 września 1956 roku Jan Ejankowski został kierownikiem i nauczycielem tzw. jednoklasówki (kl. I-TV) w Piaseckim Polu (przysiółek Piaseczna), gdzie nie było światła elektrycznego i dobrej drogi dojazdowej. Tu udało mu się społecznym sumptem zelektryfikować w latach 1957-1959 ponad 60 gospodarstw, w tym i szkołę, w której pracował. W dniu 22 lipca 1959 roku najstarszy mieszkaniec tej miejscowości Leon Etmański zakopał pod transformatorem zapaloną lampę naftową jako znak końca kaganka... Udało mu się takżé rozpocząć budowę nowej drogi do Piaseczna. W Piaseckim Polu dzięki Janowi Ejankowskiemu powstał wiosną 1959 roku pierwszy na ziemi tczewskiej Zespół Pieśni i Tańca „Kociewie", który działał do końca czerwca 1961 roku. Stało się to z chwilą ukazania się na rynku księgarskim dzieła pt. Wesele kociewskie ks. dr. Bernarda Sychfy. Potem z dniem 1 września 1961 roku Jana mianowano kierownikiem 7-klasowej szkoły w Piasecznie, w której z jego inicjatywy oraz przy pełnym wsparciu nauczycieli i rodziców zaczęto po raz pierwszy wdrażać wychowanie regionalne (dziś edukacja regionalna). Właśnie dzięki takiemu wychowaniu w tej placówce udało się stworzyć klasę pamięci (regionalną), którą otwarto 6 marca 1966 roku. Potem dzięki temu wychowaniu udało się Ejankowskiemu i jego nauczyciełom otworzyć pierwsze na ziemi tczewskiej Społeczne Muzeum Regionalne (kociewskie) w Piasecznie. Stało się to 9 maja 1970 roku. Dalszy etap społecznej działalności Jana Ejankowskiego to jego inicjatywa, by w Piasecznie został wybudowany przez polską wieś, przez kółka rolnicze, Dom Kultury im. Juliusza Kraziewicza. Z taką inicjatywą, jeszcze przed wojną, wystąpił ostatni prezes Jan Kowalski (zamordowany w 1939 roku przez Niemców). Miało to nastąpić w dniu 80-lecia Kółka Rolniczego w Piasecznie w 1942 roku. Tymczasem stało się to faktem dopiero w sobotę 27 września 1977 roku. W uroczystości uczest-■ niczyły delegacje Kółek Rolniczych z całej Polski. Obecnie w wyżej wymienionym budynku mieści się Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie, oddział w Piasecznie koło Gniewa. W jednej z sal tego obiektu znajduje się zrekonstruowana chata kociewska z trzcinowym dachem i trzema pomieszczeniami: sień, kuchnia i izba (sypialnia). Chata jest kompletnie wyposażona. A obok budynku znajduje się skansen maszyn rolniczych z kuźnią wiejską urządzoną jak za dawnych lat. Od początku powstania tego muzeum aż do lat 90. ubiegłego wieku kustoszem piaseckiego muzeum był jego twórca Jan Ejankowski, a obecnie funkcję tę pełni zięć Marek Lidzbarski, który świetnie sobie radzi. Z dniem 1 sierpnia 1975 roku Jan Ejankowski został gminnym dyrektorem szkół w Gniewie. Funkcję tę godnie pełnił do 31 stycznia 1983 roku. To między innymi z jego inicjatywy i przy pełnej aprobacie gdańskiego kuratorium w dniach 26 i 27 kwietnia 1980 roku odbyła się wpiaseckim muzeum sesja popularnonaukowa na temat: „Rola regionalizmu w kształtowaniu postaw patriotycznych młodzieży". Udział w niej wzięli nauczyciele historii i wychowania obywatelskiego z trzech ówczesnych województw: bydgoskiego, słupskiego i gdańskiego. Zdjęcie ślubne rodziców J. Ejankowskiego. Fot. ze zbiorów J. Borzyszkowskiego Jan Ejankowski wygłosił referat pt. „Rozwijanie w procesie dy-daktyczno-wychowawczym zainteresowań młodzieży historią oraz życiem współczesnym najbliższego regionu" oraz przeprowadził lekcję w klasie siódmej miejscowej szkoły nt. „Co wiesz o przeszłości własnej wsi, gdzie żyją i pracują rodzice". Lekcja została pozytywnie oceniona. Kuratorium wybrało Piaseczno, ponieważ w miejscowej szkole od 1962 roku wdrażano regionalizm. Ze względu na pogarszający się stan zdrowia J. Ejankowski złożył rezygnację ze stanowiska gminnego dyrektora szkół. < W podzięce za dobrą pracę otrzymał specjalne podziękowanie wraz z nagrodą pieniężną w wysokości 15 tys. złotych. Następ-. nie poszedł na roczny urlop zdrowotny, a potem dalej pracował w piaseckiej szkole aż do przejścia na emeryturę. Pracował także na pół etatu w muzeum. Jan Ejankowski często nadmieniał, że szkoła na wsi musi być stale otwarta dla wszystkich, a zawód nauczyciela to ważna misja w kształtowaniu prawidłowych postaw patriotyczno--obyczajowych. Stąd ważna rola regionalizmu. Uważa także, że regionalizm i kociewski folklor to dziedziny łączące społeczność, pośród której żyjemy. Zapewne dlatego w Piasecznie od 6 grudnia 1984 roku działa nieprzerwanie założony przez niego zespół Pieśni i Tańca „Piaseckie Kociewiaki", który 19 grudnia 2014 roku obchodził szumnie 30-lecie wspaniałej działalności jako najdłużej działający zespół na Kociewiu. O jego osiągnięciach w kraju i za granicą napisał książkę pt. 25-lecie „Piaseckich Kociewiaków" (1984-2009) wydaną w 2009 roku. Godne pamięci i dalszej kontynuacji są Przeglądy Kociew-skich Zespołów Folklorystycznych ku czci Władczyni Kociewia, które od września 1994 roku odbywają się w Piasecznie. Przyczyniły się one do wzrostu liczby działających zespołów ludowych na Kociewiu: od czterech w 1984 do ponad dwudziestu w roku 2014. W pierwszych dwóch przeglądach osobiście uczestniczył ówczesny wicewojewoda gdański prof. dr Józef Borzyszkowski, który orzekł, że te przeglądy należy kontynuować nie tylko dla dobra Kociewia, ale całego województwa. Z tego względu od 19 września 1999 roku odbywają się w Piasecznie przy Studzience (miejsce pierwszych objawień Matki Boskiej) Przeglądy Zespołów Folklorystycznych Polski Północnej i to pod patronatem Marszałka Sejmu Macieja Płażyńskiego, który w I Przeglądzie uczestniczył, potem pod patronatem Marszałka Senatu Bogdana Borusewicza, a ostatnio Marszałka Urzędu Marszałkowskiego w Gdańsku Mieczysława Struka. W wyżej wymienionym 30 / POMERANIA / przeglądzie uczestniczą zespoty z Powiśla, Żuław, Kaszub, Kociewia, Borów Tucholskich, Kujaw i województwa zachodniopomorskiego. Następny etap działalności Jana Ejankowskiego to sesje popularno-historyczne organizowane przez niego wspólnie z Instytutem Kaszubskim w Gdańsku, Dyrekcją Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie czy miejscowymi instytucjami i władzami. W latach 1996-2001 zorganizowano 11 sesji. Pierwsza, poświęcona 90-leciu strajku szkolnego \y, Piasecznie, odbyła się 30 listopada 1996 roku. W czterech sesjach uczestniczył prof. dr Józef Borzysz-kowski i wygłosił referaty: „150-lecie Wiosny Ludów i Ligi Polskiej w Gniewie i okolicy" (28.11.1998), „Pomorze na progu XX wieku i jego droga do niepodległości Rzeczpospolitej" (19.02.2000), „Polacy a Niemcy na Pomorzu w latach 1918-1920" (3.06.2000), „Początek wojny 1939 r. i jej skutki dla Pomorza " (27.10.2001). Wprowadzeniem do każdej sesji był scenariusz historyczny (widowisko) w wykonaniu „Piaseckich Kociewia-ków". Autorem 14 scenariuszy jest Jan Ejankowski. Są one zgromadzone w trzech tomach pt. „Scenariusze historyczne napisane w latach 1996-2001 z tekstami piosenek i nutami". Jan Ejankowski wydał 10 pozycji książkowych, m.in. Cztery wieki Szkoły Polskiej w Piasecznie. Praca nagrodzona nagrodą specjalną Ministerstwa Oświaty i Wychowania w konkursie ogłoszonym przez Polskie Towarzystwo Historyczne na pracę naukową z historii regionalnej. Stało się to w Toruniu 28 czerwca 1974 roku. Druga pozycja: Zarys dziejów Kółka Rolniczego w Piasecznie (1862-1987), została wydana w Warszawie w 1987 roku, też wcześniej wyróżniona przez Polskie Towarzystwo Historyczne. Należy jeszcze wymienić pozycję pt. Sanktuarium Maryjne w Piasecznie w latach 1967-2007, Piaseczno 2008, czy ostatnio wydaną książkę w 2011 roku pt. Krwawa Kociewska Jesień 1939 na ziemi gniewskiej pod redakcją Jana Ejankowskiego i Alicji Samulewskiej, w której opracował 65 biogramów osób rozstrzelanych oraz obszerne zakończenie. W tej chwili jest przygotowywana do druku kolejna książka pt. „Dwudziestolecie Przeglądu Kociewskich Zespołów Folklorystycznych ku czci Władczyni Kociewia w Piasecznie. 1994-2013". Jan Ejankowski opublikował w różnych czasopismach około 400 artykułów, m.in. 130 artykułów i 76 gadek kociewskich w „Nowinach Gniewskich", 46 artykułów WSPOMNIENIA w „Kociewskim Magazynie Regionalnym". Umieszczał je także w „Pielgrzymie", „Gazecie Tczewskiej", „Gazecie Ko-ciewskiej", „ Dzienniku Bałtyckim" oraz w piśmie parafii Piaseczno pt. „Lilia". Od 1960 roku pisze pamiętnik pt. „Refleksje nad własnym życiem", dokumentując wpisy zdjęciami, dokumentami, wycinkami prasowymi, otrzymanymi listami, zaproszeniami itp. Jest „Honorowym Obywatelem Miasta i Gminy Gniew". W 2006 roku w czasie wielkiego odpustu wrześniowego w Piasecznie biskup ordynariusz prof. dr Jan Bernard Szlaga wręczył mu medal „Za Zasługi dla Diecezji Pelplińskiej". Został Animatorem Roku 2011, otrzymał nagrodę Burmistrza Miasta i Gminy Gniew, Kociewskie Pióro 2008, Pierścień Mechtyldy, Medal Chwalba Grzymisława (najważniejsze odznaczenie kociewskie), Medal Wincentego Witosa przyznawany przez Dyrekcję Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie. W dniu 10 marca 2010 roku otrzymał nagrodę starosty tczewskiego „Za działalność w dziedzinie upowszechniania i ochrony kultury". Odznaczony Krzyżem Kawalerskim, Medalem Edukacji Narodowej, Zasłużony Działacz Kultury i Złotym Medalem Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej. Ejankowski Jan jest człowiekiem aktywnym, kochającym kociewski folklor, wielkim czcicielem Piaseckiej Pani i człowiekiem głęboko wierzącym. Jak sam często powtarza, chce służyć „Piaseckim Kociewiakom" i całej tutejszej ukochanej społeczności aż do tzw. grobowej deski. Kocha Kociewie zgodnie z własnym ułożonym mottem: Kociewie ma ziemio ukochana, Stale jestem twoją cząstką. Przez dziesiątki lat uwielbiana, Aż do grobu będę z tobą. W2004 roku na Wydziale Humanistycznym Akademii Bydgoskiej p. Elżbieta Gawlik napisała pracę magisterską pod kierunkiem prof. Marii Pająkowskiej-Kensikpt. „Słownictwo kociewskie i żywotność kultury kociewskiej na tle działalności Jana Ejankowskiego". 25 stycznia 1976 roku ukończył studia (historia) na Uniwersytecie Gdańskim, zdobywając tytuł magistra. Przewodniczącym komisji egzaminacyjnej był prof dr Roman Wapiński, a członkami prof dr Wacław Odyniec i dr Mieczysław Widemik. Jan Ejankowski spoczął na cmentarzu piaseckim 3 grudnia 2015 roku. Jego pogrzeb był manifestacją uczuć wdzięczności i pamięci! Zgromadził tłum przyjaciół i krewnych, sąsiadów i sympatyków, zwłaszcza kociewskich społeczników. Całość uroczystości pogrzebowych transmitowało Radio Głos Diecezji Pelplińskiej, reprezen- towane przez dyr. ks. prał. Ireneusza Smaglińskiego. W wypełnionej pobrze-gi świątyni piaseckiej, podczas mszy św. koncelebrowanej przez grono zaprzyjaźnionych ze Zmarłym duchownych, pożegnalne kazanie wygłosił ks. kan. Władysław Deryng, przyjaciel z lat szkolnych, emeryt w Jastrowie na Pomorzu Zachodnim. W koś- ciele żegnały go Piaseckie Kociewiaki, pani burmistrz Maria Taraszkiewicz--Gurzyńska z Gniewa i inni. Na bocznym ołtarzu wyłożona była księga kondolencyjna. W długim kondukcie odprowadzano Go na miejsce wiecznego spoczynku. JÓZEF BORZYSZKOWSKI ŁŻËKWIAT 2016 / POMERANIA / 31 KASZEBSCZI DLO WSZETCZICH UCZBA | _J Gerat Labuda Gerat to po polsku Gerard. Miono, tj. imię, to dostôł na chrzce uczałi historik — profesor Labuda. Cwiczënk 1 Przeczëtôj gôdka i przełożë ja na pölsczi jazëk. Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskö-pölsczi. (Przeczytaj rozmowę i przetłumacz ją na język ^ polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski). - Gdzeż më dzysô jedzemë? - Kö do Miasta. - Wejrowa czë Köscérzënë? - Ha, ha, në wejle, të ju wiész, że më na Kaszëbach mómë dwa miasta. - Höla, höla, dożdżë le. Jesz so chto pömësli, że po prôwdze mómë leno dwa, a tu jesz Puck je, Kartuzë, Labörg... Ale jo, më tu ö miastach, a rzecze lepi, za czimże më jedzemë do negö Wejrowa? - Do Muzeum Pismieniznë. - Kö më ju tam bëlë. - Że më bëlë, to nie znaczi, że nie je wôrt jesz rôz jachac. Muszimë doch óbezdrzec nowé wëstawë, a ösoblëwie wëstawa ö wôżnym Kaszëbie - tec mómë rok Labudë ogłoszony przez Zrzeszenie. - Labuda? Jidze cë ö negö Guczowégö Macka? - Cebie sa wiedno wszëtkö mili. Nie jidze ö Aleksandra Labuda, leno ö Gerata Labuda. -Jo, jo, Labudów na Kaszëbach je mést jak siewów w Warblëni, tej ni ma dzëwu, że człowiek może sa zmilëc. Ale to sa jidze nôlżi poprawie. - Ale nót je wiedzec, kógum béł Gerat Labuda. - Mie sa cos mëkcy, że on béł jaczim uczałim... Robił wiera na Uniwersytece w Pöznanim. Zarô, zarô, czim ón sa tam zajimôł? Nie béł ön czasa jazëköznajôrza? Jô czuł, że ön rozmiôł gadać w baro wiele mowach. -To cë je ale wiédzô! Nié, jazëköznajôrza ón nie béł! Ale môsz prôwda, do jazëków głowa to ön miôł. Ön sa zajimôł tim, co bëło... - Aaaa, béł historika! -Jo, tej co, jedzemë? - Pewno, jô ród sa z jegö żëcym zapóznóm. -A przë leżnoscë zajedzemë téż do Lëzëna, dze profesor je pöchöwóny, żebë sa jemu pokłonie. Cwiczënk 2 Nalézë biografia profesora Gerata Labudę a wëpiszë nôwôżniészé wëdarzenia z jegö żëcégö. (Znajdź biografię Gerarda Labudy i zapisz najważniejsze wydarzenia z jego życia). Cwiczënk 3 Rzeczë czile wôżnëch införmacjów ö institucjach i organizacjach, ö jaczich bëło w gôdce. (Podaj kilka istotnych informacji o instytucjach i organizacjach, o których była mowa w dialogu). Muzeum Pismieniznë Zrzeszenie Uniwersytet Poznańsczi Cwiczënk 4 Wëpiszë z pölskó-kaszëbsczégö słowarza Trep-czika wszëtczé słowa, jaczé przënôlégają do familie słów parłaczącëch sa ze słowa historio. (Wypisz z polsko-kaszubskiego słownika Trepczy-ka wszystkie słowa należące do rodziny wyrazów związanych ze słowem historia). Ułożë i zapisze zdania ze słowama (ułóż i zapisz zdania ze słowami): dzeje, dzejopisôrz, kôrbiónka. Cwiczënk 5 Wëpiszë z tekstu wszëtczé słowa zapisóné pógrë-bionączconką. (Wypisz z dialogu wszystkie słowa zapisane pogrubioną czcionką). Spróbuj te słowa przełożëc na pölsczi jazëk. Czë udało sa to zrobić bez wikszégö jiwru? (Spróbuj przełożyć te słowa na język polski. Czy udało się to wykonać bez większego problemu?) Wëpisóné przed sztóta słowa nôleżą do partiklów. (Wypisane przed momentem słowa to partykuły). Partikla - słowo abö mórfem (zwóny wërazka) je nieod-mieniwnym dzéla mówë. Czasa je to blós apartny dzélëk, jaczi sa w pierszi rédze rzeszi z czasnika abö mu towarzi, ale téż rzeszi sa z jinszima dzélama möwë abó jima towarzi i w ósoblëwi sposób mô cësk na znaczenie zdaniégö. (Partykuła-słowo lub morfem [zwany też wyrazkiem]jest nieodmienną częścią mowy. Czasami jest to luźna lub łączliwa cząstka towarzysząca przede wszystkim czasownikowi, ale i innym częściom mowy, w sposób istotny wpływająca na znaczenie zdania). 32 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 KASZËBSCZI DLÔ WSZËTCZICH Cwiczënk 6 Czëtôj póstapną wiédza ö partiklach (przeczytaj kolejne informacje o partykułach). Pögrëpuj użëté w dialogu partikle wedle pödónégö wëżi pödzélu. (Pogrupuj użyte w dialogu partykuły zgodnie z podaną wyżej klasyfikacją). Cwiczënk 7 Wëbierzë czile z kaszëbsczich wersjów partiklów —- i ułożë z nima zdania. (Wybierz kilka kaszubskich odpowiedników partykuł i ułóż z nimi zdania). Cwiczënk 8 Dôj bôczënk na to, że wiele partiklów mô förmë równé z jinyma dzélama möwë i je nót sa dobrze namëslëc, czë w zdanim słowö je partiklą czë może zamiona abó jesz czim jinszim. Wezmë ta-czi przikłôd: Jô cë tu zarôzka pókôża - słowö tu może bëc rozmióné jak zamiono nazéwającé mól, ale téż jakno par-tikla wzmöcniwającô wëpówiédz, brzëmiącô prawie jak zagróżba. (Wiele partykuł brzmi tak samo, jak inne części mowy i trzeba się dobrze zastanowić, czy w danym zdaniu wyraz jest partykułą, czy też może zaimkiem albo jeszcze czymś innym. Weźmy na przykład: Ja ci tu zaraz pokażę - wyraz tu może występować jako zaimek określający miejsce, ale też jako partykuła wzmacniająca wypowiedź, nadająca jej znaczenie groźby). Ułożë i zapisze jinszé przikładë zdaniów, gdze badze mógł przepisać jistné słowa do dwuch dzélów möwë. (Ułóż i zapisz inne przykłady zdań, w których będzie można te same słowa przypisać do dwóch części mowy). | dożdżë le - poczekaj no I kögum - kim I|1 mëkcëc - wydawać się [II ösoblëwie - szczególnie uczałi - naukowiec i wôrt-warto RÓMAN DRZÉŻDŻÓN, DANUTA PIOCH Partikle möże pödzelëc na zmöcniwającé i mödifikującé (partykuły można podzielić na wzmacniające i modyfikujące). Partikle zmöcniwającé to np.: - (pól.) -ż, -że, -żeż, no - (kasz.) no, në, nële, tej le, nëże, nëczkôjle, nëtale, nóże, to - to, no, ci - cë, toć - ko, tu -tu, tuwö Partikle módifikującé to np.: - mnożnó (mnożna): razy - ógrańczewającó (ograniczająca): tylko - le/leno, ino -jino - kömentérëjącô (komentująca): przecież - doch, ko, tec, tylko - leno, także - téż, również - téż, nawet - nawetka - przékującô (przecząca): nie - nié/ni/nie, ani -ani - przëpuszczającô (przypuszczająca): by - bë, chyba -wiera/mést/chöba, prawdopodobnie - bödôj, wiera, mést, gwësno, nôlżi, może - möże, bödôj, pewno - bédëjącô (proponująca): może- möże, gwësno - pëtającô (pytająca): czy- czë, -li - le, leno dëcht - rozkazëjącô (rozkazująca): niech - niech, niechaj -niechże -twierdząco (twierdząca): tak-jo - wątpiąco (wątpiąca): bodajże -wiera, bödôj/ bödôjże - akcentującô (akcentująca): się -sa (np. Pisze sa) - żëczącô (życząca): oby- cobë le, żebë le ~ "ką%i;i>,ski w kas^ubski •HASZUBSK( 45 Zł zamówienia telefoniczne pod numerem 607904846 zamówienia telefoniczne pod numerem 607904846 ŁŻËKWIAT 2016 / POMERANIA / 33 GDAŃSK MNIEJ ZNANY NA TROPIE POLAKÓW W WOLNYM MIEŚCIE GDAŃSKU Okolica szpitala wojewódzkiego i gdańskiego urzędu miejskiego to miejsca gwarne. Wbrew śpieszącym się przechodniom zatrzymajmy się, by odkryć, co mówią tutejsze mury. 'OMERANJA PIERWOTNIE POLSKI Nasz spacer rozpoczynamy przy kościele pod wezwaniem Chrystusa Króla. Został zbudowany w latach 1931— -1932 dla Polaków żyjących w Wolnym Mieście Gdańsku. Obiekt nie wygląda jak świątynia, ponieważ zakładano, że w przyszłości będzie pełnił funkcję sali spotkań dla gdańskiej Polonii. Obok miała powstać imponująca katedra, której projekt możemy zobaczyć na wystawie przy kościele. Tablice ze zdjęciami i historią tego miejsca znajdziemy po prawej stronie świątyni. Można tam także przysiąść na ławeczce - wyjątkowe wrażenie spokoju w centrum miasta. Kościół nie został zniszczony w czasie II wojny światowej, dzięki czemu służył wiernym już od października 1945 roku. Z pierwotnego wyposażenia zachowała się cementowa figura Chrystusa Króla z 1931 roku. Z kościołem związana jest postać błogosławionego księdza Franciszka Rogaczewskiego. Ksiądz był nie tylko tutejszym proboszczem, ale też wielkim społecznikiem. Działał na rzecz Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku, za co poniósł męczeńską śmierć. Został zastrzelony 11 stycznia 1940 roku w lesie nieopodal obozu koncentracyjnego Stutthoff. W 1999 roku Jan Paweł II wyniósł go na ołtarze jako błogosławionego. Księdza Rogaczewskiego upamiętnia wmurowane w ścianę świątyni epitafium, a także nazwa ulicy, przy której stoi kościół. Na wzniesieniu, które jest pozostałością umocnień Gdańska, wybudowano w 1954 roku grotę z figurami Matki Boskiej z Lourdes i św. Bernadety Soubirous. Chciano w ten sposób upamiętnić setną rocznicę ogłoszenia dogmatu Niepokalanego Poczęcia NMP. Choć ówczesny proboszcz ksiądz Zygmunt Badowski próbował przekonać władze, że wpisuje się tym w walkę o pokój - bo przecież ludzie modlą się tutaj u Królowej Pokoju, nie ominęły go represje i musiał opuścić Gdańsk. TABLICE PAMIĘCI Spod dawnego centrum duchowego gdańskiej Polonii udamy się pod budynek, gdzie mieścił się Komisariat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej. Ulicą bł. ks. Rogaczewskiego docieramy do ulicy 3 Maja. Przy skrzyżowaniu z ulicą Nowe Ogrody wznosi się gmach Komendy Miejskiej Policji w Gdańsku. Na fasadzie wisi tablica przypominająca, że od 1921 do 1939 roku mieściła się tutaj siedziba polskiego Komisariatu Generalnego. Komisarz generalny reprezentował premiera Rzeczypospolitej. Pośredniczył między polskim rządem a Senatem Wolnego Miasta Gdańska. Tutaj zajmowano się też wszystkimi sprawami, które dotyczyły gdańskiej Polonii. Pracownicy komisariatu zostali aresztowani 1 września 1939 roku. Jednym z nich był Józef Szafrański, którego syn Bronisław przywołuje wspomnienia ojca: „Wyprowadzili ich na dziedziniec, tam gdzie dziś samochody wjeżdżają. W bramie stali gestapowcy i ich lali. Kazali im porozpinać kamizelki, dali im granaty, naboje i tak mieli wyjść z tą bronią na ulicę - to była prowokacja! Przed budynkiem stało Hitlerjugend i pełno Niemców. Pluli na Polaków i bili ich". Na początku wojny zniszczono także tablicę z 1935 roku upamiętniającą Józefa Piłsudskiego oraz odzyskanie przez Polskę dostępu do morza. Została ona odrestaurowana i wróciła na pierwotne miejsce w 2010 roku. Piłsudskiemu poświęcona jest też tablica przy bramie wjazdowej do aresztu. By ją zobaczyć, musimy wrócić na ulicę 3 Maja. Przypomina, że Józef Piłsudski oraz Kazimierz Sosnkowski przebywali tu w lipcu 1917 roku. Obok wisi także tablica w hołdzie Żołnierzom Wyklętym. Upamiętnia 17 osób skazanych na karę śmierci w latach 1946-1952. Kończymy nasz spacer, a komu mało, zachęcamy, by zajrzeć do artykułu o ulicy 3 Maja w styczniowym numerze „Pomeranii" z 2013 roku. MARTA SZAGŻDOWICZ EDUKACYJNY DODÔWK DO„PÖMERANII", NR 4 (96), ŁŻËKWIÔT 2016 "Si'iii, Ss2?°»'lADu^Om Dorota Ulawikow&k& Zwierzała domowe Cwiczënk 1 Pöłączë słowö i öbrôzk Uórcëk jigrćw dlô nonmiéy/ich köt tósz papuga mëszôk mësz żółw trus mörskô swinia kanark NAJÔ UCZBA, NUMER 4 (96), DODÔWK DO „POMERANII" ■ NÓRCËK JIGRÓW DLÔ NÔMNIÉSZICH Cwiczënk 2 Z pôdónëch słów ułożë zdania: weterinôrz. pömôgô Chörim zwierzatóm .......................................................... sa jak zwierzatama. opiekować Wiém, .......................................................... tatk Mój weterinôrza. je .......................................................... cepłą na dlô Zbudëja buda zëma tósza. möjégô .......................................................... Cwiczënk 3 Odgadnij wëzgódczi. Co to za zwierzątka? 1) Czej je malinczi, pije mlékö. Wiôldżi chwôtô mëszë. Skôcze, drapie, bawi sa kłąbka wełnë. Jak gö mujkôsz, to mrëczi. Jazëka mëje całé cato. ................................................... 2) Pilëje chëczi, gtosno szczekô. Mô östré zabë, lubi gnôtë. Je nôlepszim drëcha człowieka. ................................................... 3) Je to snôżi, farwny ptôch, co rozmieje pöwtórzëc lëdzką gôdka. ................................................... 4) Chöc mô sztërë nodżi, pömalinku sobie chödzy, a swöje dodóm na krzebce nosy. Cwiczënk 4 Nalézë w régach z lëtrama pözwë zwierząt domöwëch i wëpiszë je pö prawi starnie. 1. P_____ 2. K_____ 3. T___ 4. K_ _ 5. M_____ 6. M___ 7. Ż___ 8. T___ 9. M___ S c F K P A P U G A Ô E C K Ö T X M L K B H Ë W G W C T R U S T A V Y M A É M Ë S Z 1 G W U G H É L 1 M 1 M Ë S Z Ô K Z W S Ż Ó Ł W B Ë F A É 1 T J 1 O L Z T Ó S Z A F Ô M Ö R S K Ô S W 1 N 1 A M c T Y K A N A R K D É NAJÔ UCZBA, NUMER 4 (96), DODÔWK DO„PÖMERANII" WANOŻIMË PÔ KASZËBACH, KLASËIV-VII GIMNAZJUM Harolëna Czemplik 'Wanożimë paHaôzëbach, HlaAë i gimnazjum Chonice - klucz i bróma Tómerza Céle wanodżi Uczeń • pöznôwô historia Chönic • zapöznôwô sa z wëzdrzatka i symboliką herbu gardu • utrwaliwô wiédza zwënégöwóną öb czas zwiedzy-waniô gardu Metodë robötë • dofulowiwanié pustëch placów w teksce • usôdzanié samöstójny nadczidczi • wskôzywanié zdaniów zamikającëch w se bezzmił-köwé i falszëwé ödpöwiescë Förmë robötë • indiwidualnô / w pôrach Didakticzné pömöce • kôrta robötë (möże ja öprôcowac np. w formie ksą-żeczczi) Bibliografio J. Drzemczewski, M. Bieliński, Zwiedzamy Kaszuby samochodem, Gdynia 2013, s. 103-105. J. Ellwart, Kaszuby. Przewodnik turystyczny. Gdynia 2009, s. 294-299. Roman Hrynyk, Okolice Trójmiasta: Wybrzeże, Kaszuby, Żuławy, Warszawa 2008, s. 87. http://www.miastochojnice.pl http://chojnicemuzeum.pl Przed zaczacym uczbë szkolny dôwô kôżdému uczniowi (abô pôrze uczniów) jeden egzemplôrz kôrtë robôtë z zada-niama do zrobieniô. CYG WANODZI Dzysdnia ödwiedzysz Chönice, gard badący brómą Pömörzô dla wanożników, jaczi przëcygnalë na Kaszëbë z pôłniô. Twöjim zadanim mdze odwiedzenie môlów, chtërne przëblëżą Cë nié leno dzeje negö sedlëszcza, ale téż historia Kaszub. Jeżlë mdzesz bôczlëwö słëchac i zdrzec, na gwës udô Cë sa bezzmiłköwö dofulowac kôrta robötë. Dobri zwënédżi! Zadanié 1 Cobë zrobic pierszé zadanié, muszisz jic na szpacéra szlacha gardowëch öbwarowaniów. Pierszim punkta szpacérë je Sôdzowô Baszta (pöl. Baszta Więzienna), jakô nachôdô sa przë ulicë Sëczenników 16 (pöl. ulica Sukienników). Póstapné punktë, chtërne muszisz ôdwiedzëc, są umôlowóné przë ul. Pódmurny (pôl. Podmurna) pöd nôslédnyma numrama: 3, 9, 11, 13, 15. Cobë duńc do Pódmurny, muszisz czile métrów za Sôdzową Basztą skracëc w prawö w ul. Cechową (pol. Cechowa), póstapno biéj czile métrów i skrac w lewo. Slédny punkt na szlachu gardowëch óbwarowaniów na-chôdô sa niedalek bazyliczi Scacó sw. Jana Chrzcëcela, chtërna je przë Kóscelnym Placu 5 (pol. Plac Kościelny). Öb czas ödwiedzywaniô pósobnëch môlów dofuluj pusté place w pöniższi nadczidce. Przë ulicë..........................nachôdô sa Sôdzowô Baszta. Na zóczątku ji przeznaczenie bëto zgódné z pozwą. Dzysdnia je tuwó umólowónó ...................................... krakôwsczégö artistë, jaczi urodzył sa w ..................... Niedalek Sôdzowi Basztë, przë ul. Pódmurny 3 nachôdô sa ........................ Czedës mól nen miół wiera funkcja chléwu dlô köni, jaczé bëłë gwósnoscą gardu. Terózka mó tuwó sedzba ..................................................... Przë ul................................. nachódó sa ................................. Pozwą negó molu może bëc wiera wëprowadzonô ód pözwë cechu [warköwégô zrzeszenió] rzemiasników -szewców, chtërny bëlë rëchli ódpöwiedzalny za öbrona negó dzélu gardowëch murów. Teróczasno nachódó sa tuwó muzealno...........................................i czëtnica. Czile metrów dali, pod numra 13, może pódzywiac snóżą ......................................... nazéwóną dówni Kamianną. Bëła ona jedną z trzech bromów, jaczima dówni możno bëło wjachac do gardu. Dzysdnia nachódó sa tuwó przédnô ekspozycjo.........................gdze möżemë obżerać ekspönatë tikającé sa archeologii, etnografii, historii, kuńsztu. Niedalek ni nachódó sa nowó wëbudowónó baszta, nazéwónô Nową Basztą, w jaczi je umôlowóné CentrumTuristny Informacji.................,asztëczkdali,przë ul. Pódmurny 15, nachódó sa .............................. Rëchli bëła tuwó umôlowónô sódza, zato dzysdnia są tuwó administracjowé óbmiesca i ............................................. Sprzëti ................................ Scacó sw. Jana Chrzcëce- la, jakó miescy sa przë.................................nachódó sa .................................Dówni zwënégówónó ona bëta jak- no plebanio i zakristió. Na spödlim införmacjów nachôdającëch sa na starnie http://www.mia-stochojnice.pl i httpr/'chojnicemuzeum.pl/. NAJÔ UCZBA, NUMER 4 (96), DODÔWK DO „POMERANII III WANOŻIMË PÖ KASZËBACH, KLASËIV-VII GIMNAZJUM Zadanié 2 Terôzka muszisz jic do Człëchöwsczi Brómë (pôl. Brama Człuchowska), cobë rozrzeszëc pösobné zadanié; możesz öb czas jegö wëkönywaniô zwënégôwac pömöc mieszkańców gardu. a) Na chodniku przed brómą stoji rzezba przedstówia-jącô zwierza. Napisze, z jaczégö materiału ostało ono wëkönóné i co symbölizëje. b) Pod mura nachôdô sa amfiteater, w jaczim öb lato organizowónëch je wiele kulturalnëch rozegracjów. Öpiszë nen mól w 8-10 zdaniach gwósnyma sło-wama. Pamiatój, cobë w swóji robóce napisać, co taczégö nachódało sa w nym mólu na zóczątku, a téż wëdolmaczë, co óznóczó słowo amfiteater. Zadanie 3 Pósobné zadanie żdaje na Cebie na chönicczim rënku. Przë szaséju Stôri Rënk 1 (pól. Stary Rynek) nachódó sa rôtësz, do jaczégö możesz weńc w gódzënach 7-16. Cobë duńc do rôtësza, przeńdze przez Człëchöwską Bróma na ul. 31 stëcznika (pól. 31 stycznia). Po przeń-dzenim kol 150 métrów nalézesz sa na rënku. a) Przëzdrzi sa bóczlëwie budinkówi rótësza. Na jego butnowi scanie nachódają sa wielné órnamentë. Ödszukôj te, chtërne przedstôwiają zwierzata, a pös-tapno napisze, co one symbôlizëją. Zadanie 4 Cobë zrobić póstapné zadanié, ödwiédz dwie swiatnice, jaczé są położone sprzëti sebie. Pierszô z nich to bazylika Scacô sw. Jana Chrzcëcela, chtërna nachódó sa przë Kóscelnym Placu 5. Drëgó swiatnica, kóscół Zwiestnienió Nóswiatszi Mariji Pannë (jaczi mó funkcja gimnazjalnego kóscoła), je dëcht niedalek. W óbu nëch kóscołach może zwiedzać pódzemia. Bôczënk: W kripce gimnazjalnego kóscoła może dar-mók óbezdrzec czasowe wëstôwczi. Wicy wiadłów ó aktualnëch ekspozycjach może nalezc na starnie: http://www.bazylikachojnice.pl/?a=54. Na spódlim wiédzë zwënégówóny ób czas ódwiedzy-wanió swiatniców wpisze kol köżdégó zdanió lëtra P, jeżlë zamikó ono w se prôwdzëwé informacje, abó F - jeżlë falszëwé (nieprówdzëwé). 1. Bazylika ostała wëbudowónô w XVI stalatim, a kóscół Zwiestnienió Nóswiatszi Mariji Pannë w XVII stalatim. P/F 2. Gimnazjalny kóscół to jinó pózwa kóscoła Zwiestnienió Nóswiatszi Mariji Pannë. P/F 3. W kripce bazyliczi spócziwają znóny artiscë, np. ma-lórz Herman Han i artista Fracëszk Haeflich. P/F 4. W pódzemiach dównégó gimnazjalnego kóscoła nachódają sa trëmë umarłëch lëdzy. P/F 5. Kóscół Zwiestnienió Nóswiatszi Mariji Pannë nie je parafialnym kóscoła. P/F Bôczënk: W nym zadanim możesz zwënégöwac dodótkówé punktë. Sygnie, że napiszesz jesz róz zdania, przëjaczich rëchli mósz postawione lëtra F, takcobë nym raza óne zamikałë w se prôwdzëwé informacje. ............................................................................................ a) Sprzëti bazyliczi nachódó sa Kóscelnó Baszta (pól. Baszta Kościelna). Odszukój ja, a póstapno dofuluj b) Weńdze do bëna rótësza i sczeruj sa do zalë póse- pusté place w nadczidce z zadanió 1. dzeniów Radzëznë Gardu, chtërna je umólowónó na pierszim piatrze. Dój ösoblëwi bóczënk na przëstro-jeniowé elemeńte scanów i pódpiatrów, a téż na żi-randole. W ji westrzódku nachódają sa witraże, na jaczich przedstawione östałë wizerënczi dobroctwów i öbrzészków, jaczima miałabë czerowac sa samórza-dzënowó władza w uprocëmnienim do öbëwatelów. Cobë póznac symbolika ösóbnëch elemeńtów witrażów, dofuluj pusté place w pódónym teksce, wëbiéra-jącë pasowné elemeńte spómidzë pôdónëch niżi. ..............................- rozwôga w rządach ...............................- przistap do szköłowiznë ...............................- opieka nad biédnyma i chörima Slédné dwa zadania żdają na Cebie w Parku Tësąclatégö (pól. Park Tysiąclecia). Cobë do niego duńc, zlezë tra-ęama, jaczé nachódają sa przë Kóscelnym Placu, do ul. Ökrażny (pól. Okrężna). Badącë na nym szaséju, możesz pódzywiac snôżi widzënk na bazylika i Klósztorną Baszta ód jiny stronë. Jeżlë skracysz w prawo, to po przeńdze-nim kol 200 métrów nalézesz sa przë ul. Sëczenników. Przeńdze na drëgą strona szasąju i skrac w prawo. Pó lewi stronie të bë miała (-ôł) uzdrzec pomnik Christu-sa. Przeńdze ul. Sëczenników köl 150 metrów i skrac w lewo w Parkową. Pó przeńdzenim czile metrów chodnika parkingu nalézesz sa w parku. pöuczëna, miłoserdzé, sprawiedlëwöta IV Zadanie 5 Ödszukôj w Parku Tësąclatégö pomnik pöstacë przedstawiony na céchunku, a pöstapno napisze, co taczégö powstało w Chönicach z jegö udbë. Zadanie 6 Po krótczim wëpôczinku przeńdze do wëfulowaniô slédnégö zadaniô. Jeżlë jes bôczlëwö öbserwöwôł (-ała) pamiątczi gardu, tej bez jiwru dofulëjesz krótczi tekst ti-kający sa dzejów Chönic. Chönice są garda, w jaczim möżemë nalezc pamiątczi pöchôdającé z rozmajitëch epöków. Tu-rista ödwiedzywający nen môl möże przeńc sa szlacha gardowëch öbwarowaniów i öbaczëc czile ............................... a téż............................... Köl ny sléd- ny postawiono östała ösoblëwô rzezba przedstôwia- jącô ................................. - symböl ............................... Zwierza to môże öbaczëc w ........................ Chönic. Przë Człëchôwsczi Brómie, w dôwny föse, nachôdô sa ...........................i...............................W dwuch köscołach miescącëch sa przë Köscelnym Placu nachôdają sa krip- të. W.............................................................w nym môlu spöcziwają znóny artiscë, a w.............................................. môl nen östôł zwënégöwóny jakno wëstôwköwô zala. W Parku Tësąclatégö möżemë öbaczëc pomnik za- łóżcë ............................................................ - Juliana Ridzköwsczégô. WANOŻIMË PÔ KASZËBACH, KLASËIV-VII GIMNAZJUM ÖDPÖWIESCË Zadanié 1 Wërażenia, jaczima nót bëło dofulowac pusté place w nadczidce: Sëczenników 16, Galeriô Utwórstwa Janusza Jutrzenczi-Trze-biatowsczégö, Chönicach, Baszta Kurzô Stopa, Galeriô Te-rôczasnégö Pölsczégö Kunsztu, Pödmurny 11, Szewsko Baszta, biblioteka, Człëchöwską Bróma, Historiczno-Etnografnégö Muzeum, „Bróma Kaszëbsczégô Piestrzenia", Gapiô Baszta (pöl. Baszta Wronia), warkôwniô kómputrowi graficzi, bazyli-czi, Köscelnym Placu, Köscelnô Baszta. Zadanié 2 a) Przed Człëchöwską Brómą, w jaczi je umôlowóné Historicz-no-Etnografné Muzeum, nachódó sa rzezba tura, chtërna ostała zrobiono z łómöwónëch autołowëch dzélów. Zwierza to je w herbie Chönic i symbôlizëje moc. b) Przëmiôrowi ôpisënk môlu: Pöd gardowima murama sprzëti Człëchówsczi Brómë nachôdô sa amfiteater, to je zdrzadniô. Rëchli w nym môlu bëła gardowô fösa. Cobë dostać sa do gardu, nót bëło pöżdac, jaż z Człëchöwsczi Brómë spuszczony östónie möst,jaczi umöżebni przenscé na drëgą strona. W dôw-nym rowie fôsë nachôdô sa terôczasnô bina. Na ubrzégu fösë są łôwczi dlô wzérôczów, chtërne stapiéniowö sa wznôsza-ją. Amfiteater położony je w czekawim ökölim. W tle binë nachôdają sa dôwné gardowé murë i basztë, chtërne östałë zrobione z czerwiony cegłë. Zato za plecama wzérôczów stoją terôczasné mieszkalne i usługöwé budinczi. Zadanie 3 a) sowa - symbol mądrotë, pszczoła - symbol robötnoscë b) sprawiedlëwöta - rozwôga w rządach, pöuczëna - przistap do szköłowiznë, miłoserdzé - opieka nad biédnyma i chórima. Zadanie 4 Ödpöwiescë: 1P, 2P, 3 P, 4F, 5P. Zdania, jaczé nót bëło poprawie tak, cobë zamikałë w se prów-dzëwé informacje: 1. Bazylika ostała wëbudowónô w XIV staiatim, a Kóscół Zwiestnieniô Nôswiatszi Mariji Pannë w XVIII staiatim. 4. W pödzemiach dôwnégö gimnazjalnego kóscoła może óbzerac czasowe wëstôwczi, chtërne doticzą rozmajitëch zagadnieniów. Zadanie 5 Na céchunku nachôdô sa Julión Ridzköwsczi, chtëren założił Historiczno-Etnografné Muzeum. Zadanie 6 Chónice są garda, w jaczim möżemë nalezc pamiątczi pöchôdającé z rozmajitëch epöków. Turista ódwiedzywający nen mól może przeńc sa szlacha gardowëch óbwarowaniów i ôbaczëc czile basztów, a téż Człëchôwską Bróma. Kôl ny slédny postawiono ostała ösoblëwô rzezba przedstôwiają-cô tura - symbol möcë. Zwierza to móże óbaczëc w herbie Chónic. Przë Człëchówsczi Brómie, w dôwny fóse, nachódó sa bina i amfiteater. W dwuch kôscołach miescącëch sa przë Kóscelnym Placu nachódają sa kriptë. W bazylice Scacô sw. Jana Chrzcëcela w nym môlu spöcziwają znóny arti-scë, a w köscele Zwiestnieniô Nôswiatszi Mariji Pannë môl nen östôł zwënégöwóny jakno wëstôwköwô zala. W Parku Tësąclatégö möżemë öbaczëc pömnik załóżcë Historiczno--Etnografnégô Muzeum - Juliana Ridzköwsczégô. Tłómaczëła Hana Makurôt SCENARNIK DLÔ KLAS IV-VISPÔDLECZNY SZKÖŁË ŁmUuy Tepluwkfr Scenarnik dlóhlm 11/-VI ôpödleczny ôzkótë farwë kcuszëbtezéęiy wëóziwku Nôwôżniészô w uczenim kaszëbsczégö jazëka je pamiac ö tim, że nôuka muszi bëc spartaczono z codniową gôd-ką i miec ödbicé w naji kulturze. Dlô niżi pödóny udbë möże to bëc np.: 1) wanoga do Żuköwa, ze zwiedze-nim Parafialnego Muzeum, 2) wëstôwk kaszëbsczégö wësziwu w jinszim placu abö przërëchtowóny przez uczniów np. z codniowëch rzeczi i pamiątków z Ka-szëb, 3) informacjo ö uznanim kaszëbsczégö wësziwa-niô żukowsczégö sztélu za niematerialną spôdköwizna kulturową (np. www.kaszubi.pl/aktualnosci/aktualnosc/ id/1175). Nawiązanie do znónëch uczniom wiadłów (uczeń na gwës pöznôł kaszëbsczi haft ôb czas nôuczi i rozmie-je wëliczëc jegô farwë, möże wiedzec, że są rozma-jité szköłë czë sztéle wësziwaniô; dobrze znaje słowa - pözwë farwów itd.) badze widzec w pierszim dzélu uczbë (we wprowadzenim). Céle uczbë Uczeń • pöwtôrzô pözwë farwów i pöznôwô wzorë kaszëb-sczégö wësziwku i jich pözwë, taczé jak: lëstczi, wietewczi, niezabôtka, wisznia, wąsë, paczk, kléwer, rózeta, pawié öczkö • sztôłcy sprôwnosc öpisywaniô papiorowégö tôflôcz-ka • sztôłcy głosné czëtanié wiérztë, dbającë ö dobrą di keja • rozmieje gadac ö öbrôzku z wëzwëskanim przëmio-nowëch związków słownëch, jak: u górë, pö lewi stronie, w westrzódku Metodë robötë • słëchanié wiérztë czëtóny przez szkólnégö • robota z teksta • kôrbiónka Didakticzné pömöce • kôrtë z wiérztą H. Jurłatowicz „Kaszëbsczi wësziw" • Marzena Dembek, Mój słowôrz (ilustr. Joanna Koźlar-ska, ZKP, Gdańsk 2013) • tôflôczczi papiorowé i ptótniané ze wzorama kaszëbsczégö wësziwku • krédczi Henrika Jurłatowicz Kaszëbsczi wësziw W sétmë farwów jak malowóny Na szarim i biôłim płótnie Je wësziwóny. Ta cemnô mödrosc To farwa mörza, Dze cëdowné biôłé méwë Płëną w przestworza. A ta farwa rzéków, jezór i nieba Je wplotło w tëlpë Tak jak potrzeba. Farwa lëstków i wietewków krąg, To przecudnëch naszich Lasów zeleń, polów i łąk. Je téż słuńce złoté, Co mujkô nóm skarń i race I jantarë rozsëpóné Na piôszczëstim sztrądze. W ti kruce farwów Czerwony i czôrny je Bó w kaszëbsczi, cażczi dolë Smutk i redosc towarzi mie. CYG UCZBË Cwiczënk 1 a) Co jô przëniósł/przëniosła dzysô na uczba? Czedë je nót miec taką serwetka abó, rzeczmë to jinaczi: taczi tôflôczk? (Na tôblëcë zôpis słowa „tôflôczk", ôb czas gôdczi wëchôdô, że je ôn do strojeniô, ôzdobianiô stołu i do wëceraniô raków czë twarzë, tôflôczczi mögq bëc z płótna abô papioru, zwëczajné abô taczé na rozmajité świata, np. na Gódë, Ja-strë. Szkólny/szkólnô möże przenieść na uczba rozmajité serwetczi). b) Rozdóm warna terô ne tôflôczczi, jaczé jô dzysó ze sobą przëniósł/przëniosła. Za sztót mdzemë gôde-lë, co na nich widzymë. Rzeczta mie, jaczé słowa są brëköwné, żebë ópisac taką serwetka? NAJÔ UCZBA, NUMER 4 (96), DODÔWK DO „POMERANII" SCENARNIK DLÔ KLAS IV-VISPÖDLECZNY SZKÖŁË (Pözwë kwiôtków, jaczé jidze nalezc na kaszëbsczim wëszi-wku, przemionowé związczi słowné, np.: w westrzódku, u górë, z prawi stronë, pô lewi, na dole, kôl czegoś; môżna to zapisać na tôblëcë). Pözwë kwiôtków nalézemë w słowarzu. Ödemknijta Mój słowôrz na témie ticzący sa kaszëbsczégö wësziwku i zapöznôjta sa ze słowama tam zapisónyma. Terô, czedë znajemë pözwë wszëtczich kwiatów, mö-żemë öpisac naji tôflôczczi. Chto chce zacząc? c) Przebôczta, jaczé farwë mô kaszëbsczi wësziwk? A co w taczich farwach jidze nalezc w naji rodzę? Móżeta rzec wedle mödła, np.: môdri jak... tëlpë, mödrôczi; ze-lony jak... lëstczi, wietewczi itd... Chcemë so to zapisać na tôblëcë. Cwiczënk 2 Za sztót pôznómë piakną wiérzta, jaką napisała Henrika Jurłatowicz. Pösłëchôjta ji zôczątku i wëzgôdnijta, jaczi mô titel. (Szkólny/szkólnô czëtô/gôdô pierszą sztrofa wiérztë, uczniowie zgadiwają titel. Wiele z nich rzecze pewno, że to wësziwk, bo to barżi popularne słowô. Môżemë tedë przëzdrzëc sa tim dwóm słowom: wësziwk - kójarzi sa z czims mółim, tak jak jinszé słowa z kunuszka -k, np. dómk, ôbrôzk, zbónuszk; wësziw - to cos wiakszégö, wôżniészégô, môże przez użëcé taczégô słowa ten kuńszt mô bëc barżi achtniony?). Cwiczënk 3 a) Przeczëtóm warna terô całą wiérzta pt. „Kaszëbsczi wësziw". Uwôżno słëchôjta, a jak skuńcza czëtac, rze-czëta mie, ö czim ona je. [Szkólny/szkólnô czëtô, uczeń/uczenka słëchô bez tekstu -rozmienié ze słëchaniô, po przeczëtanim uczniowie muszą przińc na to, że gôdający w wiérzce pörównywô farwë kaszëbsczégö wësziwku z piaknotą kaszëbsczi zemi, z elementarna rodë). b)Terô przeczëtôjta cëchö wiérzta. Dôjta ösoblëwi bôczënk na farwë, ö jaczich je gôdka w teksce. (Szkólny/szkólnô rozdôwô dzecóm kôrtczi z wiérztą Henriki Jurłatowicz „Kaszëbsczi wësziw". Dzecë mają miec krédczi w taczich farwach: szarô, mödrô, zelonô, żôłtô i czerwionô). Wezta krédczi i pömalujta ne sztrofë farwama, ö chtër-nëch sa prawie gôdô. (Szkólny/szkólnô czëtô wiérzta jesz rôz - szkôłownicë zdrzą w tekst i malëją gô krédkama, uwôżno zdrzącë na farwë. Pö ödczëtanim je krótkô gôdka, ö czim to je). W sétmë farwów jak malowóny Na szarim i biôłim płótnie Je wësziwóny. Ta cemnô mödrosc To farwa mörza, Dze cëdowné biôłé méwë Płëną w przestworza. A ta farwa rzéków, jezór i nieba Je wplotło w tëlpë Tak jak potrzeba. Farwa lëstków i wietewków krąg, To przecudnëch naszich Lasów zeleń, pölów i łąk. Co mujkô nóm skarń i race Na piôszczëstim sztrądze. W ti kruce farwów Czerwony i czórny je Bo w kaszëbsczi, cażczi dolë Smutk i redosc towarzi mie. c) Ö jaczich farwach gôdô sa nôwiacy, a o jaczich nóm-ni? W jaczi kôlejnoscë są w wiérzce? Dlócze? (Gôdka: Ö módrim je nôwiacy, bô w hafce téż je go wiele - tak jak w naji rodzę - tu można sa odnieść do tego, co mómë zapisóné na tôblëcë. Nômni je czerwionégô i czôrnégô i gôdô sa ó nich, parłaczącë je z wseczëcama. Na zaczątku je ô szarim i biółim, bo muszimë miec na czim wësziwac - na płótnie. W slédny sztrofie mómë nôwôżnié-szą mësla). Zapiszta temat uczbë z tôblëcë: Farwë kaszëbsczégö wësziwku. (Pôd temata uczeń wklejiwô w zesziwk wiérzta). Cwiczënk 4 a) Co jesz na Kaszëbach mô taczé farwë, jak kaszëbsczi wësziwk? Wëbierzta jedną z farwów i zapiszta waji skojarzenia. (Môżna wëzweskac słowôrze, słowa z tôblëcë, zesziwk. Szkolny môże wëbrac, chto czëtô módri, zelony, itd.) b) Jesz rôz przeczëtôjmë naszą wiérzta. (Abô wiacy jak je dosc czasu. Chatny uczniowie głośno czëtają, a szkolny mô bôczënk na poprawność wëmôwianiô słowów i całi wiérztë). Domôcô robota Nauczë sa na pamiac jedny sztrofë (módri, zelony abó żôłti), cobë na przińdny uczbie ja wëgłosëc. * Autorka je sztudérką drëdżégô roku etnofilologii kaszëbsczi. Nen scenarnik pöwstôł na zajacach z metodiczi nauczaniégö kaszëbsczégö jazëka, pöd czerënka dr Justinë Pömiersczi, pö tim, jak autorka sa przëzérała höspitowóny uczbie E. Prëcz-köwsczi w szkole w Miszewie, w jaczi sztudérzë z ji roku mielë öb czas zëmöwégô semestru didakticzną praktika. NAJÔ UCZBA, NUMER 4 (96), D0DÔWK DO „POMERANII" GRAMATIKA Wana Makurôt Cjramatika Stopniowanie znankówników Znanköwnik pôdlégô stapniowaniu. Dzaka stapniowaniu möżemë dac bôczënk na zwikszenié abö zmniészenié ja-czis znanczi. Wëapartniwô sa trzë stąpnie znankównika: równy stąpień (np. cepłi, brzëdczi), wëższi stąpień (np. ceplészi, brzëdszi), nôwëższi stąpień (np. nôceplészi, nôbrzëdszi). Wëższi stąpień usôdzô sa na czile sposobów • przez dodanie do znankównika w równym stapniu zakuńczenió -észi abö -szi. Colemało zakuńczenie -észi dodôwô sa do znanköwników, jaczich téma kuńczi sa na dwa spółzwaczi abö wicy, np. buszny - buszniészi. Zakuńczenie -szi nôczascy dodôwô sa do znankówników, jaczich terna kuńczi sa na jeden spółzwak, np.: grëbi - grëbszi, abó na dwa spółzwaczi, ale drëdżim spółzwaka muszi bëc cz, np.: mitczi - mitszi; • opisowo, to znaczi przez dodanie w przodku znankównika w równym stapniu słowa barżi: np. barżi chóri; • nieregularno - ten sposób twórzenió wëższégö sta-pnia tikô sa czile znankówników: dobri - lepszi; lëchi, złi - górszi; wióldżi, dużi - wikszi; mółi - mniészi. Przë twórzenim wëższégö stapnia colemało mómë do uczinku ze zwakówima óbócznoscama, np.: cepłi - ce-plészi (wëmiana ł: I), nisczi - niższi (wëmiana s: i), dłudżi - dłëgszi (wëmiana u : ë, wëmiana di: g). Nôwëższi stąpień je tworzony przez dodanie nô- z przodku znankównika w wëższim stapniu, np. buszniészi - nôbuszniészi, grëbszi - nôgrëbszi, mitszi - nômitszi, barżi chóri - nóbarżi chóri, lepszi - nôlepszi, görszi -nógórszi. Cwiczënk 1 Do pödónëch znankówników w równym stapniu dopisze znankówniczi w stapniu wëższim i nôwëższim. pëszny prosti cerplëwi szczestlëwi -............................................................................ farwny krótczi -............................................................................ miodny bógati cażczi mileczny cemny wësoczi Cwiczënk 2 Dofuluj poniższą tófla. Cwiczënk 3 Dofuluj tekst pódónyma w nówiasu znankównikama w pasownym przëpôdku, lëczbie i ôrce w stapniu wëż-szim abó nôwëższim. Wedle mie.............................(czekawi, nôwëższi stąpień) ksążczi tikają sa żëcô w kosmosu. Może tam żëją jistwë, jaczé są...........................(mądri, wëższi stąpień) ód nie- jednëch lëdzy. Jó bë chcôł czedës pólecec na planeta, jakô je..........................(cepłi, wëższi stąpień) nigle zemia, ale jakô nie je...............................(lëchi, wëższi stąpień). Móże tam je ................................. (sprawiedlëwi, wëższi stąpień) świat nigle ten nasz. Móże je.................................. (redosny, wëższi stąpień) i përzinka..................................... (smiészny, wëższi stąpień). Jó bë chcół sa czedës nalezc na planéce, jakô je....................................(bëlny, nôwëższi stąpień) we wszechswiece. równy stąpień wëższi stąpień nôwëższi stąpień bëlny bëlniészi nôbëlniészi młodszi buszny nôwieselszi wikszi mökri nôpëszniészi srodżi krótszi Redakcjo: Marika Jocz / Projekt: Maciej Stanke / Skłôd: Piotr Machola / Öbrôzczi: Joana Közlarskô / Wespółroböta: Hana Makiirôt, Karolena Czëmplik Redakcjo: Marika Jocz / Projekt: Maciej Stanke / Skłôd: Piotr Machola / Öbrôzczi: Joana Közlarskô / Wespółroböta: Hana Makiirôt, Karolena Czëmplik EDUKACJO « To baro wôżné wiadło dlô szkólnëch kaszëbsczégö jazëka i kandidatów do tegö warku. 13 strëmiannika wszedł w żëcé nowi regulamin w sprawie egzaminu ze znajomöscë kaszëbsczégö jazëka na pötrzebë nauczaniô. Tesz przed uchwôlenim nowégö re-I gulaminu, 13 stëcznika 2016 r. nô-leżnicë Zespołu Orzekającego ó zna-jemnoce kaszëbsczégö jazëka na pötrzebë nauczanió w szkołach i przedszkolach zeszłe sa z przédnika Kaszëbskö-Pömörsczégö Zrzeszeniô Łukasza Grzadzëcczim i direktora bióra KPZ Łukasza Richerta. Raza przërëchtowełë łëst, w jaczim pód-czorchiwają m.jin., że uczbë kaszëb-sczégö jazëka muszą prowadzëc szkólny dobrze do tegö przëszëköwó-ny. Dlôte KPZ ni mô cësku na to, żebë „środowiska kaszubskie pochopnie i bez stosownego przygotowania podejmowały się organizacji nauczania języka kaszubskiego". Zadanim szkól-nëch, jak czëtómë dali w lësce, je bez-ustôwny warköwi rozwij, ösoblëwie przez sztudérowanié na pódiplo-möwëch sztudiach i dwiganié swój ich umiejatnosców na „innych profesjonalnych formach doskonalenia". Autorze dôwają téż bôczenié na taczé lëché zjawiszcza, jak pödchôdanié do egzaminów przez szkólnëch słabó znającëch kaszëbizna - pöd cëska direktorów szkółów abó je prowa-dzącëch organów. „Pozostaje nam życzyć, by do egzaminów podchodzili nauczyciele dobrze przygotowani, zmotywowani wewnętrznie i przekonani o swojej misji w stosunku do uczniów i samego języka kaszubskiego" - kuńczi sa ten lëst. Równo miesąc późni, 13 gromicz-nika, östôł zacwierdzony unowiony regulamin, chtëren wszedł w żëcé w strëmianniku. Jaczé są nówôżniészé zmianë? Ostała rozszerzono tematika, jaką muszi znac zdówający, ô cali dzél wiedze spartaczony z kulturę, lëteraturą czë historię. Pitania ju przedtim bëłë tak przërëchtowóné, żebë nadczidac ô taczé témë, ale szkólny mielë wnen-czas żól, że pitómë ö cos, co nie je w zôkrażim regulaminu. Gôdelë, że mają sa wëkazac leno znajemnotą jazëka, a podług nas ni môże bëc tak, że szkólny kaszëbsczégô nie wić nick ô regionie, w jaczim mó dzejac - gôdô nôleżniczka Zespołu Orzekającego Danuta Pioch. Wiédza brëköwną do zdanió tego dzélu egzaminu jidze nalezc w ksąż-kach wskôzónëch przez Zespół. Na lësta publikacjów, jaczé musz je znac, óstałë wpisóné: 1. Bolduan T., Nowy bedeker kaszubski; 2. Borzyszkowski J., Mordawski J., Treder J., Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów. Historio, geografio, jazëk i pismienizna Kaszëbów, 3. Borzyszkowski }., O historii literatury kaszubskiej i jej twórcach; 4. Borzyszkowski J., Historia Kaszubów. Historio Kaszëbów, Vademe-cum; 5. Malicki L., Rok obrzędowy na Kaszubach. W praktice mó to wëzdrzec tak, że na gabnym egzaminie badze 5 pita-niów. Zdówający dostónie përzna czasu na przërëchtowanié i późni badze muszół na nie (je wiedzec - pó kaszëbsku) ódpówiedzec. Całi gabny dzél mô warac 15-20 minut, tej nie mdą to dłudżé wëpöwiescë. Póstapnô zmiana pôlégô na tim, że zdówający muszi miec chóc le minimum punktów w kóżdim zókrażim. Ni może bëc tak, że bëlno gódó, a do częsta nie rozmieje pisać. Jak taczi szkólny möże późni uczëc dzecë i mło-dzëzna? - pitô D. Pioch. Kąsk östałë téż podniosłe punktowe „prodżi", jaczé zdówający muszi dobëc. Od 81 do 100% je brëkówné, Szkólny kaszëbsczégö jazëka öbzérają ksążczi wëdóné przez KPZ. żebë dostać prawo do uczenió na cząd 5 lat, ód 66 do 80% na cząd 3 lat, ód 51 do 65% na cząd 1 roku. Kóżdi gór-szi rezultat egzaminu óznóczó jego niezdanié. Absolweńt pödiplomôwëch sztu-diów, chtëren dobadze nómni 81% w punktowi skalë, dostónie bezterminowe prawo do nauczanió kaszëb-sczégó jazëka. I jesz jedna baro wóżnó pózmiana. Szkólny, chtëren miół taczé prawo na 5 lat, 3 lata abó rok, muszi wzyc ze sobą na egzamin papiorë, dzaka chtërnym udokazni, że w tim czasu próbówół pódnaszac swoje umiejat-noscë - np. pócwierdzenié skuńcze-nió pódipłomówëch sztudiów abó kursu kaszëbsczégó jazëka dló za-awansowónëch. Nowi regulamin, stëcznikówi lëst Zespołu Orzekającego, bibliografia i jinszé wôżné wiadła dló zdówa-jącëch egzamin jidze przeczëtac na internetowi starnie fcuujf //www.rjk. org.pl/egzamin. DARIUSZ MAJKÖWSCZI ŁŻËKW1AT 2016 / POMERANIA / 35 Z POŁUDNIA PAMIĄTKA Z POLA BITWY Kartka z historii: 90 lat temu, w marcu 1926 r., z 66. Kaszubskiego Pułku Piechoty im. J. Piłsudskiego został wyodrębniony I Batalion Strzelców, który dowództwo okręgu ulokowało w Chojnicach. Pierwszym dowódcą batalionu był frontowiec mjr Antoni Nieborak, lecz po zamachu majowym jako działacz opozycyjnego Stronnictwa Narodowego został odesłany w stan spoczynku; w 1939 r. zamordowali go hitlerowcy w podmiejskiej Dolinie Śmierci. Wojsko zajęło XVIII-wieczne koszary przy Nowym Mieście i były szpital powiatowy (obecnie II LO im. W. Andersa), a dziesięć lat później przeniosło się do nowych koszar przy ul. Świętopełka. Garnizony, jak wiadomo, mają moc miastotwórczą - wokół wojska rozwija się sfera usług, przybywa mieszkańców, rośnie prestiż. Społeczeństwo Chojnic też było dumne ze swej jednostki i ufundowało batalionowi sztandar, który 19 czerwca 1938 r. w Toruniu wręczył marszałek Edward Rydz-Śmigły. Żołnierze świetnie prezentowali się podczas uroczystości, ale przede wszystkim gwarantowali bezpieczeństwo mieszkańcom nadgranicznego miasta. Miało się wkrótce okazać, jak bohatersko wypełniali swój obowiązek -1 września 1939 r. na przedpolu Chojnic krwawo okupili wielogodzinny opór niemieckiemu agresorowi. Podczas czterech dni walk w Borach Tucholskich batalion uległ rozbiciu, większość żołnierzy wzięto do niewoli, część walczyła nad Bzurą i broniła Warszawy. Sztandar I BS został uratowany i 5 września dostarczony przez kpt. Dziurzyńskiego do sztabu Armii Pomorze w Toruniu, jednak już 17 września w bitwie nad Bzurą dostał się w ręce Niemców. Po 6 latach został odnaleziony na terenie Niemiec, w okolicy Kassel. 23 sierpnia 1945 r. odkrył go żołnierz amerykański (polskiego pochodzenia) w mieszkaniu członka SS, schowany pod podłogą wraz z flagami innych państw. Żołnierz przed powrotem do Stanów Zjednoczonych oddał sztandar Polakowi Janowi Jankowskiemu w Heidelbergu, ten zaś złożył go na ręce oficera łącznikowego przy dowództwie 7. Armii Amerykańskiej mjr. L. Koziebrodzkiego, o czym ten ostatni zameldował w listopadzie 1945 r. gen Kopań- skiemu w Londynie. Tą drogą sztandar chojnickiej jednostki dostał się do Londynu pod opiekę Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego. Próba odzyskania cennej pamiątki przez miasto Chojnice w latach 90. nie powiodła się. Żołnierzem I BS w Chojnicach, z funkcją osobistego kuriera dowódcy ppłk. Gustawa Zacnego, był kpr. Rudolf Kuldanek. We wspomnieniu nadesłanym na konkurs zorganizowany przez oddział ZKP w Chojnicach w 1981 r. napisał, że w przeddzień wybuchu wojny został wydelegowany z tajnymi aktami do sztabu Armii Pomorze w Toruniu; wrócił w nocy, tuż przed hitlerowskim atakiem. Z wieży kościelnej obserwował ruchy wroga, meldował dowództwu, potem dołączył do walczących towarzyszy. Swoje przeżycia wojenne i przywiązanie do macierzystej jednostki zaszczepił rodzinie, a uczynił to tak sugestywnie, że potomni założyli Stowarzyszenie Pamięci Rodzinnej w celu kultywowania patriotycznej tradycji. Prezesem jest syn podoficera Rudolfa, zamieszkały w Milanówku Tadeusz Kuldanek, a członkami wnuki, prawnuki oraz ich bliscy. Od dwudziestu lat w pierwszą sobotę września w gronie kilkunastu osób spotykają się w Chojnicach na ceremonialnej uroczystości przy pomniku Obrońców Chojnic (nb. powstałym z inicjatywy oddz. ZKP), podążają także szlakiem bitewnym I BS. W jednakowych ubiorach ze stosownymi emblematami, przywołują pamięć historycznych wydarzeń. Stowarzyszenie podjęło nową inicjatywę w sprawie sprowadzenia sztandaru i dzięki nawiązanym kontaktom ma nadzieję pozytywnie zakończyć starania. Pierwszą sprawą było wykonanie dokładnej repliki chorągwi i władze miasta Chojnic na prośbę prezesa T. Kuldanka zleciły jej wykonanie specjalistycznej pracowni w Piotrkowie Trybunalskim. Replika została przekazana burmistrzowi Chojnic w uroczystej oprawie 5 września ub. roku Jest obecnie eksponowana w ratuszu. Ostatnim aktem działań winna być wymiana repliki na oryginał sztandaru; rozmowy z Muzeum im. Gen. Sikorskiego jeszcze trwają. KAZIMIERZ OSTROWSKI Garnizony, jak wiadomo, mają moc miastotwórczą - wokół wojska rozwija się sfera usług, przybywa mieszkańców, rośnie prestiż. 36 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 Z KOCIEWIA POCHWAŁA POWOLNOŚCI I UCZBY Czekamy na niespodzianki, oczywiście te miłe, a nawet po cichu spodziewane, bo wpisane w rytm życia. Nie jest więc niespodzianką kolejna wiosna ani to, że znowu w naszej Polsce będzie zielono. Kolor nadziei będzie kolorem dominującym, ale chodzi też o to, by w duszy było zielono. Nieuleczalni optymiści mają na to sposób. Wystarczy na przykład zatrzymać się, docenić chwilę, która właśnie trwa. W zawieszonym kalendarzu znajduję myśl z Pochwały powolności - Zwolnij! Będzie ci łatwiej cieszyć się życiem. Kiedy pędzimy, nie nawiązujemy prawdziwych relacji z ludźmi... Teraz można i warto zwolnić, przedwielkanocne porządki za nami, do kolejnych wielkich świąt daleko. Trzeba przejąć się „filozofią slow life", do slow foodów już nas przekonano. Pozytywnie nastrojona zatrzymuję się na chwilkę przy wspomnieniach tamtych dawnych porządków, gdy świat nie był jeszcze tak rozpędzony, a my osaczeni nawałnicą zbędnych informacji. Poukładane, proste życie na Pomorzu. Jeszcze słyszę odgłosy rąbanego drewna na opał. Właśnie przed rozpoczęciem prac polowych ojciec rąbał drewka na cały rok, na rozpałkę, do piaty, dłuższe do pieca chlebowego, wielki stóg pachnących ciepłem drewek, by wyschły i potem zostały wniesione do szoferko. Co tydzień należało pójść piechty „po szkole" na Drogę Krzyżową do odległego o 5 km kościoła, w ciepłym miejscu ustawić dyngus, by zdążył zazielenić się na Wielkanoc. Jeszcze bazie znaleźć, posprzątać po ziemi całą oborę, czyli podwórko... Spodziewaną niespodzianką był „zając, co to się niesie w ogrodzie, za stodołą". Taka moja pochwała prostego, spokojnego życia na południowym Kociewiu. Wiosennym remanentem wspomnień chcę się pokrzepić, gdy wokół tyle zgiełku, piętrzących się zadań, gdy o wspomnianej dobrej zasadzie - zwolnij, łatwo zapomnieć. W ostatnim (marcowym) felietonie wspomniałam o podsumowaniu V Kongresu Kociewskiego. Odbyło się w Tczewie, byli przedstawiciele z trzech powiatów. Trochę gorzkich refleksji i nadzieja na kolejne dobre dni. Lista dokonań długa. Duża porcja dobrego ziarna już kiełkuje, wcześniej zasiane daje plon. Na przykład liceum w Nowem. Podczas tegorocznego święta szkoły (sam Mikołaj Kopernik im patronuje) kociewskość była wartością. Młodzież w strojach, tańce kociewskie, przy- śpiewki „O Kociewiu po kociewsku", przygotowane albumy. I kociewskie słodkości. Wiele dobrych skojarzeń. O tym, że Nowe n. Wisłą pamięta o swoim miejscu na południowym Kociewiu i pilnuje go, często donosi nasza lokalna prasa. W Świeciu cieszymy się, że właśnie Nowe jest w naszym powiecie. Stamtąd niedaleko jest do Piaseczna, gdzie nadal - mam nadzieję - będą się odbywały Przeglądy Kociewskich Zespołów Folklorystycznych, a w bieżącym roku zjadą się gromadnie Kociewiacy, by spełnić oczekiwanie śp. Jana Ejankowskiego. Na ludzi „dobrej woli" liczył nie tylko Czesław Niemen. Znam wielu takich, kongresy pozwoliły się policzyć. Są też młodzi, co uparcie powtarzam ku pokrzepieniu serc. Byle im nie opadły skrzydła. W marcowym numerze „Pomeranii" wiele miejsca, i słusznie, zajął Świętopełk. Książę Pomorza, wspaniały łącznik historii. W Świeciu prawie każdy wie, gdzie jest ulica Świętopełka (też Me-stwina), ale o patronie ulicy pewnie niewiele. Trzeba to w edukacji regionalnej nadrobić, m.in. przypomnieć legendy o herbie miasta, itd. A edukację regionalną (jasne, że nie tylko) zaczynać od przedszkola i dlatego znowu przyjęłam zaproszenie jednego z nich na spotkanie. Będą to tak nazwane przeze mnie Kociewiałki. W przeszłości urządzałam je w swoim domu, zapraszając dzieci z sąsiedztwa. Po kolejnych kongresach w naszych przedszkolach, właściwie wszystkich, pamięta się o regionie. Podczas ubiegłorocznych „Pla-chandrów z uczbó" było to widoczne. Udając się do przedszkola, zabiorę jako podarek książkę Józefa M. Ziółkowskiego oraz książkę kucharską dla dzieci pod red. Krystyny Gierszewskiej Karolinka i ko-ciewska „grapa". Oczywiście duża tutka karmelków tyż musi być. MARIA PAJĄKOWSKA-KENSIK W Świeciu prawie każdy wie, gdzie jest ulica Świętopełka (też Mestwina), ale o patronie ulicy pewnie niewiele. Trzeba to w edukacji regionalnej nadrobić (...). REKLAMA fl pomerania.kaszuby 4 Pomerania ŁŻËKWIAT 2016 / POMERANIA / 37 Wejsuny, mała puszczańska wieś między jeziorami Wejsunek i Warnołty, przeszły do powojennej historii Mazur jako „republika wejsu-ńska". Tak nazywali je przedstawiciele władz powiatowych z Pisza, których irytowała krnąbrność wejsuńskich Mazurów wobec polskich porządków, bojkotowanie zarządzeń władz, wyborów, referendum i obowiązku szkolnego, odmowa podpisywania apelu sztokholmskiego w sprawie zakazu produkcji broni atomowej, a także przyjmowania dowodów osobistych. Sytuacja taka trwała wiele lat po wojnie, zakończyła się wraz z wielką falą wyjazdów Mazurów do Niemiec po 1956 r. Do tego czasu autochtoni stanowili najliczniejszą grupę mieszkańców wsi. Przed II wojną Wejsuny zamieszkiwało 430 osób. Zdecydowana ich większość czuła się Niemcami, choć jeszcze w połowie XIX wieku ponad 80% mieszkańców powiatu piskiego stanowiła ludność polskojęzyczna. W styczniu 1945 r. wejsunianie próbowali uciekać przed Armią Czerwoną w kierunku Mrągowa. W ciągu doby pokonali zaledwie 13 kilometrów, wielu uznało dalszą ucieczkę za bezsensowną. Dużej grupie mieszkańców (34 rodziny, ok. sto osób) udało się wrócić do domów. Gdy Rosjanie wkraczali do Wejsun, zastali tu sporą, bo liczącą prawie dwieście osób (56 rodzin), grupę uciekinierów mazurskich z miejscowości nadgranicznych, którym w wojennej zawierusze udało się dotrzeć właśnie tutaj. W ten sposób w połowie roku 1945 Wejsuny zamieszkiwało ok. 430 osób, tyle samo, co przed wojną, 2/3 z nich było Mazurami, ale większość nie była tutaj urodzona. Rok później, już po pierwszej fali wyjazdów autochtonów do Niemiec, parafia ewangelicka w Wejsunach liczyła 1100 członków Jedynie trzystu z nich przyznawało się do polskości. Wszystkich Mazurów, i tych „niemieckich", i tych „polskich", już wiosną 1945 r. zapędzono do obozów pracy przymusowej, ich gospodarstwa padały ofiarą napadów rabunkowych. Wielu z przybywających tu po wojnie Polaków i większa część prowincjonalnych urzędników uważała Mazurów za ludzi drugiej kategorii. Dramatyczna była sytuacja zdrowotna: 80% mieszkańców ówczesnego powiatu piskiego miało świerzb, co trzeci chorował na tyfus, 30% kobiet było zarażonych chorobami wenerycznymi. Szabrownicy wywozili stąd wszystko, co przedstawiało jakąkolwiek wartość. Jak wspominała w 1962 r. Hejda Stank (później Macoch): „Po odejściu sowietów dla nas Mazurów ciężki nastał okres. Po pierwsze, na naszą krainę, a tym samym i na naszą wieś, nastąpił formalny najazd szabrowników, wyłaniających się stale z otaczających lasów okolicznych, a przybyłych znad dawnej granicy, z Kurpiowszczyzny. Wielu przybyłych sprawowało nawet we wsi różne funkcje. Władza ich była niemal dyktatorska. Na naszych oczach ładowano wozy wszelkim mieniem, które ocalało z wojny, i wywożono ze wsi. Kilka domów w tym czasie poszło z dymem". Prym w grabieżach wiedli Kurpie, ale rabowali wszyscy, nawet funkcjonariusze Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Ci ostatni tylko w ciągu pięciu tygodni przełomu lat 1945/1946 wywieźli z Wejsun m.in. narzędzia rolnicze, meble, obuwie, maszyny do szycia, pościel, odzież, furaż i 30 kur. Reakcją mieszkańców Wejsun na „nowe porządki" stało się demonstrowanie „niemieckości". Mimo że posługiwanie się niemieckim w miejscach publicznych karane było aresztem, jednak autochtoni często przechodzili na ten język. Mazurzy nie chcieli posyłać swoich latorośli do polskiej szkoły. Nie skutkowały administracyjne i finansowe szykany. W pierwszych powojennych latach, mimo osiągnięcia odpowiedniego wieku, wiele dzieci nawet nie przestąpiło progu szkoły. Kiedy w 1949 r. przyszedł czas, by autorkę cytowanych już wspomnień zapisać do szkoły, „w domu odbywały się całe narady z sąsiadami (...), mama postanowiła mnie zapisać, kilka sąsiadek stanowczo odradzało (...). Wiele znajomych gniewało się za to na mamę, (...) sąsiadka, która podarła swemu synowi polską książkę, długo śmiała się ze mnie, że mama chce ze mnie zrobić polską ministrową". Wśród wejsunian nie znaleziono chętnych do udziału w procesie kolektywizacji rolnictwa, na nic zdały się wszelkie zabiegi władzy. Mazurzy chcieli gospodarować jedynie na swoim, robili to naprawdę dobrze, wzbudzając uznanie tak powiatowych notabli, jak i sąsiadów. Nawet wtedy, kiedy 38 POMERANIA ZROZUMIEĆ MAZURY autochtonów w Wejsunach już prawie nie było, pamiętano o ich stosunku do pracy. W przeprowadzonych w 2001 r. przez Krzysztofa Rakowskiego badaniach mieszkańcy wsi, charakteryzując Mazurów, podkreślali ich pracowitość i gospodarność oraz zamiłowanie do czystości i porządku. Powojenna władza próbowała przekonać wejsunian do siebie i Polski na różne sposoby, także stwarzając pozory udziału Mazurów w rządzeniu. Stąd jednym z pierwszych wójtów został tu Mazur Gustaw Optacy, znany, przynajmniej po wojnie, z propolskiego nastawienia. Nie uchroniło go to jednak od problemów: podczas jednego z napadów „sam ledwo uszedł on z życiem". Zgodzić się trzeba z tymi, którzy uważają, że Optacy to postać wymagająca ponownej oceny. Tadeusz Pardej zauważył w antologii Jest takie miejsce. Ziemia Piska we wspomnieniach i poezji (1988), że „ówczesna władza tworzyła nawet legendy wokół niektórych Mazurów, rzekomych bojowników 0 polskość tych ziem. Z Gustawa Optacego zrobiono bohatera, jakim nigdy nie był. Odznaczano go wielokrotnie. Tymczasem za czasów Hitlera zmienił on nazwisko na Oberhausen, po wojnie zaś znowu stał się Optacym". Pardej przypomniał też, że na Zjeździe Pisarzy Ziem Zachodnich i Odzyskanych w Olsztynie (1971), kiedy Eugeniusz Bielawski, kierownik szkoły w Wejsunach, przedstawił Melchiorowi Wańkowiczowi Optacego jako działacza polskiego, przywołał fragment Na tropach Smętka o karczmie w Piszu, w której rozmawiano po polsku, i dodał, że był tam „pan Gustaw". Wańkowicz podszedł do Optacego, „niczym żubr spod krzaczastych brwi wpatrywał się chwilę, po czym wypalił: - Tylko że on mówił po niemiecku!". Do roku 1956 Hejda Stank będzie się czuć w Wejsunach tak, jakby wojna prawie nic nie zmieniła. Na ulicy 1 w domu rozmawiała po niemiecku, w szkole polski był tylko na lekcjach. „Starzy rozumieli dobrze po polsku, czyli jak mówili - po mazursku. Gdy chcieli wyrazić swoją radość lub gdy się kłócili, zawsze mówili po polsku", co Hejda tłumaczyć będzie sobie po latach tym, że w niemieckim „nie ma słów, by się dobrze pokłócić". Po 1956 r. nastąpił gwałtowny wzrost liczby wyjazdów i „republika wejsuńska" przestała istnieć. Wyjeżdżano, by połączyć się z rodzinami, by cieszyć się należną emeryturą czy rentą, ale przede wszystkim z nadzieją na dobrą pracę. Zanim w 1956 r. zaczęli wyjeżdżać z Wejsun Mazurzy, pojawił się we wsi, pod przybranym nazwiskiem Jan Siennicki, poszukiwany przez władze komunistyczne nauczyciel Eugeniusz Bielawski (1906-1986), pochodzący z Kresów żołnierz AK-WiN. Ujawni się w 1956 r. Poświęci się Mazurom, które staną się dla niego nową ojczyzną. Po latach ktoś napisze o nim: „ten lwowski Mazur z akowskim garbem". W Wejsunach zwiąże się z Lottą Stank, wdową po żołnierzu Wehrmachtu, matką Hejdy, autorki cytowanych tu wspomnień. Do emerytury będzie kierownikiem szkoły. Był człowiekiem aktywnym, zaangażowanym, sam pisał i o nim pisali, gościł u siebie sławnych ludzi: pisarzy, etnografów, notabli. Był świetnym nauczycielem i społecznikiem. Hejda Stank wspomina, że od razu po przyjściu wprowadził w szkole dyscyplinę, „wziął wszystkich za pysek. Lekcje wreszcie zaczynały się punktualnie, klasy były czyste. To się Mazurom spodobało, powoli zaczął zdobywać ich zaufanie". Organizował dla nich wycieczki ^ ,, po Polsce, jego uczniowie brali udział w pracach przy pielęgno- 'i!> waniu lasu. W 1971 r. w swojej wejsuńskiej drewnianej chacie założył Mazurską Izbę Regionalną, w której zgromadził sprzęty codziennego użytku, modlitewniki i czasopisma, by „zapewnić młodzieży szkolnej pomoce dydaktyczne do nauki wiedzy o regionie". Oczywiście żadne działania, nawet Bielawskiego, nie były w stanie powstrzymać wyjazdów wejsuńskich Mazurów. Pod koniec lat sześćdziesiątych parafia liczyła już mniej niż stu wiernych. Ostatnia fala wyjazdów, w latach siedemdziesiątych XX w., związana była z akcją „łączenia rodzin". Ksiądz Krzysztof Rej, pastor piskiej parafii, tak wspominał ten czas: „wielu, którym udało się uzyskać niezbędne zezwolenia i dokumenty, pako- wało skromny dobytek w drewniane skrzynie, jako przesyłkę kolejową. Jedni żegnali się uroczyście, w kościele, przystępując do sakramentu Komunii Św., zdarzało się też, że parafianie wyjeżdżali chyłkiem, znienacka, jakby bojąc się, że coś może ich zatrzymać". Dzisiejsze Wejsuny straciły swój dawny charakter, z rolniczej wioski stały się miejscowością letniskową. We wsi i okolicy mieszka jeszcze kilkunastu Mazurów, od dawna nie ma już parafii, nabożeństwa w miejscowym kościele przyjeżdża odprawiać pastor z Pisza. Do zamkniętej na cztery spusty Izby Regionalnej, zarządzanej przez Gminę w Rucianem-Nidzie, nie jest łatwo się dostać. W pierwszym okresie istnienia odwiedzało ją wielu turystów, była też miejscem sentymentalnych podróży byłych mieszkańców Mazur. Bielawski umierał schorowany Mazurska Izba Regionalna w Wejsunach i rozgoryczony, do końca żywił jednak nadzieję, że nie wszystko, co robił, „pójdzie na zmarnowanie", że Izba była potrzebna jako „dowód, że byliśmy tu przed wiekami", wierzył też, że znajdzie się ktoś, kto go zastąpi. Niestety złudne to były marzenia, Wiele eksponatów zabrano do Pisza, w dachu prześwituje dziura. Przybrana córka Bielawskiego Hejda Macoch z d. Stank mieszka samotnie w domu obok. Czasami ktoś jeszcze pyta ją o „republikę wejsuńską", zdarza się to jednak coraz rzadziej. WALDEMAR MIERZWA POMERANIA 39 MUZYKA Kaszëbsczé spiéwniczi autorsczé Prowadniczk przez historia dzél2 Ksądz ANTONI PEPLIŃSCZI (1918-1995) mô dwa swöje autorsczé spiéwniczi: wëszłi w 1988 roku Kaszëbë wołają nas1 i pösmiertnô Antologia lëterac-czich dokôzów. Antón i Aleks Peplińsce2, w jaczi je téż aneks nótowi. W Kaszëbë... je 30 spiéwków na jeden i dwa głosë, w przëtrôfköwi kölejnoscë zamiesz-czonëch. W Antologii je 35 jegö kaszëbsczich pieśni, leno swiecczich. W ôbu zbiérach ni ma gödowëch śpiewów Peplińsczego, jaczich jaż 24 nalazłë sa w zbierze kóladowim z 1982 roku3. Ksadzowi Peplińsczemu dediköwónô je ksążka pt. Żëcé pieśnią pisóné, dze wôżnym dzéla są skanë raköpisów nótów kaszëb-sczich i pölsczich jegö piesniów4. Ö sarnim piesniar-sczim utwórstwie Ksadza z Mscëszejc pisze wiacy Witosława Frankôwskô5. KORNELIUSZ TREDER (1925-2015) zrzesził swoje żëcé i artisticzné utwórstwó z Czelna w gminie Szëmôłd na Lesôkach. Przez wiele lat prowadzył tam chur Kaszubia6, jaczi do niedôwna béł nôstarszim kaszëbsczim artisticznym karna. Pô stolatnym dzeja-nim churu jegö plac zajimnął w roku 2010 Dekanalny Chur m. Jana Pawła II. W roku 2004 wëszedł śpiewnik Z pieśnią do Cebie, dze są 22 piesnie kaszëbsczé, na 1, 2 abó 3 głosë; w wikszoscë do tekstów kompozytora7. Załącznika do śpiewnika je płatka CD. Analiza muzyczno utwórstwa Tredera jidze nalezc w Muzyce Kaszub8. W Swiónowie mieszko a twörzi WACŁÔW KIRKOW-SCZI (urodzony w roku 1931), co je nôstarszim dzys-dniowim kaszëbsczim usôdcą muzyczi. Mô napisóné kôł 200 pieśni9, z chtërnëch 50 nalazło sa w autor-sczim zbierze Z Tobą bëc, a 45 spiéwów Kirköwsczégó je w śpiewniku Starzno, moja wies. W. Kirkówsczi chatno sygô do tekstów, jaczé ju mają melodia i bédë- ANTOLOGIA LËTERACCZICH DOKÔZÓW Antón i Aleks Peplińsce da <'/>((' 1 Antoni Pepliński, Kaszëbë wołają nas, kaszébscziépiesniczczi, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, oddział gdański, Gdańsk 1988. 2 Antologia lëteracczich dokôzów, Antón i Aleks Peplińsce, Gmina Sierakowice 2009. 3 Kaszëbsczé kôladë ë gödowé spiéwë, red. Józef Borzyszkowski, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Gdańsk 1982, s. 135-168. 4 Jaromir Szroeder, Żëcé pieśnią pisóné. Spiéwôrz biograficzny ksadza Antoniego Peplińsczego. Muzeum Zachodnio-Kaszubskie w Bytowie, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie w Bytowie, Bytów 2010, s. 77-116. 5 Muzyka Kaszub. Materiały encyklopedyczne, pod redakcją W. Witosławy Frankowskiej, Oficyna Czec, Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, Gdańsk 2005, s. 176. 6 Tomasz Fopke, Kielniańskie Cecylia i Kaszubia, „Pomerania" nr 12/2003, s. 46-47. 7 Korneliusz Treder, Z pieśnią do Cebie. Chór „Kaszubia". Śpiewnik, wyd. I, Rada Gminy Szemud 2004 (z CD). 8 Muzyka Kaszub..., s. 238. 9 Wacław Kirkowski, Starzno, môja wies. Pieśni kaszubskie, red. Tomasz Fopke, Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko--Pomorskiej w Wejherowie 2015, s. 7. 40 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 MUZYKA je swoja muzyka. Recenzja śpiewnika Z Tobą bëc10 ukôzała sa w cządniku „Pomerania"11. W tim sarnim artiklu öpisónô ostała ksążka z nótoma i słowama EDMUNDA LEWAŃCZIKA (ur. 1943). Je to Wanoga z pieśnią12. Hewó, co czëtómë w recenzje: Wiele redoscëje w jegô muzyce. Tak pö prôwdze sama redosc, bo ni ma tam żódny spiéwë w molowi tonacje. A piesniówje w śpiewniku równo 50, w tim 28 swiecczich a 22 pôböżné. JERZI STACHURSCZI (ur. 1953), podobno jak Jón Trepczik, Antón Peplińsczi czë Édmund Lewańczik, je utwórcą samóstójnym, co pisze i muzyka, i tekstë. Wespółdzejô równak brzadno z jinyma autorama kaszëbsczich słów, w całoscë z E. Prëczköwsczim (85 pöspólnëch śpiewów) a T. Fópką (71 wespół-autorsczich dokôzów). Jich wespółroböta w wiôldżim dzélu krëją w se spiéwniczi: Piesnie Rodny Zemi13, Serce miec1415 a Piosenki dlô knôpika i dzéwczątka16. Charakteristika muzyczi Stachursczégö pödôwô m.jin. Witosława Frankowskô w ksążce Muzyka Kaszub17. Karno tëch, co mają w dorobku kaszëbsczé spiéwniczi autorsczé, zamikô piszący te słowa TOMOSZ FÓPKA, jaczi do wspömniónégo ju, wespółautorsczégö pie- sniôka Piesnie Rodny Zemi doliczëc muszi jesz Pierszą Kaszëbską Pasja18 a zbiérk dzecnëch piesniczków Piosenki dlô knôpika i dzéwczątka19. W roböce są jesz spiéwniczi: MARIANA SELINA (ur. 1937) - nótowi aneks do lëteracczi monografie, a dzesac lat młodszego WITOLDA TREDERA. Spiéwniczi autorsczé to leno dzél naszi kaszëbsczi muzyczny lëteraturë. Je jesz dosc tëli spiéwników--zesôdzków z różnyma autoroma bënë. Są zbiérë z lëdowima usôdzkama. Chöcô są corôz lepi wëdô-wóné i dożdałë sa nórcëka swójsczi kriticzi w miesacz-nikii „Pomerania" - wcyg je jich mało, jak wcyg mało je téż öprôcowaniów na różné muzyczne karna: i spiéwné, i instrumentalne. Në i wcyg mało lëdzy czëtô nótë, ô kaszëbsczich znaczkach nawetka nie wspömnąwszë... Chcemë-że zakuńczec to pôdrechöwanié cytata ze wstapu do Trepcziköwégö śpiewnika, öd jaczégö za-czało sa kaszëbsczé pisanie nótów i jech wëdôwanié drëka: Woj, piesnjôczkji! (...) Lecëta téż do Bracynóv - Slavë a wszetkjim słovieńskjim lëdóm zaspjéwta, że żëjejesz kaszëbskji lud, że so budzi wostatk słovień-skjigo lëdu nade szklovim Bôłtę... TOMÔSZFÓPKA Tomasz Fopfce, Jerzy Stachurski Piosenki dlô knôpika i dzéwczątka 20 piosenek kaszubskich dla najmłodszych Rodny Zemi CZTERY PIEŚNI KASZUBSKIE J-mssmBmmsjuiBt i OP =% iKTjr- 10 Wacław Kirkowski, Z Tobą hec, ROST, Banino 2007. 11 Tómk Fópka, Z Tobą bëc. Kirköwsczi a Lewańczik. Wanoga z pieśnią, „Pomerania" nr 2/2015. 12 Edmund Lewańczyk, Wanoga z pieśnią. Zbiérk pieśni lëdowëch i religijnëch, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział w Baninie, Żukowo 2014. 13 Tomasz Fópka, Eugeniusz Prëczköwsczi, Jerzi Stachursczi, Piesnie Rodny Zemi, ROST, Banino 2003. 14 Eugeniusz Pryczkowski, Jerzy Stachurski, Serce miec, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie w Baninie, 2015. 15 Tómk Fópka, Serce miec - pô śpiewnika wëmiagôlenim, „Pomerania" nr 2/2016 (495), s. 46-47. 16 Tomasz Fopke, Jerzy Stachurski, Piosenki dlô knôpika i dzéwczątka, 20 piosenek kaszubskich dla najmłodszych, Wydawnictwo Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, Chwaszczyno - Gdańsk 2013. 1' Muzyka Kaszub..., s. 217. 18 Tomasz Fópka, Pierszô Kaszëbskô Pasja podług Ewanielii Sw. Marka, Region, Gdinió 2003 (z CD). 19 Piosenki dlô knôpika i dzéwczątka... ŁŻËKWIAT2016 / POMERANIA / 41 Skarb PIOTR SCHMANDT Dla Ernsta od początku jasne było, że kolega nie chce być zauważony. Skradał się jego śladem. Po chwili już wiedział, że Stefek idzie w stronę niemieckiej osady. Co chwila rozglądał się na boki. Powoli do świadomości Ernsta zaczynało docierać, po co ta nocna eskapada. Krew uderzyła mu do głowy. Przez ciało przeszły dreszcze. I nie były to dreszcze zimna ani lęku. - Ja muszę księdzu powiedzieć - oczy starego człowieka zaszkliły się nagle - bo jeszcze nie powiedziałem, że ja strasznie, że okropnie kochałem tę Hannelore. Ksiądz rozumie. - No... - wydusił z siebie kapłan, a Niemiec uśmiechnął się smutno. - Na ja, ksiądz jest celibatem. Ale pewnie ksiądz kiedyś... A ja wtedy już miałem taką nadzieję, że oni ze sobą skończyli, że ta miłość się straciła. I ja wtedy go śledziłem. Patrzę na koniec, a ona, moja Hannelore, wychodzi jak spod ziemi i rzuca mu się na szyję. Z początku chciał krzyknąć, ruszyć w ich stronę, rozdzielić łokciami, pięścią, jakimś strasznym słowem, po którym już nic nigdy nie będzie sobie można powiedzieć. A jednak stał jak skamieniały i widział, jak przywarli do siebie, jak pożerają się ustami, jak osuwają, mimo dokuczliwego zimna, na ziemię. - Widziałem to wszystko. Ksiądz wie. Ja nie będę dłużej tłumaczył. Tak, ksiądz jest celibatem, ale ksiądz wie. Ja na początku nie wiedziałem, co robić. Chciałem krzyczeć, chciałem ich zabić. Ale nagle wytrzeźwiałem. Serce mi waliło, ale wytrzeźwiałem. Cofnąłem się cicho, chociaż oni pewnie i tak by mnie nie usłyszeli. Ze Stefanem i całą jego rodziną było tak: niby udało im się wpisać na niemiecką listę narodową, zresztą ich nakłaniano, pod koniec nawet bardzo mocno. Trwało jednak to wszystko strasznie długo i wszyscy wokół wiedzieli, że oni są Polakami. Dwa lata wcześniej nawet podejrzewano, że ukrywali jakiegoś dezertera, który uciekł z bronią. Było śledztwo, ale podobno żandarmeria dostała łapówkę, znaczy komendant. Tak mówiono we wsi, a jak się coś mówi, to zawsze jakaś prawda jest. - Łapówka? - zdziwił się ksiądz Karol. - W takiej maszynie państwowej, jaką była III Rzesza? - O, proszę księdza - Dekker uśmiechnął się złośliwie. Ale zaraz spoważniał. Otrzeźwiał więc. Już wiedział, co powinien zrobić. Zarządzenia władz były na tyle restrykcyjne i szeroko znane, zwłaszcza na ziemiach pogranicza, że aż się prosiło, aby z nich skorzystać. - No, i ja poszedłem, zaraz w nocy, na posterunek. I doniosłem, że oni są całkiem Polakami, a teraz udają dobrych Niemców. I przypomniałem o tej sprawie z dezerterem, a nowy komendant posterunku był zły, no, on był bardzo zły, bo nie wiedział o tej sprawie, bo go wtedy nie było, a ja jeszcze powiedziałem, że on, to znaczy Stefan, jako Polak na długo przed przyjęciem listy niemieckiej spotykał się z Hannelore. I to już było najgorzej, ja. Ksiądz, który dotąd jakby patrzał gdzieś przed siebie, wpił wzrok w twarz Niemca. I wyczytał w niej całe brzemię tych kilkudziesięciu lat. - Boże jedyny - wyszeptał. Zaraz też w jego głowie zaświtała myśl, może niegodna wyrozumiałego księdza, ale bardzo w takiej sytuacji naturalna: - A o zakopanej skrzynce już oczywiście pan nie poinformował, prawda? - Ma ksiądz prawdę - odparł Dekker i spuścił oczy, ponieważ pytanie zadane zostało jakby przez oskarżyciela. - Niech Bóg mi wybaczy... - I co stało się potem? - ksiądz wiedział, że teraz będzie najgorsze. - Zabrali ich wszystkich. Najpierw na posterunek, u nas na wsi, potem na Gestapo do Kościerzyny. I już nigdy więcej ich nie widziałem. - A Hannelore? - Ją uratowało, że była niedorosła. Wysłali ją do jakiegoś domu... Jak to się mówi po polsku? - Poprawczego? - Poprawczego. - Za to pan... Dekker odetchnął głęboko, jakby z ulgą. - Nie, ja nie odkopałem nic. To nie było proste. Teraz wiem, że na szczęście, że może Bóg nade mną czuwał, żebym nie był zupełnie stracony. Najpierw bałem się tam chodzić, byłem przestraszony. Ja. Potem jacyś urzędnicy z Kreisu, no, ze starostwa opieczętowali drzwi od domu. 42 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 LITERATURA Ksiądz Karol ujrzał siebie z łopatą, w towarzystwie staruszka - niegdysiejszego denuncjatora, kopiących po nocy w rodzinnej wsi, w poszukiwaniu jakiegoś skarbu, o którym nawet, na dobrą sprawę, nie wiadomo, czy istnieje, czy też może jest wymysłem idiociejącego starca. Przyszła mu na myśl ciotka Katarzyna, jako pierwsza. Zaraz potem matka. I ksiądz proboszcz. I cała wieś. Piękny początek kapłańskiej drogi. Na jego dłoni wylądowała szponiasta dłoń Dekkera. Była gorąca i drżała. - Proszę - wyszeptał, a w jego głosie było tyle nadziei. Noc była cicha. Gdzieniegdzie tylko zaszumiały liście muśnięte łagodnym wietrzykiem. Półksiężyc ostrym blaskiem odcinał się od granatowego nieba. Od zachodu majaczył zarys sypiącego się domu. Obok stara obora. A ja wiedziałem, czy nikt tam nie pilnował, czy ktoś nie śledzi? Dom cały przeszukali zaraz w nocy, i całe obejście. I przyszedł nowy gospodarz, Niemiec spod Rygi, osadnik. Wtedy już naprawdę nic nie mogłem zrobić. Ale po nocach marzyłem, że odkopię skarb. - A nie myślał pan o tych biednych ludziach? - Wtedy nie. Wie ksiądz, jak jest: byłem młody, wojna trwała, front szedł, nienawidziłem tych, co mieli przyjść. Sowietów i Polaków. Jak my ich nienawidziliśmy! Dekkerowi nie udało się nigdy odkopać skarbu Stefana i jego rodziny. Front rzeczywiście nadszedł, przewalił się przez Kaszuby, wymiatając znaczną liczbę Niemców. Reszty dopełniły przesiedlenia, ale tych już Ernst nie widział. Został zmobilizowany i cudem przeżył walki w Brandenburgii. Później przedarł się do brytyjskiej strefy okupacyjnej, gdzie spotkał się z rodziną. - Próbował pan później? - zapytał z nadzieją w głosie ksiądz. - Próbował pan dowiedzieć się o losy tych ludzi, kiedy emocje opadły? - Tak. Ale nic, żadnego śladu. - A skarb? O takim czymś się myśli. Ludzka natura... - Myślałem - przerwał Dekker. - Później już tylko było gorzej. I wyrzuty sumienia. Tak, ciągle i ciągle. A już mówiłem, u nas nikt nie chce słuchać, jak ktoś stary ma z tym stres. - Rozumiem. Ale właściwie, skoro nie po spowiedź, dlaczego pan przyszedł do mnie? Żeby choć trochę ulżyło? - Nie, nie tylko - na twarzy Niemca pojawiło się coś w rodzaju uśmiechu. Ale nie był to uśmiech gorzki. Stary Niemiec miał plan. Gospodarstwo od kilku lat było opuszczone. Stało nieco na uboczu. Upatrzył sobie księdza. Młody, idealista, zrozumie starego, schorowanego człowieka, który sam nie da rady. - Pan oszalał! - ksiądz podniósł głos. - Pan chce, żebym pomógł odkopać cudzą własność, do której nie ma pan, i ja też nie, żadnych praw! - Ksiądz nie wie jeszcze wszystkiego. Ja chcę dokończyć moje słowa. O tym wiem tylko ja. I teraz ksiądz - Dekker uśmiechnął się, niemal rozpromieniony. - Jak my tego nie zrobimy, jak ja nie powiem, gdzie to jest, przepadnie. A ja chcę dać to, bo jest tam coś cennego, inaczej by nie zakopywali w nocy, na jakiś dom dziecka, na coś, co ludziom da pomoc. Niech ksiądz rozumie. ŁŻËKWIAT2016 / POMERANIA / 43 LITERATURA I stodoła. Wszystko chylące się ku ziemi, jakby w oczekiwaniu na ostateczne, nieodwołalne z nią powitanie. Zdawało mu się, że łopata wgryzająca się w ziemię jest jak czarne niebo sypiące ogłuszające gromy. Dziwne porównanie, pomyślał, ale nagle mu się takie nasunęło. Że te gromy rozbudzą wszystkich, że wszyscy zaraz się zbiegną, że on, dopiero co wyświęcony kapłan zapłaci za fanaberie Dekkera całym swoim życiem. Zaraz jednak zobojętniał na wszystkie, zresztą nieliczne, dźwięki nocy. Nawet łopaty wbijanej w grunt już nie słyszał. Krew grała w żyłach jak oszalała. Nie było odwrotu. Złożył obietnicę. Obok stał Dekker i wpatrywał się, jak zaczarowany, w pogłębiający się z chwili na chwilę dół - sens jego życia zależał od wydarzeń tej nocy. Kopczyk ziemi rósł i rósł. Wyprostował się, aż w młodych kościach zatrzeszczało. Przetarł dłonią spocone czoło. Determinacja, która tak niedawno zagościła w jego sercu, nagle zaczęła przygasać. Znużenie. Moment otrzeźwienia. - Niech ksiądz kopie - syknął Niemiec. Spojrzał na staruszka w nieokreślony sposób i niemal wszedł w rów po uda. Łopata znów przecięła ziemię. Nagle żelazne ostrze zatrzymało się na czymś twardym. Obaj znieruchomieli. Szybka wymiana spojrzeń, mimo mroku. Stary człowiek musiał dobrze zapamiętać miejsce. Jeszcze chwila. Jeszcze trochę wysiłku. Skrzynkę zanieśli do starej lodowni ukrytej w pobliskich gęstych chaszczach. Właściwie to ksiądz Karol przytaszczył tam skarb rodziny Stefka, bo Ernst Dekker był bardzo słaby. Drżał z emocji, kilka razy musiał przytrzymać się drzewa, dyszał ciężko. Lodownia, od lat sześćdziesiątych nieużywana, była miejscem chłopięcych zabaw małego Karola i jego kolegów. Nie było lepszego miejsca, żeby w spokoju otworzyć skrzynkę. Silna latarka, postawiona na krzywej, pokruszonej ceglanej półce rozświetliła wnętrze lodowni. Ksiądz zauważył, że na czole Niemca, mimo zimna panującego wewnątrz, skrzą się krople potu. Ręce staruszka drżały. Jego żywe, mimo wieku, oczy wpatrywały się w wieko skrzynki, niby prostej, drewnianej, trochę butwiejącej, ale wzmocnionej porządnymi żelaznymi obręczami, teraz już mocno przeżartymi rdzą. „Jak Bilbo Baggins na widok pierścienia", z niepokojem pomyślał kapłan, który niedawno przeczytał pierwszą część epopei Tolkiena. - Niech ksiądz otwiera - szepnął Dekker. - Otwieram - odparł ksiądz i sięgnął po łom. Wieko odskoczyło nadspodziewanie łatwo. Okucie w miejscu naruszonym przez narzędzie i ludzką siłę roz-kruszyło się. Zawartość przykryta była naoliwioną ścierką. Ksiądz podniósł płótno i odsłonił skarb. Złote pruskie monety z wizerunkami Wilhelma I i Wilhelma II, cesarzy niemieckich i królów Prus. Ich było najwięcej. Kilka zegarków, staromodnych, z dewizką. Łańcuszki, bransoletki, może złote, trochę srebrnych. Pierścionki z barwnymi kamieniami. Majątek kilku pokoleń bogatych gospodarzy. Podniósł wzrok na Ernsta Dekkera. Niemiec zacharczał. Oczy w słup. Blady jak śmierć. Złapał się za serce. Kurczowo trzymał się tego miejsca na piersi. Upadł na klepisko. Ksiądz jakby skamieniał. Nie miał siły rzucić się w stronę starca. I wiedział, że mu nie pomoże. Oczy Dekkera w blasku latarki wyglądały upiornie. Jaskrawe białka. Nieruchome źrenice, wpatrzone w niskie ceglane sklepienie. Pierś z kamiennym sercem. Żadnego oddechu. Już nigdy żadnego oddechu. - Boże, co robić?! - wreszcie dotknął dłoni Dekkera. Lodowatej, twardej, kościstej. Drżącymi palcami przymknął jego powieki. - Boże, co robić?! Przecież nie mogę zawołać pogotowia, policji, nie wiem, kogo jeszcze. Znajdą trupa nad skrzynką z kosztownościami. I mnie. To może uciec i wtedy zadzwonić na policję. Znajdą ślady, zawsze ktoś coś zauważy, nie pomyślałem wcześniej. Zaciągnąć Niemca gdzieś bliżej drogi. Tym bardziej znajdą na piasku ślady prowadzące do lodowni. Moje ślady. Ślady butów. Ktoś musiał zauważyć, jak Dekker wchodzi do kościoła. Jak razem z niego wychodzimy A jak nikt go nie zobaczył? Zostawić go tu? I jednak zadzwonić na policję? A jak nie? Jeśli nie? Zgnije tu bez chrześcijańskiego pochówku. Zgubił ludzi. A teraz chciał pewnie zatrzymać sobie większość tych rzeczy, a trochę dać na dom dziecka, żeby mieć spokój. Spokojne sumienie. Ważna rzecz. Tak jak i złoto. Też ważne. Nie, nie tak łatwo. I nagle ksiądz Karol pomyślał, że złoto znalezione przy Niemcu, gdyby go zostawił w lodowni, będzie bardzo podejrzane. Dojdą, nie ma siły, dojdą, że on tu był. Jakieś porachunki, paserstwo?! Czy nie lepiej wziąć to złoto? I dać na dom dziecka. I mieć spokój. A Dekker, może jest już spokojny, może na szali dużo waży ta jego ostatnia wola. Może jednak prawdziwa. Więc czy nie lepiej wziąć to złoto i dać na dom dziecka? Matka biedna, zawsze byli biedni, siostrom się niespecjalnie powodzi. Wziąć trochę tych monet, im każdy grosz potrzebny. Gdyby nie ja, nie Dekker, który już tu nic nie może, w ogóle żaden dom dziecka nic by nie dostał. Dzieci i tak dostaną dużo. A matka, a siostry, każdy grosz. Tylko trochę. - Boże nie! - krzyknął i przeraził się własnych myśli. Przeraził się, że Szatan zamieszkał w jego sercu. - Przebacz... I stał tak w starej lodowni rozświetlonej latarką. Został z Niemcem, którego serce przestało bić i z majątkiem nie należącym już do nikogo. Szatan prychnął, Bóg zacisnął kciuki. A ksiądz Karol pomyślał, że Ernst Dekker zrzucił na niego swoje brzemię. 44 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 FENOMEN POMORSKOŚCI Tajemnica leśnej wody Kilka kilometrów za Tucholą szosa wiodąca w kierunku Warlubia przekracza mostem Brdę, która w tym miejscu ciemnymi zakolami dąży na południe, ku Bydgoszczy. Zatrzymajmy się na chwilę na postoju za rzeką. Brda... Nazwa to prastara, jej źródła sięgają jeszcze praindoeuropejskiej wspólnoty. Kiedyś mówiono na nią Dbra, a to słowo dobrze było znane naszym przodkom sprzed tysięcy lat. Do dzisiaj przechowało się w języku walijskim: dwr oznacza tam wodę. Brda to zatem po prostu „woda" - i tak nazwano ongiś tę największą rzekę Borów Tucholskich. Wszyscy wiedzieli, o jaką wodę chodzi. Ale już mniejsze rzeki i strumienie potrzebowały dodatkowych określeń. Wdzie dodano przymiotnik Czarna, dlatego też rzeka ta znana jest również pod nazwą Czarnej Wody. A wpadająca do Brdy malownicza Zbrzyca musiała kiedyś nazywać się Dbrzyca, inaczej mówiąc Mała Dbra. Za rzeką wyrasta zielona ściana Borów, które od tej strony ciągną się niemalże do Wisły, czasem tylko przecięte większą lub mniejszą połacią polany dawnej puszczańskiej osady. Spójrzmy za siebie, poprzez rzekę - na miejsca, z których właśnie przyjechaliśmy. Takie same, zagospodarowane od wieków pola, tyle że bez otaczających je lasów. I tak jest tutaj od bez mała tysiąca lat. Po prawej stronie Brdy - orne grunty, po lewej - leśna rubież. Cywilizacja i pogranicze. Już w XII wieku rzeka na tym odcinku rozgraniczała posiadłości kasztelanii arcybiskupów gnieźnieńskich od ziem gdańskich zarządców Pomorza, przodków Świętopełka i Mestwina. Jakże trwałe granice wyznacza nam krajobraz! Księstwa pomorskiego nie ma już od wieków, jednak tutaj, na zwykłym szosowym postoju z drewnianą wiatą, nadal wyczuwamy jego obecność. Napis na wiacie informuje: „Witamy w gminie Cekcyn". Nazwa cokolwiek dziwna dla podróżnika. Sprawdzamy w zapiskach historii: wieś pierwszy raz wzmian- Na zdjęciu: Brda / Źródło: Wikimedia Commons / autor: Michalina Bartusch kowana jest w 1301 r. pod nazwą Cekcino. Imię wioski prawie nie zmieniło się od tego czasu, zatraciło tylko kaszubską końcówkę „o". Tę natomiast zachowało sąsiednie Lubiewo, zapisane już w 1212 r. jako Lubeuo. Wróćmy do Cekcyna: w źródle z 1346 r. określany jest on jako Czechotzin. Jesteśmy w domu! Cekcyn to inaczej Ciechocin, osada jakiegoś Ciechoty - tyle że po kaszubsku. Ów Czechotzin oznacza, że już w XIV w. na język miejscowej ludności wywierali wpływ osadnicy z sąsiedniej Wielkopolski. Jednak kaszubszczyzna trzymała się tutaj długo. Jeszcze w 1570 r. wioskę zapisano jako Cziekczino. Stara nazwa okazała się na tyle trwała, że obowiązuje do dzisiaj. Żyje w niej pamięć o mowie kaszubskiej, nieobecnej w tych stronach od kilku wieków. Jak widać, dawne granice Pomorza wyznacza nam nie tylko krajobraz. JACEK BORKOWICZ Niniejszy odcinek jest ostatnim z cyklu: autor i redakcja zawieszają publikację „Fenomenu pomorskości". Jednak temat nie jest zakończony i być może kiedyś jeszcze do niego wrócimy. Przed nami chociażby opis tajemnic pomorskich, nadbałtyckich ziem leżących na wschód od Wisły. A fenomen kaszubskiego Pomorza kontynuowany będzie w cyklu „Genius loci". ŁŻËKWIAT2016 / POMERANIA / 45 BUDZISZ-SZEFLER kupuje kosę Antoni Budzisz, zwany Szeflerem, chował kozę. Musiał dla niej sprowadzać siano spod Pucka, a z tym miał nieraz niemałą fatygę. Gdy pewnego dnia przemierzał drogę z Chałup do Kuźnicy, to zauważył na Każy - łące obszernej ciągnącej się między tymi wsiami soczystą trawę. Była niczyja. Postanowił więc ją skosić. Ale w całych Chałupach ani też w Kuźnicy nie było kosy. Kosę więc musiał kupić. Znajomi gburzy wskazali mu skład żelaza w Pucku. Spenetrował przy okazji Puck i znalazł wskazany mu sklep. Szefler ucieszył się, gdy pożądane narzędzie zobaczył między innymi przedmiotami w kącie wystawowego okna. Buchnął więc do składu, zerwał z głowy czapkę i pchał się do tombachu, nie bacząc na stojących przed nim klientów. Jeden z nich go ofuknął w obcym języku. Musiał zahamować swoją nachalność i wystawić się na pokaz, i to w swym rybackim odzieniu, przekazującym wszystkie zapachy morza i rybiarni. Stał jednak spokojnie jak słup jakiś wpatrzony w ową, stojącą przy oknie kosę. „Co ten rybak tu chce" - mruknął po szwabsku wyrostek, który też się niecierpliwił, stojąc w kolejce za Budziszem. Tyle rybak po niemiecku rozumiał, był przecież kiedyś na okręcie jungą, ale niemieckie słowa jakby zawsze odbijały się od jego łepetyny jak jakieś piłki dziecięce, nigdy nie wchodziły mu na stałe do głowy, bo przecież żył sprawami dnia Kuźnicy, a ta była polska, morza i „feszowania". W tym przemiłym mu rzemiośle nazewnictwo polskie mu najzupełniej do szczęścia wystarczało; jemu i innym maszopom jego wsi i okolicy. Ale teraz rzecz się komplikowała. Dookoła siebie słyszał obce słowa, jakieś prze-drwiwanie, połączone z naciskaniem na jego boki i plecy - to go irytowało. Kupujący przed nim zbyt długo marudzili z oglądaniem potrzebnych im przedmiotów; wsłuchiwał się w nazwy tych dziwactw, były również mu obce. Nigdy o nich nie słyszał. Nie miał w ogóle potrzeby nimi się zajmować. Swoje narzędzia rybackie znał, znał je lepiej niż własną kieszeń. Po części sam je konstruował. Na co mu ten szwargot - myślał. Jednak coś go zaczęło teraz korcić. Oto zaniepokoił się brakiem znajomości nazewnictwa rolniczego, potrzebny mu był zwłaszcza wyraz niemiecki odpowiadający polskiemu słowu „kosa". Kosa, kosa, jak się ta polska kosa zwie po niemiecku -dopominać się w jego bani zaczęły trwożliwe myśli. Teraz już się nie spieszył, nawet owego naciskacza na jego plecy przepuścił bez oporu w przód, ale tym niby dobrym czynem jeszcze większą uwagę zwrócił na siebie, bo i następni chcieli go odsuwać. Pomyślał: co to, to nie, dali nie ustąpią, chto ustapuje, tego nie szónëją. Wreszcie doszedł do sprzedającego, dostopkował raczej, błysnął oczami i, zapomniawszy dosłownie języka w gębie, wykrztusił: „Will, will" i dalej ani be, ani me, wreszcie wypalił: „kosa". Tamten, czy znał ten wyraz, czy nie znał, obdarzył go wnikliwym spojrzeniem, stak- 46 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 WSPOMNIENIA sował odzienie, mruknął: „Kosa? Kosa willst du?". „Ja, kosa, kosa.. Stojący za rybakiem młodzi ludzie zaczęli się śmiać. Jeden z nich zamiast „kosa" powiedział „koza", akcentując wyraźnie „z". Powstał ruch, jakiś bówka krzyknął: „Er ist wohl yerriickt" (On na pewno zwariował). Budzisz jednak tego nie słyszał, zajęty pokazywaniem potrzebnego mu narzędzia. Sprzedawca zaczął się poddawać opinii klientów: „Was willst du Mann-chen?" (Co ty chcesz chłopku?) -się pytał, dobrze zapewne wiedząc, że tamtemu chodzi o kosę. Kosy bowiem kupowali rybacy ze wsi nadmorskich leżących u nasady kraju: chałupianie, ostrowianie, wielkowiesianie i inni. Był jednak młody, miał tak jak inni Niemcy pogardliwy stosunek do Kaszubów, zwłaszcza kaszubskich rybaków helskich, więc powtarzał swoje „was wollen sie Mannchen", to słowo „Mannchen" wymawiać zaczął z drwiącym akcentem, przez co tamtych pobudzał jeszcze bardziej do kpin i śmiechu. Rybak teraz czuł, że jest pośmiewiskiem „zęboli" i chcąc jak najrychlej zniknąć z tego kramu rąbnął prosto: „Will so was, was die Kiihe fressen" (Chcę coś takiego, co żrą krowy) - przy czym, widząc zadziwioną twarz sprzedawczyka, rozstawił nogi i zaczął ekspresyjnymi ruchami pokazywać koszenie. Teraz gruchnął śmiech. Zarechotali wszyscy, sprzedawca wlepił w biedaka oczy i rzekł głośno: „Der Kerl hat wirklich Verstant yergessen" (Łobuz naprawdę zapomniał rozumu; to jest prawdziwie głupi Kaszuba). Budzisz się poderwał, obrócił się raptownie, słowa głupi Kaszuba dotknęły go bardziej niż owe pokpinki łobuzerskie i pełne kpin dociekliwe pytania dotyczące jego życzenia. Ze słowami „móm waji wszëtczich ö, wej tu, wiéta gdze" - zwrócił się ku wyjściu, poklepał przy tym pewną część ciała, na co zareagował pewien krewki bówka, ale rybak dał mu cios w pierś, tak że ten padł jak długi na jakieś klamoty, że zagrzechotały. Rybak tego nie słyszał, był już za drzwiami, które zatrzasnął zbyt mocno, bo pękła szyba, zadzwoniła głośno, zaalarmowała sprzedawcę, a ten dał znak jednemu ze znajomków, by zrobił to, co w takich wypadkach kupiec zwykle robi. Ten nie musiał długo żandarma szukać, gwizdnął tylko, a stróż porządku burżuazyjnego usłużnie, przyspieszonym krokiem rwał do składu, a już w drodze wskazano mu winowajcę. Ujął rybaka na rynku, wprowadził go do składu. Tu wyłuszczono mu sprawę, przedstawiając ją jednostronnie. Niemcy przeciw Polakowi. Jemu nie pozwolono dojść do głosu. On jednak w ciemię nie bity, się opanował i zaczął szeroko tłumaczyć swoją potrzebę nabycia kosy. Przeszedł potem do sposobu tłumaczenia sprzedawcy, o co mu chodzi, wreszcie przyznał się do zbytniego pośpiechu przy opuszczaniu kramu. Tłumaczenie swoje przeplatał wyrazami polskimi, na które odpowiedników niemieckich nie znał. Przedstawiciel władzy go cierpliwie wysłuchał, popatrzył na łobuzów i na sprzedawcę i rzekł: „Czy wy, barany jedne, nie wiedzieliście naprawdę, że ten człowiek chce kupić kosę? Przecież wam nawet unaoczniał pracę z narzędziem, którego potrzebuje. Ja go rozumiem, a wy nie? Ciekaw jestem, co o tym przypadku powie wasz szef, sprzedawco". Sprzedawca zaczął się rumienić, podszedł do stoiska z kosami i ujął jedną z nich, „przepraszam" - odezwał się pod adresem rybaka i zapytał się „Czy chcecie mieć tą kosę lub inną, proszę wybierać". Rybak nic nie mówiąc, wziął podawaną mu kosę, zapłacił wyznaczoną cenę i kłaniając się żandarmowi, chciał skierować się do drzwi wyjściowych, ale przedstawiciel władzy go zatrzymał. „Szyba - powiedział. -Kto zapłaci szybę". „Aha, rzeczywiście szyba - burknął Budzisz - ja ją stłukłem, więc zapłacę. Proszę powiedzieć, ile będzie kosztowała praca i szkło" - zwrócił się do sprzedawcy. Ten chciał obliczać koszta, ale policjant zawyrokował: „Po co rachować? Ten człowiek został przez was zirytowany, szyba była może pęknięta albo osadzona słabo; winy nie ma, a wy dla samej nauki sposobu obsługiwania klientów, choćby nawet po chińsku mówili, winniście czuć się teraz w obowiązku pokrycia strat: Ve-rzeihung! Ich werde es zahlen (Przepraszam! Zapłacę). Ten bówka, który dostał szubs, że potoczył się i upadł, chciał dalej oskarżać rybaka, ale policjant odpalił go krótko: „Wet za wet - powiedział. - Kto to pierwszy zaczął rozrabiać?". Tamten więc zamilkł i bez szemrania opuścił kram a za nim ruszyli jego kamraci. Tak to Budzisz wyszedł cało z opresji i potrzebną kosę kupił. Jednak coś go we wnętrzu gryzło -słowo „sense" (kosa) było winne jego udrękom, a te się zaczęły zaraz po opuszczeniu składu. Oto puccy chuligani zaczęli za nim wołać „Will so was, was die Kiihe fressen". „Diachlë mie mier' zëlë - mówił do mnie, dodając - bélbëm tëch diachlów sprôl na kwasné jabkó, ale przecô jem gonie za nimi ni móg. Jednak trzeba znac cëzé gôd-czi téż; te na lepach czej potrzeba, a polską w sercu". JÓZEF CEYNOWA Pisownia słów kaszubskich została uwspółcześniona przez redakcję ŁŻËKW1AT 2016 / POMERANIA / 47 Uroczyste wodowanie statków połączone z ich chrztem to najstarszy ze wszyst kich morskich obrzędów. Przez wiele lat ceremonii chrztu statku przewodniczyli mężczyźni. Dopiero w połowie XIX w. ten przywilej stał się udziałem kobiet -matek chrzestnych. Gdańska wystawa zatytułowana „Matki i statki" pokazuje wydarzenia związane z chrztem statku. O TRADYCJI CHRZTÓW ORAZ O POWSTANIU EKSPOZYCJI OPOWIEDZIAŁA NAM JEJ GŁOWNA ORGANIZATORKA ORAZ JEDNA Z GDAŃSKICH MATEK CHRZESTNYCH BARBARA DOBRACZYŃSKA POMERANIA: Ludzie morza od wieków uzależnieni byli od przyrody, od silnego i groźnego żywiołu. Ich życie zależało od statku, na którym płynęli. Chcąc zjednać sobie siły natury i przychylność bogów, powierzali im swoje łodzie, statki, okręty poprzez nadanie imienia i ceremonię chrztu. Najstarszy opis takiej uroczystości odczytano z hieroglifów egipskich pochodzących z 2100 r. pne. Jak dawniej wyglądały te uroczystości? BARBARA DOBRACZYŃSKA: Całą historię chrztów statków można streścić w 5 słowach: krew, woda, wino, konfetti i szampan. Pierwotnie chrzest statku był uroczystością przede wszystkim religijną. Stosowano przy tym wodę jako symbol oczyszczenia i błogosławieństwa, winem zaś spełniano toast za pomyślność nowej jednostki. Tak było w starożytnej Grecji i Rzymie. A krew? Niektóre ludy wierzyły, że dla zapewnienia pomyślności statku najskuteczniejsza jest ofiara z krwi. Według podań norweskich Wikingowie wodowali swe bojowe okręty po ciałach niewolników. Wybierali do tego najsilniejszych i najlepiej zbudowanych, by przez krew ich siła przeszła na statek. Ten okrutny zwyczaj został z czasem złagodzony. Wodowany kadłub rozbijał naczynie wypełnione krwią zwierzęcą. W średniowieczu połączone to zostało z ceremonią liturgiczną odprawianą przez najwyższych dostojników kościelnych. Statek skrapiano wodą święconą i błogosławiono. Kiedy zaczęto używać wina? W Anglii, około XV w. Zaczęło się od wyszukanej uroczystości. Król lub wysocy dostojnicy państwowi, po pełnej pompy uroczystości, wznosili toast winem wlanym w cenne kielichy, które potem wyrzucano za burtę. W XVII zaczęto rozbijać butelki z winem. Chrzest przez rozbicie szampana wprowadzono we Francji, ale dopiero po rewolucji. Było to bardziej widowiskowe, gdyż szampan rozbijał się i pienił bardziej efektownie niż wino. Ten zwyczaj przyjął się w całym zachodnim świecie, chociaż zniknął z USA w czasach prohibicji, w latach 20. i 30. XX wieku. Wtedy przywrócono tam chrzty czystą wodą. Są gdzieś inne zwyczaje? W Indiach zamiast wina używa się orzecha kokosowego, a statek obsypuje ziarnami zbóż. Najbardziej egzotyczną oprawę ma Japonia. Na dziobie statku umieszczona jest wielka kula wypełniona konfetti, kolorowymi serpentynami i wstążkami. Gdy statek zsuwa się z pochylni, kula pęka, a jej zawartość rozsypuje się w powietrzu. W krajach muzułmańskich, z kolei, używania wina zabraniają przepisy religijne. Zastępuje je naczynie z mlekiem lub wodą. W Chinach ceremonia ogranicza się do przecięcia czerwonej wstęgi. Oryginalny chrzest odbył się w Danii. Tam statek, który miał pływać po wodach arktycznych, ochrzczono bryłą lodu. Dziś niektórzy armatorzy poza rozbiciem o burtę butelki szampana lub wina podczas wodowania jednostki każą również bić w dzwon okrętowy, by wypłoszył złe duchy, które zalęgły się na statku. Kto nadaje statkowi imię? Nazwę statkowi zawsze nadaje właściciel. On też wskazuje port macierzysty statku. Nazwa podlega zatwierdzeniu przez dyrektora urzędu morskiego właściwego dla portu macierzystego statku. Są też pewne zasady dotyczące nazewnictwa statków. U nas tradycyjnie nadaje się 48 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 MORSKIE SPRAWY statkom nazwiska ludzi zasłużonych dla kraju: poetów, pisarzy, malarzy, naukowców, kompozytorów, podróżników, ludzi morza. Są reguły, według których masowce noszą nazwy gór, drobnicowce i rorowce - nazwy miast lub imiona postaci z bajek, statki rybackie - nazwy zodiaku, gwiazd i gwiazdozbiorów, bazy rybackie - nazwy związane z Pomorzem i Wybrzeżem, trawlery - nazwy ptaków, zwierząt, ryb, statki ratownicze - groźnych zjawisk atmosferycznych, holowniki - herosów antycznych i zwierząt uosabiających moc i siłę, a jednostki żeglugi przybrzeżnej - imiona żeńskie. Nazwa statku może się zmienić? Zmiana nazwy zdarza się dość często - przy zmianie właściciela, ale rzadko statek ma dwa chrzty i dwie matki chrzestne. Tu wyjątkiem i ciekawostką jest Dar Pomorza. Powstał on w Hamburgu w 1920 r. Otrzymał wtedy imię Prinzess Eitel Friedrich, a jego matką chrzestną została żona księcia Eitela Friedricha. Po I wojnie światowej, w 1929 r., trafił on pod polską banderę. Ponieważ pieniądze na jego zakup uzyskano z pńblicznej zbiórki, nadano mu imię Dar Pomorza, a jego matką chrzestną została Maria Janta-Połczyńska, żona ówczesnego ministra rolnictwa. Do początków XIX kobiety mogły być tylko biernymi obserwatorkami wodowania statku. Przełom nastąpił w 1811 r. w Anglii. Wtedy pierwszy raz kobieta została matką chrzestną statku. W Polsce statki budowane w 20-leciu międzywojennym chrzczone były przez panie z towarzystwa, żony ambasadorów, generałów. A jak jest obecnie? Teraz w Polsce matką chrzestną statku zostaje osoba związana z nazwą statku lub szczególnie zasłużona. Matkami chrzestnymi często zostają prezydentowe: Jolanta Kwaśniewska (Nawigator XXI), Maria Kaczyńska (Bioton) i Anna Komorowska (Pasat). Wśród matek znalazły się również aktorki: Ryszarda Hanin (Lenino), Anna Przybylska (Stena Spirit), pisarki: Halina Auderska (Frycz Modrzewski), Alina Centkiewi-czowa (Wrocław) lub sportowcy: żeglarka Krystyna Chojnowska-Liskiewicz czy multimedalistka olimpijska Irena Szewińska. Często rolę matki chrzestnej powierzano krewnym patrona jednostki, np. żonie Helenie Sołdek (Sołdek) czy prawnuczce Joasi Konopnickiej (Maria Konopnicka). Pani jest matką chrzestną statku Gdańsk. Tak. Zdecydowano, że matki czterech statków: Gdańsk, Wrocław, Poznań i Katowice mają być związane z edukacja morską. Jako dziennikarka pracowałam wtedy przy produkcji cyklu ogólnopolskich programów o tematyce morskiej. Ucieszyłam się z tej propozycji, tym bardziej, że chrzest Gdańska miał się odbyć w stoczni w Hiszpanii. Polskie Linie Oceaniczne często zlecały budowę statków zagranicznym stoczniom we Francji, w Kanadzie, czy tak jak mojego - w Hiszpanii. Jak wyglądała uroczystość? W przeddzień wodowania poprosiłam, by mnie zawieziono do stoczni, gdzie Gdańsk stał. Jeszcze trwały prace wykończeniowe. Weszłam na pokład. Hiszpanie byli zachwyceni. Najpierw, że matka chrzestna w ogóle do nich przyszła, potem, że dzięki robionym cały czas programom morskim znałam się na budowie statków, znałam fachowe nazwy, wiedziałam, co do czego służy, i jeszcze na dodatek trochę mówiłam po hiszpańsku. Następny dzień był niezwykle uroczysty. Pojawiło się bardzo wielu ludzi - konstruktorzy, załoga, stoczniowcy, przedstawiciele Lloyda, przedstawiciele marynarki. Tekst musiałam wygłosić po hiszpańsku. Nauczyłam się go na pamięć. W wygłaszanej formule ważne jest, by się nie pomylić, bo to przynosi pecha. Marynarze są przesądni. Ozdobnymi nożyczkami przecięłam linkę, na której wisiała butelka starego wina. Powiedziałam wtedy jeszcze, że to jest symbol, jak przecięcie pępowiny, i że teraz statek zaczyna żyć sam. Wszystkim bardzo się to podobało. Potem oczywiście był bankiet. Dostałam na pamiątkę model „mojego" statku, szyjkę od butelki i nożyczki. Potem, już w Polsce, jako matka chrzestna byłam jeszcze obecna przy podniesieniu bandery. To też było bardzo uroczyste wydarzenie. Ile jest w Polsce matek chrzestnych statków? Tego dokładnie nie wiem. Nasz Klub Matek Chrzestnych Statków, istniejący od 1976 r., zrzesza przeszło 200 matek. Podobny klub działa w Szczecinie. Poza tym jest wiele matek rozproszonych po całym świecie i nie wszystkie należą do klubu. MORSKIE SPRAWY Klub Matek Chrzestnych przed statkiem Sołdek podczas 5. zjazdu w 1998 r. Wystawa „Matki i statki" na statku-muzeum „Sołdek" powstała z inicjatywy Klubu? Tak. Zajmujemy się szeroko rozumianym propagowaniem spraw związanych z morzem, żeglugą. Każda z nas dba o swój statek, kontaktuje się z załogami. Wychodzimy do społeczeństwa, propagując wiedzę o historii, tradycji i roli gospodarki morskiej. Jeździmy po całym kraju, spotykamy się z młodzieżą, organizujemy spotkania młodzieży z załogami statków, z kapitanami. Zbieramy dokumenty, filmy, pamiątki, prowadzimy kroniki, wydajemy książki. W pewnym momencie tego materiału zrobiło się bardzo dużo i w 2013 r. pojawił się pomysł, by zrobić z tego wszystkiego wystawę. Jej celem jest przybliżenie zwyczajów związanych z chrzczeniem statków, pokazanie roli matek chrzestnych w życiu załóg i znaczenia tradycji morskich. Co do miejsca prezentacji, i Dar Pomorza w Gdyni. Praca nad ekspozycją trwała 2 lata. Z ogromnej ilości materiału wybrałyśmy to, co najlepiej ilustruje rolę matek. Udało nam się pozyskać profesjonalny zespół ludzi, którzy zajęli się scenariuszem, technikami multimedialnymi, opracowali i zmontowali filmy i nagrania, założyli dodatkowe oświetlenie, zaadaptowali wnętrze statku. Bardzo dużo zawdzięczamy Małgosi i Tomkowi Gruszczewskim, którzy przez te dwa lata żyli wystawą, organizowali wszystkie prace i kierowali nimi. To było ogromne przedsięwzięcie, pełne różnych przeszkód, niespodzianek i opóźnień. Ledwo zdążyliśmy. (...) Aby zorganizować wystawę, potrzebni byli sponsorzy. Teraz potrzebni są, by ją utrzymać i by wyjść z nią dalej. Planujemy z jej częścią pojechać do innych miast. Wystawa na Sołdku ma swój scenariusz, narrację, tempo, akcję. To, że w 2015 roku zwiedziło ją ponad 40 tysięcy osób, należy chyba uważać za sukces? Cieszy nas to, że tylu ludzi odwiedziło naszą wystawę. W 2016 r. będzie można ją oglądać nie tylko od kwietnia na Sołdku, ale również, od maja, w Gdyni na Darze Pomorza. ROZMOWĘ PROWADZIŁA MAYA GIELNIAK nikt nie miał wątpliwości, że to będą muzealne statki - Sołdek w Gdańsku • DZIAŁO SIĘ W KWIETNIU • DZIAŁO SIĘ W KWIETNIU • DZIAŁO SIĘ W KWIETNIU * 9IV1896 - w Czersku urodził się Augustyn Szpręga, działacz niepodległościowy na Kaszubach i Pomorzu, urzędnik, przedsiębiorca, historyk, wydawca czasopisma regionalnego „Dzieje Pomorza". Zmarł 13 maja 1949 w Malborku, gdzie został pochowany. 12 IV 1876 - 86 rodzin kaszubskich ze wsi Kokoszki k. Gdańska wypłynęło na statku Fritz Reuter z Hamburga do Ameryki. Przekupiony przez brytyjskich kolonizatorów niemiecki kapitan skierował statek do Nowej Zelandii. Przybyszy osiedlono na podmokłych, błotnistych terenach Marshiandu, które obecnie są dzielnicą ponad 200-tysięcznego Christchurch na Wyspie Południowej. 16IV1936 - w Kartuzach urodził się ks. Kazimierz Raepke, społecznik, miłośnik astronomii, historii i Kaszub, piewca Kartuz i Gochów, laureat Medalu Stolema (1995). Zmarł 15 maja 1997 w Kartuzach i tam został pochowany. W kościołach w Lipnicy i Borzyszkowach parafianie ufundowali poświęcone mu tablice pamiątkowe. 17 IV 1826 - w Kartuzach ogłoszono dokument kasacyjny o likwidacji klasztoru o.o. kartuzów, zwanego Rajem Maryi. Ostatnim przeorem klasztoru był o. Brunon Senzy. •23 IV 1996 - w warsztacie szkutniczym inż. Aleksandra Celarka w Kuźnicy odbyło się uroczyste położenie i poświęcenie stępki repliki łodzi św. Wojciecha. Stępkę poświęcił abp Tadeusz Gocłowski w obecności wojewody Macieja Płażyńskiego i licznych przedstawicieli władz wojewódzkich, samorządowych oraz zagranicznych dyplomatów. Pierwszy rejs śladami misji św. Wojciecha uświetnił milenium Gdańska i 1000-lecie męczeńskiej śmierci patrona archidiecezji gdańskiej i Polski. 30 IV 1996 - rozstrzygnięto I edycję Konkursu Poetyckiego Pamięci Izabelli Trojanowskiej. Nagrodę literacką ustanowiła Kirsti Maria Siraste z Finlandii, tłumaczka, autorka przekładu kaszubskich bajek na język fiński. Źródło: F. Sikora, Kalendarium kaszubsko-pomorskie 50 POMERANIA WDÔRË (i)sf}ôniink 2 na ICaszćb'ć te je szHiakanić stvaccnćqb Z Charlsa Seracczim spötkôł jem sa w uszłim roku. Béł prawie w Bëtowie i chcôł óbôczëc nasza redakcja. Prôwdac jô téż béł cekawi pöstapnégö Amerikóna, chtërnégö przodkowie wëcygnalë z Kaszëb do Winonë. Kö Bëtowö a Winona to miasta-drëszë. Drësztwö cygnie sa ju öd lat 90., czedë zeza Wiôldżi Wödë pierszi rôz przëjachôł do nas ks. Paul Breza. Pózni pöznôłjem niejednego winońca, ale Charles béł pierszim, z jaczim gôdôł jem pö polsku, i pierszim, jaczégö stark robił u Heronima Derdowsczégô w jego pismionie „Wiarus". Naucził sa pölsczégö, żebë lepi zrozmiec korzenie swöji rodzëznë. Pö naszim spötkanim przësłôł wspömink, w jaczim öpöwiôdô ö se i ö swöji réze na Kaszëbë. Jegö pözdrzatk na nas i nasze stronë je dosc idealisticzny, cos jak öpisanié raju przez wnuków Adama i Éwë.Tec subiektiwno nie öznôczô nieprawdzëwö, leno:„öd möji stronë, öd stronë mójégö serca". Chto wié, möże za drëdżim raza napisze pö kaszëbsku... P.D. MOJA PODRÓŻ Aby odkryć swoją tożsamość, swoją samoświadomość, Amerykanie muszą podjąć się podróży. Oto moja podróż do Polski, do mojego dziedzictwa. Podróż zaczęła się od małych kroczków. W dzieciństwie poznałem tylko cztery polskie słowa. Mój ojciec potrafił mówić po polsku, ale nigdy tego nie robił. Jego dziadek pochodził z Wiela. Ojciec powiedział, że jesteśmy teraz Amerykanami, dlatego musimy mówić po angielsku. Kiedy miałem sześć lat, moja nauczycielka, zakonnica, która mówiła po polsku, nauczyła nas śpiewać polskie kolędy. Nauczyłem się wtedy swoich pierwszych trzech słów w języku polskim: Dzisiaj w Betlejem. A kiedy byłem nieuważny lub nieposłuszny, poznałem swoje czwarte słowo po polsku: gapa. Wiele lat później, po śmierci mojego ojca, zapytałem mamę, skąd pochodzi rodzina Sierackich. Matka powiedziała mi, że muszę porozmawiać o tym z moim krewnym Pawłem Liberą. Paweł powiedział mi, że Józef Sieracki jest jego dziadkiem i moim pradziadkiem. Józef Sieracki z matką, bratem Franciszkiem i siostrą Julią przyjechali z Wiela do Ameryki. Mój dziadek, syn Józefa Sierackiego, i jego żona urodzili się w Winonie. Matka jego żony, która nazywała się Marcjanna Breska, urodziła się w Ugoszczy. Zdecydowałem, że nauczę się polskiego, aby dowiedzieć się więcej o swoim polskim dziedzictwie. Urodziłem się w dniu, gdy wybuchło powstanie warszawskie, a teraz widzę Polskę jako wolny kraj - wolny, religijny, prosperujący i szanowany kraj. Ksiądz Paweł Breza dorastał w domu obok mojego. Ksiądz Breza założył Muzeum Polskie w Winonie, i tam dowiedziałem się, że rodzina mojego ojca pochodzi z Kaszub. Charles Seracczi z burméstra Bëtowa Riszarda Sylką. Ödj. K. Rolbiecczi Ja jestem Kaszubem. Teraz jestem na Kaszubach. Wróciłem do korzeni mojej rodziny. Jestem w domu. Ukończyłem moją podróż. MARZENIE SIĘ SPEŁNIŁO Pierwsze dwa dni mojej wizyty w Bytowie i innych miastach w ostatnim tygodniu września objawiły mi piękno kaszubskiego krajobrazu: dziewicze jeziora w otoczeniu sosnowych lasów, pola produkujące jęczmień, owies i żyto, i przyjemne wsie i miasteczka połączone drogami z licznymi zakrętami. (...) To był urlop, który składał się z wielu zdarzeń doświadczanych po raz pierwszy: pierwsza wizyta w Sanktuarium Królowej Kaszub w Sianowie, obchody Dnia Rybaka, badanie wnętrza pszczelich uli, zbieranie grzybów (...). Był to również pierwszy raz, gdy zjadłem czarninę. (...) Starałem się nie myśleć o nieszczęsnej kaczce, gdy jadłem tę pyszną zupę. (...) Jednak dwa ostatnie dni mojego urlopu szybko przerodziły się w coś, co zdarza się tylko raz w życiu. Mój pradziadek Józef Sieracki z matką, bratem i siostrą ŁŹËKWIAT 2016 / POMERANIA / 51 WDÔRË opuścili swoich bliskich w Wielu, w Polsce, w 1872 roku, aby rozpocząć nowe życie w Winonie, w stanie Minnesota. Mój dziadek Mikołaj Sieracki urodził się w Winonie, tak jak mój ojciec i ja. Wyobrażałem sobie często spotkanie członków rodziny Sierackich w Polsce. Ale ile pokoleń trzeba by prześledzić, aby było możliwe znalezienie kuzynów pochodzących od tego samego przodka? Trzeba by się cofnąć do mojego pra-pra-pra-pradziadka Szymona Sierackiego, który urodził się w 1755 roku i jego żony Rozalii Kłamana, która urodziła się w 1759 roku. Jak w ogóle można znaleźć potomka kogoś urodzonego w 1755 roku? Mój gospodarz Ryszard Sylka, burmistrz Bytowa, podczas przeglądu drzewa genealogicznego swojej żony odkrył, że jej kuzyn był żonaty z Ewą Sieracką. Pan Rysiek porozmawiał więc z córką Ewy, genealogiem rodziny, w celu uzyskania informacji o jej przodkach, aby porównać je z informacjami o moich. Dzięki jakiemuś nieprawdopodobnemu przypadkowi okazało się, że przodkowie Ewy także pochodzili od Szymona i Rozalii Sierackich. Tak więc w niedzielę 27 września moje marzenie się spełniło. W Bydgoszczy spotkałem swoich kuzynów, którzy tak jak ja, należeli do szóstego pokolenia po moim pradziadku Szymonie Sierackim. Amerykańska gałąź rodziny Sierackich znów połączyła się po rozdzieleniu przez prawie 150 lat. KASZUBY Statua Świętowida Kaszubskiego w Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szymbarku (...) przedstawia cztery postacie, które reprezentują najważniejsze wartości Kaszubów: religijność, pracowitość, upór i patriotyzm. W czasie mojej drugiej wizyty w Bytowie zacząłem się zastanawiać, co było szczególne, nawet wyjątkowe, w Kaszubach. Mój pobyt był krótki (...) niemniej odniosłem wrażenie, że te wartości kulturowe nadal trwają. Widziałem rolników, którzy uprawiali ziemię, i ludzi, którzy zbierają grzyby w lasach. Widziałem nowe domy, nowe biznesy i rosnący przemysł. Mogło być tak, że warunki naturalne skłoniły ludzi do doceniania ciężkiej pracy. (...) Lasy, gospodarstwa i jeziora nie tylko dostarczają jedzenie i kuchnię Kaszubom, ale również oferują piękno, rekreację i spokój dla wszystkich. Kaszubowie żywią głęboką miłość do swojej ziemi. Żywe miasteczka i piękne parki wydają mi się rozsypane po całych Kaszubach, aby upewnić się, że całe to piękno jest w zasięgu każdego. Nawet drogi nie spieszą się w prostej linii między miastami, ale celowo wędrują wśród jezior i lasów. Zwiedziłem kościoły, cmentarze pełne świec i kwiatów, i oczywiście widziałem wszędzie przydrożne kapliczki. Religijność jest nadal w duszy Kaszubów. Wydaje mi się, że życie jest tutaj trochę inne. Ludzie z innych miejscowości w Polsce mogą mieć podobne wartości kulturowe, ale tylko tu na Kaszubach te wartości są utrzymywane przez ludzi, przywiązanych do miejsca, języka, literatury, historii - dumy tożsamości kaszubskiej. Takie były wartości kulturowe społeczności kaszubskiej w Winonie, która powstała około 1870 roku, kiedy tysiące Kaszubów, w tym moi pradziadkowie, przyjechali do Winony. Ale kiedy ja dorastałem 70 lat później, czegoś brakowało. Jesteśmy bardzo dumni z naszych polskich nazwisk, naszej wspólnoty w East End w Winonie i kraju, z którego nasi dziadkowie wyemigrowali. Kiedy zapomnieliśmy język kaszubski, a następnie język polski, straciliśmy poczucie wspólnoty Kaszubów. Muzeum Polskie oraz Instytut Kultury w Winonie zachowuje w pamięci dla nas, jak życie wyglądało kiedyś. Ale wystarczy tylko przyjechać na Kaszuby, aby zobaczyć i doświadczyć naszej przeszłości. Kaszuby to nadzieja, to modlitwa, to może nawet sen. Jest to styl życia, który wciąż demonstruje cztery podstawowe wartości. STRZÉBRZNY DIADEM Czej białka z chłopa są ze sobą wierteł stalata, tej fejrë-ją strzébrzné gödë. Czedës öbczas uroczëznë slëbny roczëznë „młodô" mia na głowie strzébrzny diadem, a „młodi" w ancugu miôł wpiaté ti sami farwë krutka na znak wespólnëch 25 latów. Diadem i krutka bëłë kuńsztowno zrobione z pöstrzébrzónëch blaszków. Użiwóné bëłë przez żeniałëch leno rôz, na uroczëzna jich gödów, a pötemu przechöwiwóné pöd sklanym statka i przekôzywóné pöstapnym pokoleniom. Nen czekawi eksponat möże nalezc chöcbë w wejrowsczim czë pucczim muzeum. R 52 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 ŁsIsaIŁ Latoś mijô dwadzescë piać lat öd smiercë i sto szesc öd urodzeniô Paula Szefczi. Choć baro zasłużony dlô kaszëbiznë, ôsoblëwie ji tuńców, pieśni i zwëków, równak jegö dzejanié ostało kąsk zapajiczoné. osc stromé rzmë, a na nich pöla. Snôżosc ökölégö widzą ti, chtërny na nëch pnistëch marachöwac sa ni muszą. Köl sztërzech kilometrów öd Strzebielëna, midzë urzmama gburstwö. To tuwö 21 lepińca 1910 roku iirodzył sa Pauel Szefka. Ö kaszëbiznie w jegö domôcym nie je nót wiele gadać. Wôrt blós nadczidnąc, że w 1917 roku ukriwôł sa tu Antón Abraham, a Jón, ójc Pawła, i jegö sënowie grelë w karnie muzy-kańtów. Kapela Szefków ze Strzebielëna bëła znónô nié le w ökölim, ale téż za pöblëską niemiecką grańcą, w labör-sczim krézu. Czej achtniony przez swôjich bracynów Pauel, jakno młodi bëniel, zaczął grac w rodzëznowim karnie, na-wetka nie mëslôł, że je to zaczątk jegô żëcowégö dzejaniô. Wôrtnota pieśni, zwëków i përzinka téż tuńców uzdrzôł w wejrowsczim Szkólnowim Seminarium, gdze sa sztôłcył ôd 1926 roku. To tuwö, na uczbie ii Zbigórza Madejsczégö jakno diktando zapisôł z pamiacë jaż szesc lëdowëch pieśni. To béł pöczątk spöstrzeżeniô wôrtoscë kaszëbsczégó codniowégö utwórstwa. Wespół z drëchama zaczął zbierać piesnie, chtërnëch nagrôł na fonografie i wësłôł do Poznania jaż 700. W 1936 roku wëdôł z Z. Madejsczim zbiérk Kaszubskie pieśni i tańce ludowe. Nalazłë sa w nim m.jin.: piesnie mór-sczé, miłosné, żôłniersczé, kölibiónczi, hejnałë, frantówczi, a téż köladë ë pastorałczi. Swöj cësk na jegö przińdne dze-janié miało sparłaczenié z cządnika „Klëka", do chtërnégô karna redaktorów nôleżôł. Do gazétë pisôł nié blós tekstë informacyjne, ale też krótczé dokazë lëteracczé. Jesz przed II światową wójną Szefka zajimôł sa téatra. Czerowóné przez niego karno przez trzë lata zagrało 45 przedstôwków m.jin. w Wejrowie, Pucku, Toruniu, Bëdgószczë, Zakópónym, Krakowie i Katowicach. W dodôwku w tim czasu béł też szkolnym, chtëren baro wiele swöjégö czasu öddôwôł młodzëznie. Dzejôł w harcerstwie jakno komeńdant wejrowsczégö hufca. Wespółtwörził Ochotniczą Kompania Harcerską, chtërna bohatersko zapisała sa na kortach historie öbronë Pölsczi w 1939 roku. Sóm Szefka w séwniku dostôł sa do niemiecczi niewole i ób czas okupacje béł w oflagach. Nie je to dlô niegö czas zmarnowóny. Zórganizowół muzyczny kurs dlô szkólnëch strzédnëch szkół. Östôł on pözni zatwierdzony przez Ministerstwo Kulturę i Kuńsztu. Po wojnie robi jakno szkolny. Wikszi dzél jego rësznotë je równak w kaszëbiznie. Béł w karnie lëdzy, jaczi w Kartuzach w 1956 roku radzëlë nad pówstanim Kaszëbsczégö Zrzeszenió. Jego miono je na lësce Komitetu Załóżców. Dzejół w różnëch téatralnëch kamach. Wëstôwiôł z nima dokaże, m.jin. Sëchtë i Heyczi, a do te swoje. Napisół czile dramatów, jak: „Sobótka", „Dëgusë", „Wyzwoliny kosiarza", „Gwiżdże" czë „Wrëjôrze jidą". Wszëtczé tikają sa kaszëb-sczich zwëków. Mają baro rozbudowóné partie muzyczne. W nëch kamach Szefka widzôł tëch, chtërny przechowują i przëbôcziwają dôwny óbrządk. W swój ich badérowa-niach pëtôł ö lëdowé kapele. Bo jak sóm twierdzył: Jezlë bëła kapela, to jistniało wiôldżé prôwdopödobiéristwö, że muzykańce gralë melodie ôbrzadowé, tej i ôbrzad -a w scësłim znaczenim jegô förmë - tam uchôwalë i ôbchô-dzëlë (tłóm. ŁZ). W 1972 roku skuńcził etnograficzne sztudia w Toruniu i to z nëch swójich zajimnotów je nôbarżi znóny. W pierszi rédze wikszi dzél znó gó z jego sztërzech zesziw-ków kaszëbsczich tuńców. To nié blós le spisënk kroków i układów brëkównëch do nôuczi, ale téż baro dokładny öpis jich sparłączeniô z lëdową öbrzadowöscą. Nie bëłë tańcowóne przez wszëtczich i wiedno. Czekawé je téż połączenie z codniowim żëcym Kaszëbów. I tak przë „Rëbacczim tuńcu" mómë kôrbionka Francëszka Detlafa, chtëren wspóminó historia z 1921 roku: Oto czej na Jastrë béł u krewnëch w Jastarnie, poszedł ze swôjima gôspôdarza-ma w świata do kôscoła. Öb czas nabożeństwa chtos wpôdł do kôscoła i rëknąl »sledze są tu«. Nie bawiło piać minut, a kôscół béł pusti. Ostało w nim le czile starëszków. Chto ŁŻËKWIAT 2016 / POMERANIA / 53 ROCZËZNË młodi ë zdrowi, chiitkô iidôł sa na pôłów (tłóm. ŁZ). Tej u Szefczi nie są leno wiadła nót dlô choreografów, etnografów, ale też kąsk szpörtowny öpisënk codniowégö żëcô. Pö prôwdze Szefka nie zajimôł sa sarnim tuńca. Je autora krótczégö dokazu Kaszubski strój ludowy (Wej-rowó - Gduńsk 1954). Öpisëje też muzyczne instrumenta z Kaszëb i Köcewiô (Narzędzia i instrumenty muzyczne z Kaszub i Kociewia, Wejrowó 1982). Baro wiele swóji robotę włożił w zbieranie materiałów ó corocznëch zwëkach (gödowëch, ó öżniwinach, dëgusach, sobótce). Miôł to bëc zaczątk wiakszégó dokazu ö öbrzadowim roku na Kaszëbach. Na emeritura przeszedł w 1972 roku. Równak nie je to kuńc jego dzejaniô. Ju trzë lata pözni robi w Muzeum Kaszëbskö-Pömörsczi Pismieniznë i Muzyczi w Wejrowie. Zajimôł sa tam muzycznym öddzéla. Miół w tim czerënku nié le teöreticzné wësztôłcenié, ale też prakticzné. Kó grôł na rozmajitëch instrumentach w karnie swöjich bracynów, a do te przërëchtowiwôł je dlô se i swój ich drëchów. Przë-gôtowóné wërobë pökazywôł ë kónsultowôł z jinszima wie-sczima muzykańtama. Jegó smierc 29 łżëkwiata 1991 roku westrzód kaszëb-sczi spölëznë i rodzënë przeszła wnetka bez echa. Dopierze ekshumacjo i drëdżi pöchówk na smatôrzu w Strzebielënie w 2001 roku stałë sa leżnoscą do wërażeniô wdzacznotë za całą robota, jaką Pauel Szefka włożił w opisanie ë utrwalenie wszëtczich dzélów kaszëbsczi kulturë. Je to colemało nôbarżi znóny z kaszëbsczich jastrowëch zwëków. Na Kaszëbach je ön czësto jinszi jak w Polsce. W notatkach Pawła Szefczi nalézemë ö nim dosc cekawé informacje. Wôrt wiedzec, że smigus ë dëgusë to dwa apartné zwëczi. Nen drëdżi to chodzenie beńlów öd chëczë do chëczë z wiesołą kwestą i wëprôsza-nié pôdarënków. Nôczascy bëłë to jôjka i öglowé jastrowé jestku. Zwëk spartaczony béł z wrëjama. Pöléwałë tej wödą ösoblëwie dzeusë i młodé białczi, a przë tim spiéwalë zalotné pieśni. Smigus to baro popularny w pôł-niowi i wëstrzédny Polsce zwëk pöléwaniô wodą. W ji nordowim dzélu równak miast öbléwaniô - dë-göwalë jałówcowima abö brzozowi-ma wietewkama. Miec sa na óstrze-dze muszałë nié leno dzéwczata, a wszëtczé białczi i nie blós one... Jak wspominają starszi lëdze na Gô-chach (tec gwësno nie je to nic nadzwëköwégö dlô resztë Kaszëb) czasa dzeusë zmôwiałë sa do grëpë i miast bëniel dëgöwac, to jegö wëdëgöwalë ku ucesze wszëtczich domowników. Ö kaszëbsczich dëgusach i jinëch zwëkach dosc wiele napisała Bożena Stelmachowsko w ksążce Rok obrzędowy na Pomorzu. O nym zwëku dosc cekawé informacje zapisôł téż Pauel Szefka. Swój ópisënk zaczinô öd wietewków. Pö ne chödzëlë w czwiôrtk, nôpózni w sobota przed Palmową Niedzelą. Bëłë nié blós z jałowca i brzózczi, ale téż z wierzbë czë dzëczi różë. Kôżdô z nich miała swoje znaczenie. I tak rózga z brzózczi óznôczała nowé żëcé abö ôböjat-nosc; jałowe bëł karą za falszëwöta, a rózga z dzëczi różë w rakach beńla bëła pomstą za krziwda. Szefka w swój ich badérowaniach öpiérôł sa na relacjach informatorów, a w drobnotach na wspominkach z jich młodëch lat. Tak udało mu sa zebrać materiał doticzący lat 1870-1900. Równak nôwiakszô bökadosc pözebrónëch przez niegô wiadłów to dëgusowé przëmôwë. Niechtërne z nich sa baro znóné, jak chócbë Dyngii, dyngii nëkô pô dwa jaja,/ Nie chcą chleba leno jaja (Dyngus, dyngus biegnie po dwa jaja,/ Nie chcę chleba tylko jaja) czë Przeszedł jem so po dyngusej Leżi kuch na ôbrëse/ Tatk kraje, mëmka daje/ Proszą też o malowóné jaje (Przyszedłem po dyngusie,/ Leży paweł szefka GUSË zK°"^Sk,;r:;ic2^ ciasto na obrusie/ Tata kraje, mama daje/ Proszę też o malowane jaje). Pödobné tekstë i przëmówczi o jestku nalézemë też u Stelmachöwsczi w ji ww. prôcë. Szefka poza tima mô jesz jinszé. Ne są czasa baro rozwól-né: Môja rózga smagôj Leno tam, gdze nagô/ Im nagosc dotkną czascy/ Wiakszé badze miała szczescé (Moja rózga smaga,/ Tylko tam, gdzie naga/ Im nagość dotknę częściej/ Większe będzie miała szczęście), abó Rózgą po udach smagôj w góra/ Gła-skôj, gdze nie roscą pióra,/ To cë kôż-dô wëbôczij Bô wié, że nen chłop cos dlô ni znaczi (Rózgą po udach smagaj w górę/ Głaszcz, gdzie nie rosną pióra,/ To ci każda wybaczy,/ Bo wie, że ten chłop coś dla niej znaczy). ŁUKÔSZ ZOLTKÔWSCZI 54 I POMERANIA I KWIECIEŃ 2016 LEKTURY Żywa i coraz żywsza Jesienią 2015 roku ukazała się antologia prozy kaszubskojęzycznej pt. Chceta wiacy krwie, która dokumentuje XV Konkurs Literacki im. Jana Drzeżdżona w Wejherowie z 2014 roku. Z nagrodzonych i wyróżnionych wówczas utworów zbudowano antologię, która świadczy o tym, że literatura kaszubska ma się całkiem dobrze. Dzięki pięciu przykładom prozy można zauważyć, że współczesna kaszubszczyzna może się wyrażać tak w tematach tradycyjnych (np. II wojna światowa), jak i w najnowszych motywach współczesności (np. konsumpcjonizm). Literaci umiejętnie sięgają do gatunków powszechnie rozpoznawalnych na Kaszubach (np. gôdka w utworze Jarosława Kroplewskiego) oraz do form dużo rzadszych, wynikających z modernizmu (jak strumień świadomości we fragmencie Romana Drzeżdżona). Są również przykłady dialogu pomiędzy literaturą a nowymi mediami, jak to się dzieje w przypadku prozy istniejącej na granicy literatury a tekstu użytkowego (w minipowieści Artura Jabłońskiego). Wśród publikowanych autorów trzech potwierdza swoją pozycję ważnych i konsekwentnych prozaików literatury kaszubskiej (Roman Drzeżdżon, Grzegorz Schramke, Artur Jabłoński). Z kolei Krystyna Lew-na kolejny raz rozwija swoją paletę możliwości artystycznych i można mieć nadzieję, że nastąpi wreszcie ten moment, kiedy przekroczy ona wzorzec stylistyczny Jana Drzeżdżona. Jeśli chodzi o Jarosława Kroplewskiego, to jest mi znana zbyt mała dawka materiału literackiego jego autorstwa, abym mógł o nim coś konstruktywnego sądzić. W antologii Chceta wiacy krwie mamy odmienny porządek kompozycyjny, aniżeliby wynikało z hierarchii przyznanych w wejherowskim konkursie nagród. Trudno powiedzieć, dlaczego tak się stało, gdyż i opowiadanie, którego pierwsze zdanie dało tytuł całemu zbiorowi, nie jest tutaj na miejscu pierwszym... Omawiane tutaj wydawnictwo inicjuje krótka opowiastka Krystyny Lewny Góra. Rzecz napisana została w stylu domatowskiego mistrza, z niespieszną narracją o spotkaniu doświadczonych życiem kobiety i mężczyzny. Nie odnajdziemy tutaj klasycznej fabuły, napotkamy za to niekończący się dialog raz skłóconych, innym razem pogodzonych, w jednym miejscu apatycznych, w jeszcze innej chwili ożywionych Any i Jana. Rozprawiają o jakiejś abstrakcyjnej Górze, czyli rzeczywistości, którą się odrzuca i której się nie akceptuje, o sprawach, które przeszkadzają w codziennym życiu oraz wywołują mentalną lub egzystencjalną niewygodę. Rozmowa o błahostkach daje im poczucie bliskości, przez chwilę nawet czują większy sens swojego życia. Nie mogą jednak osiągnąć pełnego oczyszczenia ze swoich trosk, bólu i obaw, ponieważ stale napływają one ze świata zmysłów i z nieustającego źródła myśli. Dużą zaletą nagrodzonego opowiadania Lewny jest potoczna kaszubszczyzna w belockiej odmianie. Mnóstwo tutaj form nieco egzotycznych dla wychowanych na standaryzowanym kaszubskim czytelników. Jednak to frapująca proza „gadana", bliska językowi codzienności, skrótów myślowych, półsłówek i zająknięć. Jest to również język, który z powodzeniem daje się odczytać socjolingwistycznie, całkiem sporo „mówiący" o jego użytkownikach... Drugim utworem antologii jest Naju krewią Romana Drzeżdżona. W sensie tematyczno-formalnym opowiadanie wygląda na spowiedź wieszczego, człowieka, który urodził się naznaczony przeklętym losem, doświadczającego w czasie swojego życia wszelkich okropieństw, jakie przyniosły mu wydarzenia historyczne od lat trzydziestych XX wieku do dziś. Wyznania bohatera nie są jednak napisane w tradycyjnej formie realistycznej relacji, z logicznie i dokumentacyjnie przywołanymi wydarzeniami. To nie tyle wspomnienia, co skowyt bólu, to nie tyle relacja, co gwałtowny wybuch negatywnych emocji. Nie widać tutaj nadziei, wiary w przyszłość, a raczej poczucie nieskończonego cierpienia, żywiołu ciemności i zła, które się na Pomorzu i Kaszubach wydarzyło i wciąż wydarza. Opowiadacz utworu atakuje nie tylko świat zewnętrzny, ale także swoją matkę, ojca, nawet sam siebie w jakimś obłąkańczym akcie samozatraty. Z tak opisywaną rzeczywistością II wojny światowej i czasów nowszych nie spotykamy się w literaturze kaszubskiej często, tym bardziej więc zasługuje na uwagę propozycja Drzeżdżona. Autor objawia w owym fragmencie prozy sporą odwagę estetyczną i wychodzi poza trochę go chyba krępujący kostium kaszubskiego franta, z jakim jest utożsamiany za sprawą dotychczas publikowanych felietonów. Nie negując w tym momencie jego satyryczno-ironicznego cyklu 0 Pelckowie, który swoją drogą warto by wreszcie wydać drukiem w osobnym zbiorze kilkudziesięciu przykładów, Drzeżdżon ujawnia swoje lekturowe fascynacje współczesną prozą. Myślę tutaj zwłaszcza o takich autorach, jak Szczepan Twardoch z jego Morfinę i Drachem. Są tutaj może 1 refleksy prozy Pawła Huellego lub Artura Daniela Liskowackiego. Wymienieni autorzy z ich specyficznym odmitologizowaniem historii regionalnej (pomorskiej czy śląskiej) pozwolili Drzeżdżonowi nabrać dystansu wobec ogromu pamiętnikarstwa ŁŻËKWIAT 2016 / POMERANIA / 55 LEKTURY pomorskiego i napisać rzecz drapieżną, świadomie zaczepną. Szkoda jedynie, że tak krótką... Kolejnym, a przy tym objętościowo największym utworem antologii, jest Grzegorza Jarosława Schramke-go quasi-powieść pt. W raju. Używam określenia „quasi", ponieważ na pełnowymiarową powieść trochę tu za mało materiału, ale prowadzenie takiej opowieści, która rozgrywa się w jednym angielskim mieście, wśród środowiska emigrantów ekonomicznych, z konsekwentną reali-styczno-psychologiczną motywacją narracyjną, skłania do tego, aby widzieć utwór jako ciążący ku powieści work in progres. Bardzo cennym składnikiem W raju jest koncentracja na opisie aktualnej sytuacji eko-nomiczno-kulturowej Polski, która dotyczy tak wielu Pomorzan. Dzięki temu widać nie rodzimy i rolniczy krajobraz Kaszub, ale przeciętne i robotnicze miasto Anglii. Można poznać nie tylko lęki dzieciństwa, ale i szarość codziennej pracy zarobkowej. Bohaterowie Schramkego nie są osobowościami subtelnymi oraz skomplikowanymi. To prości ludzie skoncentrowani na podstawowych potrzebach, zadowoleni, jeśli zaoszczędzą funta na dojeździe do pracy, kiedy wypiją tanie piwo i zdobędą serię nadgodzin. W tym przewidywalnym świecie pojawiają się młodzi ludzie szukający szybkiego sposobu na bogactwo, przenoszący do nowego kraju swoje dawne problemy, nawiązujący najczęściej powierzchowne znajomości i przyjaźnie. Niektórym z bohaterów utworu Schramkego udaje się coś osiągnąć, inni tracą swoją szansę. Minipowieść W raju ze względu na przedstawioną przestrzeń fabuły przekazuje w kaszubszczyźnie specyfikę języka emigrantów zarobkowych. W partiach dialogowych bardzo trafnie odwzorowano tworzący się na obczyźnie slang, w którym do języka kaszubskiego wnikają coraz to nowe formy angielskie. Takie pomieszanie języków nieco przypomina zabiegi, jakie czynił w swoich dramatach Janusz Głowacki, albo w nowszych realizacjach bardziej prowokacyjny Janusz Rudnicki. Schramke poszukuje wszakże własnego wyrazu artystycznego i niezwykle twórcze dla kaszubszczyzny jest to, że zapisuje w swojej prozie nie rzeczywistość wymyśloną zza biurka, lecz oddaje ducha zjawisk językowych w wielkich aglomeracjach. Po gorzkich i pesymistycznych opowieściach Schramkego kolejny utwór antologii Chceta wiacy krwie przynosi ze sobą lżejszy nastrój. Jarosław Kroplewski zaproponował prozę, która z jednej strony świadczy o fascynacji Autora zastaną tradycją gadkarską, z drugiej jednak zaznacza wobec niej dystans. W konsekwencji dostajemy prozę, która rozwiniętym tytułem Jak Walerému połowa ż'écé-gô zeszła na to, że zagarinôł ôn swoje dzecë do grëpë, czejbë kluka kurczata do czipë, a one sa i tak rozbiegłë po świece i po zaświatach, ale jemu w te zaswiatë przeszło sómno jic zdaje się wciąż utrzymywać wiarę w moc żartobliwego a przy tym mądrościo-wego opowiadania o świecie. Roztacza się zatem dynamicznie podana opowiastka o czasach ostatnich siedemdziesięciu lat, w których jedna z kaszubskich rodzin przechodziła doświadczenia z Rosjanami przepędzającymi Niemców z Pomorza, pierwszymi latami powojennymi z obowiązującym wszystkich porządkiem państwa ludowego, późniejszymi dziesięcioleciami życia w siermiężnej, socjalistycznej Polsce, w której za odmienne poglądy trafiało się do więzienia. Ostatnie lata Walerego, choć upływały już w wolnych od presji politycznych latach dziewięćdziesiątych nie były dużo szczęśliwsze, ponieważ ojciec rodziny nie za bardzo potrafił zrozumieć kulturowe zmiany współczesności. Szczęście, jak dalej z werwą przedstawia to opowiadacz gôdczi, może osiągnąć dopiero w raju, który na wskroś przypomina jego rodzinną wioskę. Kroplewski w swojej narracji nie jest jednowymiarowy. Sygnałami oratorsko-ironicznego stosunku do przedstawianej historyjki są śródtytuły. Owe: „le słëchôjta, jak miało bëc", „a terô słëchôjta, jak bëło" czy „sami patrzta, co sa narobiło" i dal- sze komentarze-tytuły można traktować w ten sposób, że opowiadacz mruży oko do swojego słuchacza. Znane są takie zabiegi u Hieronima Derdowskiego, Franciszka Sędzic-kiego czy Józefa Bruskiego, więc się temu szczególnie nie dziwimy. Tutaj jednakże nie do końca wiadomo, czy jeszcze jesteśmy w świecie kôrbiônczi, czy raczej pokazuje się nam wyczerpanie dawnego gatunku ekspresji. Może w innych utworach Kroplewskiego będzie to (lub jest) jaśniejsze? Jako ostatnia w zbiorze współczesnej prozy pojawia się minipowieść Artura Jabłońskiego Widnica. Jest to niejako przygotowawcza forma do wydanego w 2015 roku Fényksa. W antologii należy ją jednak analizować odrębnie, gdyż pomyślana została jako samodzielna całość, nawet jeśli wydaje się nieco rozczłonkowana kompozycyjnie. Najważniejszym spoiwem jest tutaj Greta, nastoletnia dziewczyna, która początkowo choruje na światłowstręt, a potem wraz z rozszerzaniem się jej intelektualnych horyzontów, coraz bardziej wyzwala się z ograniczeń, by w końcu utworu zostać samodzielną młodą Kaszubką. Greta symbolizuje w utworze Jabłońskiego pokolenie Kaszubów żyjących na początku XX wieku. Nie zajmują się oni sprawami dalekiej, dziewiętnastowiecznej, czy nawet powojennej przeszłości, a jeśli nawet, to sięgają oni może do lat osiemdziesiątych XX wieku, kiedy swoich wyborów życiowych dokonywali ich rodzice. Historia dla młodego pokolenia ma mniejsze znaczenie, gdyż bardziej przeżywają wzloty i upadki w teraźniejszości. Ważne są tutaj sympatie towarzyskie, lektury, filmy, muzyka i pierwsze doświadczenia erotyczne. Generacja pierwszej dekady XXI wieku na swój sposób odnajduje się w kulturze medialnej, gdzie konkurują ze sobą choćby Stieg Larsson i Jan Drzeż-dżon, strony internetowe i redakcja regionalnego czasopisma, zachodni liberalizm i kaszubski konserwatyzm. Tytułowa widnica to sygnał, że Jabłoński wierzy w powodzenie tożsamościowego rozwoju młodego 56 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 LEKTURY pokolenia, ponieważ z mroku choroby, strachu i lenistwa można się jednak wyzwolić, odkrywając zaskakujące rzeczy nie tylko gdzieś daleko, ale i w najbliższym, rodzinnym otoczeniu. Tak właśnie czyni Greta i tak też mogą zrobić inni. Widnica Jabłońskiego może swoim nonkon-formizmem tematycznym irytować. We wstępie do antologii przeczytamy na przykład, że Autor „we wszëtczim je barżi dosłowny i dosadny, téż w erotice, chtërna tuwö je czëstą pornografią." Być może to kwestia wrażliwości, lecz w zestawieniu z utworami współczesnej prozy polskiej (np. S.I. Witkiewicz, Z. Nienacki) lub zachodnioeuropejskiej (np. V. Nabokov, H. Miller) proza Jabłońskiego nie wydaje się zanadto pornograficzna. Raczej jest krwista i naturalistyczna, czego w literaturze kaszubskiej, bardzo często rozmodlonej i rozmityzowanej, na ogół brakowało. Pokazywanie w Widnicy człowieka behawioralnego, biologicznego, z pragnieniami oraz fizjologią należałoby zatem ocenić nie jako skazę, lecz jako zaletę. Antologia najnowszej prozy kaszubskiej stawia pytanie: Czy chce- Tradycje człuchowskiego muzealnictwa sięgają 1911 roku. Utworzono wówczas w budynku starostwa izbę muzealną. Na cele ekspozycyjne wyodrębniono dwie sale, w których prezentowano zabytki archeologiczne przekazane przez miejscowych kolekcjonerów i badaczy przeszłości. W 1927 r. powstało w Człuchowie Heimatmuseum, w którym eksponowano, prócz licznych zabytków, m.in. makietę zamku wykonaną według rekonstrukcji C. Steinbrechta z 1920 roku, broń palną i białą oraz obiekty fauny i flory regionalnej. Podczas II wojny światowej zbiory uległy zniszczeniu i rozproszeniu. W latach 60. XX w. entuzjaści historii regionu doprowadzili do otwar- my więcej krwi? To ważna kwestia, gdyż współcześni literaci szukają porozumienia z czytelnikiem, chcą wiedzieć, czy oczekuje on od piszących postaw konserwatywnych, trzymania się sprawdzonych poetyk i tematów czy też raczej utworów niestandardowych, zaskakujących nie tylko motywem, ale i formą. Patrząc na 170-letnią historię literatury kaszubskiej, można sobie uzmysłowić fakt, że nie była ona nigdy zbytnio nasycona awangar-dyzmem, zadowalając się małymi krokami pogłębiającymi już wielokrotnie przepracowaną w tradycji ustnej problematykę i wykształconą wcześniej technikę. Jednakże nie da się ukryć, że przyspieszenie kulturowe, nowe media i liberalizm światopoglądowy odciskają się również na twórczości kaszubskojęzycznej. Stąd więc coraz w niej więcej reakcji na świat zewnętrzny, pozakaszubski i pozapolski. Nie da się ukryć i w literaturze kaszubskiej, że następuje przesunięcie ideałów i autorytetów. Autorzy współczesnej prozy nie chcą za bardzo uderzać w patetyczne tony patriotyzmu, nie zamierzają zaklinać do czynów wzniośle duchowych. cia izby muzealnej w salce na chórze dawnego kościoła ewangelickiego, zbudowanego na fundamentach kaplicy zamkowej. Po kilku latach ekspozycja przestała istnieć. Staraniem zasłużonego historyka i regionalisty Edmunda Kloskowskiego 2 stycznia 1976 r. powołano Muzeum Regionalne z siedzibą w budynku przy alei Wojska Polskiego 3. Od 1999 r. muzeum jest samodzielną instytucją kultury, finansowaną z budżetu Gminy Miejskiej w Człuchowie. 2 maja 2013 r. nową siedzibą Muzeum Regionalnego zostałzamekczłu-chowski. Ongiś zajmował 3-hektaro-wy teren i wielkością ustępował jedynie Malborkowi - stolicy państwa Wobec rytualnych zachowań i wielkich idei zachowują dystans, ponieważ za często wspaniałe pomysły karlały prywatą w realizacji. Przywoływana w tytule antologii krew jest warunkiem koniecznym, aby odczuć życie, tak w jego wzniosłości, jak i upadku. Brak krwi świadczy o braku życia. Dlatego też, aby literatura kaszubska mogła być żywa i coraz żywsza, jak można nie pragnąć wiacy krwie7 DANIEL KALINOWSKI Chceta wiacy krwie? Dzysdniowô kaszëb-skô proza 2014, Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej i Wydawnictwo Region Jarosław Ellwart, Gdynia 2015. Proza zakonnego. W trakcie siedmioletnich badań archeologicznych odsłonięto pozostałości Zamku Wysokiego. Pięknie i funkcjonalnie zrewitalizo-wano historyczny obiekt i przystosowano go dla zwiedzających (zainstalowano nawet windę). Inwestycję można było przeprowadzić dzięki pozyskaniu środków unijnych, nie szczędzono również samorządowego grosza. 22 stycznia br. odbyły się uroczystości jubileuszowe 40-lecia placówki. Ważnymi akcentami tych wydarzeń były m.in. organizacja konferencji naukowej „Wokół człuchowskiego wzgórza zamkowego - od XIV do XX w. Architektura - administracja -polityka" oraz wydanie pamiątkowej publikacji. Autorką wydawnictwa jest dyrektor muzeum Krzysztofa Monikowska. Książka, bogato ilustrowana, składa się z kilku rozdziałów tematycznych. ŁŻËKWIAT 2016 / POMERANIA / 57 Czterdziestolecie człuchowskiego muzeum LEKTURY Najpierw przedstawiono rys historyczny człuchowskiego muzealnictwa, a następnie omówiono sześć wystaw stałych: „Pradzieje ziemi człuchowskiej", „Badania archeologiczne na człuchowskim wzgórzu zamkowym", „Z dziejów miasta i regionu", „Kultura materialna ziemi człuchowskiej", „Sztuka i rzemiosło artystyczne XV-XX w." oraz „Z dziejów zamku w Człuchowie". Kolejne rozdziały dotyczą trzech działów, w których gromadzone są zbiory. Dział Archeologiczny obejmuje zabytki dokumentujące najstarsze dzieje ziemi człuchowskiej: od młodszej epoki kamienia do wczesnego średniowiecza. Natomiast Dział Etnograficzny „jest odzwierciedleniem różnorodności etnograficznej ziemi człuchowskiej obejmującej znacznie większy obszar niż dzisiejszy powiat człuchowski" (s. 19). Warto poinformować Czytelników Ks. Antoni Ignacy Kowalkowski to duchowny zasłużony dla diecezji chełmińskiej, ale szczególnie dla wspólnoty parafialnej w Rytlu k. Chojnic. Lista jego zasług jest znacząca: budowniczy tamtejszego neobarokowego kościoła, organizator życia społecznego i religijnego, działacz narodowy, twórca cieszących się ogromną popularnością pieśni religijnych, takich, jak „Kiedyś, o Jezu, chodził po świecie" czy „Pan Jezus już się zbliża" (więcej o jego życiu i twórczości można przeczytać w publikowanym w tym numerze na s. 21-23 artykule „150 lat temu urodził się ks. Antoni Kowalkowski" -przyp. red.). Bratem ks. Antoniego był Józef Serwacy, nauczyciel i dziadek autora omawianej publikacji zatytułowanej Ks. Antoni Kowalkowski. Proboszcz, budowniczy, autor pieśni (oraz przywołanego wyżej rocznicowego artykułu - przyp. red.). Krzysztof Kowalkowski wydał już 9 monografii pomorskich wsi i parafii, jedną z nich jest książka Rytel w stulecie parafii (1999 r.), w której również znalazł się 58 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 „Pomeranii", że dominującą grupę muzealiów pomieszczonych w tym dziale stanowią zabytki reprezentujące kulturę kaszubską. Wynika to z faktu, że Kaszubi z obszaru Gochów przed II wojną światową zachowali znaczącą część swojego dziedzictwa kulturowego, a po 1945 r. w powiecie człuchowskim osiedliło się wiele rodzin z przyległych terenów również zamieszkałych przez Kaszubów. Niemały zasób obiektów muzealnych stanowią ponadto przedmioty codziennego użytku przywiezione przez osadników oraz prace zdobione haftem kaszubskim i łemkowskim. Zbiory pomieszczone w Dziale Artystyczno-Historycznym można podzielić na kilka grup, m.in. sztukę i rzemiosło, militaria, numizmatykę czy karty pocztowe. Uwagę przykuwają rzeźby sakralne pochodzące z terenu ziemi człuchowskiej. Najstarszym obiektem pośród nich rys biografii kapłana i twórcy pieśni. Wśród licznych opracowań K. Kowalkowskiego znajdują się także publikacje o historii i genealogii kociewskich rodzin. Najnowsza książka gdańskiego badacza przeszłości regionu składa się z 10 krótkich rozdziałów, dotyczą one m.in. dziejów rodziny Kowalkowskich, lat szkolnych, pierwszej pracy duszpasterskiej, posługi w Czersku i Rytlu, działalności społecznej, tudzież twórczości księdza. Autorowi udało się ustalić, że ks. Kowalkowski napisał „na pewno 9 pieśni" (s. 58), w tym „Marsz dzieci abstynenckich" i „ Pieśń dziatek o nawrócenie nałogowców". W książce pomieszczono również teksty pieśni (wraz z zapisem nutowym) i fragmenty kazań. Warto byłoby w kolejnym wydaniu więcej uwagi poświęcić okresowi gimnazjalnemu w biografii inicjatora rytelskiej świątyni. Wszak będąc uczniem Królewskiego Katolickiego Gimnazjum w Chojnicach, a później kształcąc się w Starogardzie Gdańskim, należał do tajnych organizacji filomackich. Była to dla młodego Po- jest gotycka rzeźba świętej Małgorzaty z XV stulecia. Warto zapoznać się z jubileuszową publikacją, która dowodzi bogactwa kultury materialnej kresów województwa pomorskiego. KAZIMIERZ JARUSZEWSKI Krzysztofa Monikowska, 40 lat Muzeum Regionalnego w Człuchowie, Muzeum Regionalne w Człuchowie, Człuchów 2016. Muzeum laka prawdziwa szkoła patriotyzmu. Dopełnieniem bogato ilustrowanego wydawnictwa jest bibliografia obejmująca źródła, opracowania naukowe i artykuły prasowe. Książka niewątpliwie wzbogaca zasób przyczynków biograficznych dotyczących zarówno duchowieństwa diecezji chełmińskiej, jak i współtwórców pomorskiego życia społeczno-politycznego i religijnego w okresie zaborów i II Rzeczypospolitej. KAZIMIERZ JARUSZEWSKI Krzysztof Kowalkowski, Ks. Antoni Kowalkowski. Proboszcz, budowniczy, autor pieśni, wyd. Parafia Rzymskokatolicka NMP Królowej Różańca Świętego w Rytlu, Rytel 2016. Perły pieśni religijnej Jón Zbrzëca Czile słów ö Janie Piepce Jakbë z môla chtos ôtemknął Przëkriwk malowóny skrzëni tatków Z wszelejaką drogöceną Nordë Tak redosny pórëch zdzejôł w Gduńsku przëpłiw nôdzeji - wej kaszëbsczi korzeń Krëje w sobie tëli soczny möcë, Co czarzebny eliksir żëwöta Lëteracczi talent wëkwitł na kamieniu Łebna, Wejle wnet nózwëskó Jana Piepczi znóné bëło na całëch Kaszëbach. Nié dlô sławë przëjął drëdżé miono: Staszków Jan - blëższé wiosköwim penatóm. Öd knôpiczich lat wslëchóny W szarpawcową fraza Bôłtu chtërna pódskôcała téż pöeta, Bë rozglosëc swiatu nadzwëkôwą prôwda: kaszëbizna je mörską melodią pôlaszëznë, Pölsczégö jazëka! Domarosłi talent chiżni dozdrzéniwôl, A téż maklôł czë w rodny legendze Pódpłókóny nëkbą czasu Gruńt je jesz dosc tëli cwiardi Zôs w hôwindze pucczi bruzdë Jak na ornym polu tatka Gdze tej zaankrowac swójsczi czółen? Nógwësni na snódszich wódach Môłégó Mórza. Na swóje sedlëszcze i swi familëji Webrół Janek wieża z domem W sopócczim kurorce Tam nawiedzół go utwórca z Kurpiów Mietk Czëchówsczi i óstawił na pósowie chëczë znanka swego kunsztu Rajsczégó pawia bökadnégö w złotą i purpurną farwa. Öpłënąc wiérsztem jak korabiem Kaszëbë I óstawic lëdzóm cos liricznégó... Tesknoscą zawiortnie „Stojedna chwilka", Pólnó, lesnó i domócó idilka Chcącë przëdac czetińcom wicy rësznotë Rozséwół w gazetach śmieszki-pocieszki W jazëku Słowacczégó i wieszcza Adama Rodné dzeje poeta uwdórził W titelach statecznëch dokôzów Nôproscy sygnąc do prozatorskich wzątków - „Purtkowe stegny", „Hanesk" „Szumiące wrzosy", „Dzierzby w głogach", „Cisza", „Wieża z domem". Tamta epika - dzys përzna zabôczonô, Raza z wöjną w ópisënku młodégó Kaszëbë. Wiera mało chto potrafił tak jak Jónk Przeczuwno wmiknąc w świat gnieżdżewsczich gburów. W gromiczniku minała 90. roczëzna urodzeniô, a w strëmianniku 15 lat öd smiercë Jana Piepczi -bëlnégö kaszëbsczégö utwórcë, szkólnégö i gôdkôrza, dobiwcë Me- _ dalu Stolema. Z ti leżnoscë I przëbôcziwómë namienioną I mu wiérzta napisóną przez I W jinszégö wiôldżégö pöeta, I ■ v jaczi odeszedł w łżëkwiace I łońsczćgo roku. I Na wszëtczé apartnotë, buchë i cegaństwa Jedna bëła u nich rada: Bëlno przezdrzec sa w krzëwim zwiercadle, Öno czekawim pro wda wëjawi, Nié leno ó gnieżdżewsczich sąsadach. Poeta naszińców ni mógł sa nadzëwic Że gbursczé karna z jedny wsë nordowi Pótrafiłë tak kuńsztowno i przekurétno Naśmiewać sa z drëdżich i jich pódkórbiac, A téż samëch se pókózac jakno cyrkusowców. Piepka, méster słowa wcyg nóskwarno zapitiwół: Skądka taczé rozlubienié w wërglach? Wiera w zdrzódle samorodnego utwórstwa. Ta ódpowiésc ótmikała Jónkówi redota, Gruńtowała udba w karnowi rozëmk swój oków. Snac, że w naji kaszëbsczim mateczniku Nić tak drago ó dokôzë dwigającé dëcha. Zdrzenié na ten rodny krajuszk Udostół téż na swóje zmëslny aniółk, Chtëren w sztërku Stwórzaniégó całoswiata Sprawił, że Kaszëbë zasklëniłë ösoblëwie snôżą skarnią Jedna z pöeticczich wëspówiedzy Jana Piepczi Dożdała taczi póczestnotë, obrosła taką pôpularnotą, że sa przesztôłcëła w swójny Manifest: Móje stronë, Möje stronë, Są nólepszé z wszëtczich strón. Jan Piepka (1926-2001). Pro memoria, zebrał, opracował oraz wstępem, komentarzami i ilustracjami opatrzył Józef Borzyszkowski, Instytut Kaszubski we współpracy z Biblioteką Publiczną Gminy Szemud im. ks. L. Heykego, Gdańsk 2013, s. 569-571. Pisënk uterôczasniony przez redakcja 1 Pomerania! 59 WEDARZENIA Rzmë lëdzy, ful atrakciów W Böjanie z leżnoscë Dnia Jednotë Kaszëbów swiatowałë tësące Kaszëbów, w tim 372 akördionistów, chtërny pöbilë rekord w równoczasnym granim na tim instrumence. Uroczëzna ödbëła sa 20 strëmiannika. Zaczała sa öd uroczësti mszë w môlowim köscele, a pózni uczastnicë przeszłe do Zespołu Szköłów. Tam mö-glë pösłëchac kaszëbsczich fölklorowëch karnów, öbezdrzec przedstôwczi przërëchtowóné przez dzecë i szkólnëch ze szkôłów w gminie Szëmôłd, pogadać z Kaszëbama z rozmajitëch strón, zjesc cos dobrégö i kupie bëlné ksążczi, obleczenia, jastrowé wëözdobë i co chto chcôł. Do te öbczas DJK ödbiwałë sa autor-sczé zeńdzenia, turniér baszczi (w Szëmôłdze, bö w Böjanie nie sygło ju placu), ötemkłô bëła regional-nô jizba, a chatny möglë öbezdrzec wëstôwk stôrëch akördionów. Köl czwiôrti pö pôłnim 372 akördionistów di-rigöwónëch przez Pawła Nowaka pobiło rekord i przënômni przez rok nicht jima go nie ödebierze. Pózni biną rządzëłë białczi z Köłów Wiesczich Göspödëniów z wejrowsczégö krézu. A jakbë kömu jesz bëło mało, na zakuńczenie wëstąpiła gwiôzda wieczoru: Môrcën Wërostek ze swöjim karna. DM Wiacy na téma obchodów DJK w Bójanie na WWW.KASZUBI.PL. Tam téż galerio ódjimków z tegö wëdarzeniô. ZKP Łebno Dzień Jedności Kaszubów Ksisiilbsej nnitë i królci, To k***eł«ko To uą bave, , dludii »loler« to »ą skr«p« m GDUŃSK. PLACU SYGNIE DLÔ WSZËTCZICH Latosô edicjô kursu kaszëbsczégö jazëka zaczała sa na Gduńsczim Uni-wersytece 9 strëmiannika. Öd wiele lat nie felëje chatnëch do uczbë, ale w tim roku zainteresowanie bëło tak wiôldżé, że - pierszi rôz w historie -organizatorze muszelë przenieść zajimniaca do wiakszi zalë, żebë sy-gło placu dlô wszëtczich chatnëch. Kureszce udało sa pösadzëc kursantów w łôwkach i zacząc uczba. Po przëwitanim i krótczi prezentacje Klubu Sztudérów Pömöraniô, jaczi je organizatora - robota zaczała Bożena Ugówskô, chtërna przez 1,5 gödzënë wprowôdzała słechińców w spödlé kaszëbiznë, mającë stara, żebë nie wërzaslë sa za baro wëzwanim, jaczé żdaje na nich w nôblëższich piatnôsce tidzeniach. Terô östôwô leno żëczëc kursantom wëtrwałoscë i obżerać pókrok, jaczi gwës ju wnetka zrobią. Kurs kaszëbsczégö jazëka je ötemkłi dlô wszëtczich chatnëch. Ti, co nie bëlë na pierszim zeńdzenim, a chcelëbë sa zapisać, mogą jesz przińc we strzoda ö gódz. 5 pö pół-nim na Filologiczny Wëdzél GU. Wstąp darmôk. Organizator zrobi, co je le möżlëwé, żebë zmiescëc wszëtczich chatnëch bez nikwieniô bënowëch scanów. SZTUDÉRZË Z KS PÔMÖRANIÔ m RYTEL. PROMOCJA KSIĄŻKI 0 KS. KOWALKOWSKIM W kościele w Rytlu 14 lutego 2016 roku odbyła się promocja książki Ks. Antoni Kowalkowski, proboszcz, budowniczy, autor pieśni autorstwa Krzysztofa Kowalkowskiego. Rozpoczęła ją msza święta koncelebrowana przez proboszcza rytelskiej parafii ks. Sylwestra Bąka i ks. prof. Anastazego Nadolnego z Pelplina, wzbogacona pieśniami w wykonaniu chóru Lutnia z bazyliki mniejszej w Chojnicach. Po mszy chór wykonał cztery pieśni, których autorem jest ks. Kowalkowski, a wśród nich pieśń „Kiedyś, o Jezu, chodził po świecie". Ks. proboszcz poinformował zebranych, że cały dochód ze sprzedaży książki zo- stanie przeznaczony na budowę nowego nagrobka bohatera promowanej publikacji. Autor przypomniał sylwetkę ks. Kowalkowskiego i opowiedział o motywach powstania książki. RED. NA PODSTAWIE NOTATKI K. KOWALKOWSKIEGO m GDUŃSK. KAPELCZI NA KASZËBACH I W SKANDINAWSCZI Öd 21 gromicznika do 30 strëmian-nika w Gduńsczi Galerie Fotografie chatny móglë óbezdrzec wëstôwk „Ostańce Próśb". Östałë pókôzóné fil-më i ódjimczi, na jaczich są islandzczé farmersczé köscółczi, kamiané norwe-sczé kóscołë i kaszëbsczé kapelczi. Bókadny wizualny materiôł wëkö-nóny przez młodëch fotografów z Pöl-sczi, Islandzczi i Norwesczi béł prezen-towóny na ekranach i na wëdrëkach na fotograficznym papiorze. Ödjim-niaca bëłë robione w rozmajitëch technikach, np. kalotipiô, camera obscura, analogowo fotografio. Ödjimkóm to-warzëłë filmë, chtërne przedstôwiałë fónkcje, jaczé w żëcym lokalnëch spólëznów mają dzysdniowé óbiektë religijnego kultu. RED. m WEJROWÔ I SWIÓNOWÔ. KRZIŻEWÉ DRODŻI PÔ KASZËBSKU Na Wejrowsczi Kalwarie ju tradicyj-no ödbëła sa Kaszëbskô Krziżewô Droga. Latos wiérny na wejrowsczé górëprzëszlë 18 strëmiannika. Orga-nizatorama bëlë ojcowie francyszka-nowie i Kaszëbskö-Pömórsczé Zrze- szenie. Przed nóbóżeństwa östała ödprôwionô mszô w kôscele sw. Anë we Wejrowie. Kôzanié w kaszëb-sczim jazëku wëgłosył ks. Stanisłôw Bach z Göscëcëna. Rozwôżanié Krziżewi Drodżi przërëchtowała dr Ludmiła Môdzelewskô. W Swiónowie Kaszëbskô Krzi-żewô Droga ódbëła sa 11 strëmian- nika. Autora pasyjnëch rozmiszla-niów béł br. Zbigniéw Josköwsczi. Ödczëtelë je kaszëbsczi dzejôrze z całi krôjnë. Nôbóżenstwö prowa-dzył ks. Damión Klajst z Chmielna. Ö muzyczną strona miało stara karno Tuchlińskie Skrzaty z Tëchlëna. RED. KS PÓMORANIA Ł2ËKWIAT2016 / POMERANIA / 61 » KLËKA m BÓLSZEWÔ. MIÓNCZI JEDNY WIÉRZTË W Publiczny Bibliotece Gminë Wej-rowö m. Aleksandra Labudë w Ból-szewie (w nowö ödemkłi piakny se-dzbie filie nr 1 PBGW, przë sz. Reja) 4 strëmiannika bëła rozegracjô zati-tlowónô „II Regionalne Miónczi Jed-ny Wiérztë /III Pówiatowó-Gminowé Miónczi Jedny Wiérztë/ IV Turniej Jednego Wiersza". Turniér jedny wiérztë, ju czwiôrti rôz órganizo-wóny przez bólszewską ksażnica, je namieniony dlô lubötników kaszëb-sczi i pôlsczi poezje. Na miónczi szlë uczniowie spödlecznëch, gimnazjal-nëch i wëżigimnazjalnëch szköłów, a téż dozdrzeniałi. Köżdi uczast-nik muszôł zgłosëc jeden autorsczi pöeticczi dokôz napisóny pö pölsku abö kaszëbsku na równo jaką téma i jesz gó wërecytowac. Uczastników óceniwa kômisjô, w jaczi bëlë: Stanisłôw Janka, Grażi- na Wirkus, Macéj Tamkiin, Mirosłôw Ödiniecczi. Jurorzë zdrzelë m.jin. na utwórczé znanczi dokazu, stilisticzną i jazëkówą póprawnota, ôriginalnosc, kompozycja, bókadnosc póeticczich strzodków i recytacja. Przédną nôdgroda w kategorie dlô uczniów spôdlecznëch szköłów - kl IV-VI dostała Jessica Mering za wiérzta „Droga", a wëprzédnienia: Michôł Marszewsczi („Spotkanie") i Łukôsz Marszewsczi („Na zdrowie"). Laureacë konkursu w ti kategorie reprezentowelë Samórządzëno-wą Spödleczną Szkóła w Göscëcënie. Westrzód gimnazjalistów dobëła Anna Witzling za wiérzta „Nadzieja". Wëprzédnioné óstałë: Katarzëna Lej-kówskô („Tu wstaw tytuł") i Weronika Jarzembińskó („Wiesz? Wiem..."). Laureatczi są z Samórządzënowé-gö Gimnazjum m. Jana Pawła II w Bólszewie. W wëżigimnazjalnëch szkołach nôlepszô bëła Klaudio Walczak („Sacrum duszy") z I OL m. Króla Jana III Sobiesczégö w Wej-rowie. Wëprzédnienié dostôł Dawid Szreter z Zespołu Wëżigimnazjalnëch Szkółów w Rédze za wiérzta „Mój sen". Westrzód ustnëch dobëła Daniela Pólasik z Kóleczkówa, a wëprzédnie-nia jurorze przëznelë Alicje Orszulak z Wejrowa i Francëszköwi Ösmia-łowsczému z Rédë. RED. m WEJROWÔ. NOWÉ KSĄŻCZI NIÉ LENO DLÔ DZECY W sedzbie wejrowsczégô Muzeum Kaszëbskö-Pömôrsczi Pismieniznë i Muzyczi (MKPPiM) pójawilë sa nadzwëkôwi gósce - Miedzwiódk Pufótk i Balbina. 1 strëmiannika ódbëła sa tam promocjo dwuch ksążków: kaszëbsczégö tłómacze-nió Winnie-the-Pooh Alana A. Mil- négó i Balbinë zIVB Danutę Stanu-lewicz. Ksążczi ôstałë skaszëbioné przez Bożena Ugówską, a wëdóné przez Kaszëbskó-Pómôrsczé Zrzeszenie. Jedną z atrakcjów promocje béł wëstap Téatru Zymk pöd przédnic-twa Magdalénë Hierowsczi, absol-wentczi Wëdzélu Reżiserie Akademie Teatralny m. Zelwerowicza w Warszawie. Direktor MKPPiM Tomôsz Fópka óstôł na ten wieczór Tigriska i wiesoło skaczące, zachacywół do zôbawë dzecë, jaczé przëszłë na potkanie. Öbgôdka z bóhaterkama wieczoru: D. Stanulewicz i B. Ugówską prowadzëła Grażina Wirkus z wejrowsczégö muzeum, kóórdi-natorka promocje. RED. • WEJROWÔ. DZYSDNIOWÉ CZARZELNICE Niejedne Kaszëbczi swiatowałë Dzeń Białków ju 4 strëmiannika - na III Kaszëbsczim Sabace w Muzeum Kaszëbskö-Pömörsczi Pismieniznë i Muzyczi we Wejrowie. Zćńdzenić zaczął stand-up pod titla „Białczi" w wëkónanim Adama Hébla. Późni béł wëkładowi dzél. Wérónika Kór-thals-Tartas przërëchtowa prezentacja ó mótiwie białczi w rozriwkówi muzyce, Benita Grzenkówicz-Ro-pela gôdała ó dzejanim Francëszczi Majkówsczi, utwórczczi wejrow-sczi szkółë wësziwku i kaszëbsczé-gó swietlëcowégó óbleczenió. Na zakuńczenie sesji wëstąpiła dr Danuta Dettlaff z wëkłada ó białkach z rózdżi Wejherów. Jak rok w rok uczastniczczi chwó-lëłë sa swój im sprzata do lótanió. W konkursu na nóczekawszą miotła dobëła Mariola Blaszczuk. Nie zafelowało téż artisticznégö pókózku. Wëstąpiłë białczi z Kóła Wiesczich Góspódëniów w Kostkowie. A na zakuńczenie III Kaszëb-sczégó Sabatu béł czas na cos dló cała, to je jestku. Rozegracja prowadzył direktor muzeum Tomósz Fópka. Kóórdina-torką wëdarzeniô bëła Aleksandra Janus. RED. NA SPÔDLIM TEKSTU ALEKSANDRË JANUS (HTTPS://WVWV.FACEBOOK.COM/ MUZEUM.WEJHEROWO) 62 POMERANIA KLËKA m KARTUZË, KÔSË, LËPUSZ. DZÉN PROWADNIKA NA KASZËBACH NamödłoMidzënôrodnégóDniaTuri-sticznégö Prowadnika, jaczi w Polsce béł swiatowóny 21 gromicznika, kaszëbsczi prowadnice ju czwiôrti rôz zörganizowelë Dzćń Prowadnika na Kaszëbach. Latos ödbéł sa ön 27 i 28 gromicznika. Pierszégö dnia w Kartuzach Artur Zagözdon i Pioter Kówalewsczi ód-kriwelë krëjamnotë Kölegiatë Wnie-böwzacô NMP Uczastnicë Dnia Prowadnika mielë leżnosc poznać ta swiatnica nié le öd stronę architekturę, ale przede wszëtczim jakno zbiér dëchöwëch atributów i symbolów. Po zwiedzanim wiakszosc uczast-ników wzała jesz udzćl w piechtny wanodze z cyklu Beskid Kaszubski. Na zôczątk szpacérowelë pö bukö-wëch Kösowëch Grzapach, czwiôr-tëch na Pömörzim, żelë jidze ö wi-żawa. Céla wanodżi bëło należenie szlachów dôwny turisticzi, górnictwa ■i SUCHY DĄB. POZNAĆ ŻUŁAWY VI sesja popularnonaukowa o tematyce żuławskiej odbyła się 12 marca w Zespole Szkół w Suchym Dębie. Uroczystość zainaugurowali dyrektor ZS w Suchym Dębie Aleksandra Lewandowska, wójt gminy Suchy Dąb Barbara Kamińska i prezes ko-ciewskiego oddziału ZKP dr Michał Kargul. W sesji uczestniczyło wielu szacownych gości, m.in. były podsekretarz stanu w Ministerstwie Administracji i Cyfryzacji Bogdan Dombrowski i Starosta Powiatu Gdańskiego Stefan Skonieczny, przybyła również prezeska Lokalnej Grupy Turystycznej „Trzy Krajobrazy" Emilia Grzyb. Wiernymi słuchaczami była też młodzież z Suchego i rëbacczégö gôspödarzënku. Po weń-dzenim na nôwëższą grzapa na tim szlachu (Zelonô Góra - 266 m n.r.m.) karno zeszło do wsë Kósë, gdze mógł sa ugrzôc kól ógniszcza. Późni bët-nicë przeszłe w ökólé Zómkówi Górë i Jęzora Cëchégó. 28 gromicznika Bćjata Jankowskó rôczëła wanożników do Lëpusza. Na póczątk - Muzeum Wiesczćgó Gospodarstwa, jaczć je w dôwnym ewanielicczim koscele z 1865 roku. O historie tego mola ópówiedzół jego kustosz Francyszk Lipińsczi. Stam-tądka autama uczastnicë pöjachelë do lasów midzë Tuszkama a Lëpusza, gdze öbezdrzelë przez 200-latną chójna zwóną Tuszko wską Matką. Na kuńc w Lëpuszu wanożnicë óbzérelë stôri młin na Wdze. Dodôwköwą atrakcją bëła wizyta u Karolënë Böber w ji „lëpusczi góspódze". Zbiérô óna rozmajité stôré zachë, ósoblëwie sparłaczoné z kuchnią. Öpöwiedzała ö nôczekawszich eksponatach. Möżna bëło téż pöszma-kac swójoracznëch wërobinów wast-në Karolënë: chleba, kuchów i wórztë. RED. Dębu, Pruszcza Gdańskiego i Wiśli-ny. Goście uczestniczyli w wycieczce po Żuławach Gdańskich, poznając ich piękno i bogatą przeszłość. Podczas podróży po terenie należącym do gmin Suchy Dąb i Pruszcz Gdański poznawali obiekty kultury i pamiątki historyczne. Pierwszym przystankiem była wioska Krzywe Koło. Tam odwiedzono Warsztat Terapii Zajęciowej Caritas Archidiecezji Gdańskiej. Ks. Krzysztof Zdrojewski przybliżył dzieje i zabytki kościoła w Krzywym Kole pw. Znalezienia Krzyża Świętego. Potem w Steblewie Tomasz Jagielski opowiedział historię ruin znajdującego się tam gotyckiego kościoła. Jerzy Kornacki oprowadził uczestników po Wiślinie i przypomniał historię miejscowej szkoły i dzwonnicy cmentarnej. Ponadto uczestnikom zaprezentowano nowy numer „Tek Kociewskich". Organizatorami VI sesji popularnonaukowej o tematyce żuławskiej byli: Zespół Szkół w Suchym Dębie, Urząd Gminy w Suchym Dębie, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Kociewski w Tczewie. TOMASZ JAGIELSKI m CHÔNICE. SZKÖŁOWI DZEŃ JEDNOTË KASZËBÓW W Spódleczny Szkole nr 7 m. Jana Karnowsczégö w Chónicach swiato-welë Dzćń Jednotë Kaszëbów ju 18 strëmiannika. W obchodach DJK brałë udzél dzecë, chtërne uczą sa kaszëbsczégó jazëka z kl. I-IV i uczniowie „zerówków". Nie zafelowało téż gôsców. Na uro-czëzna ôstelë rôczony: przedszkółówé karno Skrzaty, dzecë z Katolëcczi Spódleczny Szköłë, karna Kaszë-bë i Bławatki. Môlowi uczniowie przëszëkówelë artisticzné wëstapë. Uczastnicë bilë téż rekord w równo-czasnym tuńcowanim köwôla. Wëstą-piłë 93 pôrë. RED. ŁZEKWIAT 2016 / POMERANIA / 63 ÓDJ. HTTPS://WWW.FACEBOOK.COM/ZS7.CHOJNICE KLĘKA ■ ARMEŃSKO. PROMOWELE KASZËBË Karno Kartësczé Zwónczi z Kartuz prezentowało kaszëbską kultura w Ar- menie. W dniach 18-25 gromiczni-ka nôleżnicë karna öpöwiôdelë ö Kaszëbach öbczas rozmajitëch zeń-dzeniów z Örmianama, wëstapöwelë w telewizje i pökazowelë kaszëbsczi folklor na binie. Ökróm tegö szma-kalë jestku znanköwné dlô Armenie i uczëlë henëtné dzecë spiewac Kaszëbsczé nótë. Öbczas rézë mielë téż czas, żebë öbezdrzec czile wôżnëch i czekawëch placów, jak chöcle Muzeum Arama Chaczaturiana, Muzeum Republiczi Armenie czë Muzeum Lëdowégö Kuńsztu. Karno zaśpiewało jesz dlô ambasadora Pölsczi Jerzego Nowa-köwsczégö. Najim céla bëło pôkôzanié ör-miańsczi spölëznie kaszëbsczi kulturę, a ôsoblëwie muzycznego urobku. Jesmë rod, że naje spiéwë baro sa widzałë tamecznym mieszkańcom. Ormianie na köżdim kroku bëlë gôscynny i ôtemkłi - pödczorchiwô Mark Serkôwsczi, chtëren wespół-prowadzy Kartësczé Zwónczi. RED. m BETOWO. ZENDZENIE PRZĘDNY RADZËZNË Nôleżnicë Radzëznë Kaszëbskö--Pömörsczégö Zrzeszeniô zeszlë sa 5 strëmiannika w Bëtowie, w zalë köl Öglowösztôłcącégö Liceum m. Biôt-kôrzów ö Wölnota i Pölskösc Bëtow-sczi Zemi. Gôdelë m.jin. ö bédënkach pözmianë grańców wöjewództwów na Pömörzu. Öbradë prowadzył Riszard Sylka. Przed uczastnikama zćńdzenió wëstą-pił m.jin. prof. Cezari Öbracht-Pron-dzyńsczi, jaczi gôdôł ö zadaniach Kaszëbskö-Pömörsczégö Zrzeszeniô sparłaczonëch z budowanim pömör- sczi öbëwatelsczi pöspólnotë. Wójt gminë Lepińce Andrzéj Lemańczik dôł bôczenié na pötrzébnota integro-waniô rozmajitëch dzélów Kaszub w óbrëmienim pömórsczégö województwa: W historie pölsczégô państwa jesmë bëlë tëli razy dzelony, że wôrt ju nama dszczadzëc pôstapnégô pôdzélu. Sygnie wezdrzec na to, jak ôd 1998 r. rozwinała sd szerok rozmiónô kaszëbizna, żebë miec ôdpôwiésc, czë brëkujemë pôdzélu. Apartno na gwës nie badze nama lepi, möże bëc le görzi. Öbczas diskusje ôstało przëbôczoné, że ju öd chwilë założeniô w 1956 r. Kaszëbsczé Zrzeszenie chcało sparła-czeniô Kaszub w jednym wojewódz- twie i do dzysô to stanowiszcze östôwô niezmieniwné. Pó zakuńczenim öbradów nôleżnicë Radzëznë ôdwiedzëlë Muzeum Pölsczi Szkółë i Domôctwô Stip-Reköwsczich w Płótowie. DM ■PSERAKÔJCE. JASTRË NA KASZËBACH Latosô rozegracjô „Jastrë na Ka-szëbach" bëła nadzwëköwö bökad-nô w atrakcje. Wszëtcë, co przëszlë 20 strëmiannika do Zespöłu Wëżigim-nazjalnëch Szköłów w Serakójcach, möglë óbezdrzec prezentacja VIII Pö-kôzku Jastrowégö Stołu i XVII Prze-zérk Szköłowëch Téatrów „Kaszëbskô Bina". Organizatorze przërëchtowelë téż jastrowi kermasz i nôrcëk zôbawë dlô nômłodszich, w jaczim animatorze prowadzëlë warköwnie, a na dzecë żdałë farwöwónczi i wëcynón-czi. Chatny strojilë jastrowé kösziczi. Bëłë téż wszelejaczé könkursë, np. na nôpëszniészé świąteczne wëözdobë z mötiwa jôjka. Na zakuńczenie zagrała Klezmersko Örkestra Sejnensczégö Téatru. RED. m BÔRZESTOWÔ. WIÔLGÔPÔSTNY REMUSOWI KRĄG Lubötnicë romana Aleksandra Maj-kówsczégó Żëcé i przigödë Remusa pötkelë sa w pierszi czwiôrtk strëmian-nika. Tim raza swöje zéhdzenié zaczalë ód nóbóżeństwa Krziżewi Drodżi, jaczé w kóscele w Wigódze odprawił pô kaszëbsku ks. kanonik Jack Dawi-dowsczi, proboszcz chönicczi parafie pw. Scacô sw. Jana Chrzcëcela. Drëdżi dzél pötkaniô ódbéł sa ju w szkole w Bórzestowie. Gösca béł prof. Antón Szreder, prawnik, regionalista, dobiwca Skrë Ormuzdowi za 2015 rok. Tak ön, jak i ks. J. Dawidowsczi ôpöwiôdelë o swóji miłoce do kaszë-biznë i robóce, jaką zjiscywają na codzeń, żebë wëbawic „Remusową królewiónka", to je kaszëbsczi jazëk. RED. 64/POMERANIA KLĘKA m GDUŃSKI SZCZECENO. UROCZËZNË 19 STRËMIANNIKA W tim roku, tak, jak i w uszłëch latach, Dzćń Jednotë Kaszëbów béł swiatowóny w rozmajitëch molach. We Gduńsku uroczëznë zaczałë sa pöd pomnika Swiatopôłka Wiôldżé-gö, gdze zeńdzony pöspólno za-spiéwelë himn kaszëbsczi i bëła öd-czëtónô bulla papieża Grzegorza IX z 19 strëmiannika 1238 r., to je pier-szi pisóny tekst, w jaczim pojawiło sa słowô Kaszëbë (łac. [duce] Cassubie). Uczastnicë uroczëstoscë złożëlë téż kwiatë pöd pomnika Swiatopôłka i przeszłe szaséjama Przédnégö Miasta do Dworu Artusa. Tam ödbëła sa promocjo ksążczi Marka Smolińsczć-go Świętopełk Gdański. W artisticz-nym dzélu wëstąpił Kaszëbsczi Duet „We dwa konie" i regionalne karno Raduńskie Tony. Kaszëbi ze Szczecëna zaczalë öb-chödë öd mszë w bazylice pw. sw. Jana Chrzcëcela. Mödlëlë sa ö wieczne szczescé dlô umarłëch i wszelejaczé łasczi dlô żëjącëch nôleżników szcze-cyńsczćgo partu Kaszëbskô-Pömôr-sczégö Zrzeszeniô. 21 strëmiannika w Pömörsczi Ksążnicë ôdbëło sa zéhdzenié nôleżników i lubötników zrzeszeniô. Pözeszłëch witôł przéd-nik partu dr Riszard Stoltmann. Dr Janina Kösmal zaprezentowa referat ö kaszëbsczi problematice w dzeja-nim Towarzëstwa Historie i Stôrożët-noscë Pömörzô w Szczecënie, a prof. Kazmiérz Közłowsczi kôrbił ö kaszëb-sczich mötiwach w zredagôwóny przez niegö zbiérny publikacje Pomorze Zachodnie z Polskę. RED. przepro-wadzëc wëwiôd, nie wié, öd czegö zacząc. Sôdzają człowieka przed mikrofóna abó stôwiają przed kamerą i pôdô: Niech pan coś powie. Nie je zle, czej taczi biédôk wié, co chce pówiedzec i przeprowôdzô wëwiôd sóm ze sobą, przë swiódku-żurnalisce. Görzi jak öbie stronę nie wiedzą, po co tam są. Genk Gółąbk - nasz méster öd tołmaczën-ków a słowôrzów- mówi, że nie słëchô kaszëbsczé-gö radia, bö ni möże zga-rac na jich kaszëbizna. Wiele je w tim prôwdë. Ale to sa téż zmieniwô. Kö wcyg jidze dobrô zmiana. Młodé pokolenie, co ju je kaszëbsczégö w szkołach uczone, może sa tuwó sprawdzëc. Rada Kaszëbsczégö Jazëka normalizëje, téż radiową sło-wizna. Tej pewno je Iżi. Doswiôdczenié téż robi swoje. Radiówcë chutkö sa „wërôbiają". Nôbarżi uczi robötë prowadzenie programów na żëwö. Tuwö mu-szi sa prosto nalezc. Pöd cëska czasu. Z muszebnotą chutczégö reagówaniô na to, co sa w studio dzeje. Ta próba przechodzą nôlepszi. Z ötemkłim môga. Wëszczekóny. Wôrt je słëchac radio. A jak na ma jedna stacjo nie pasëje - przełącziwô sa na drëgą. Mómë dosc tëli kanałów, möżlëwösców wëbiéru. W całoscë w miastach. Czedë jedzemë autoła, radio może nama umilëc czas rézë. Sprawie, że nie usniemë öbczas jazdë. Wiémë, co je lóz w świece. A słëchómë ceka-wi muzyczi. Może tej so pönócëc, pogwizdać. Téż pó naszemu. Letëchno sa czerëje auta przë muzyce diskó. Zôs nóuka przëchödzy Iżi, jak są słëchô klasyczny muzyczi. Bach - dobri do matematiczi, a Vivaldi - do przirodë. Do uczbë kaszëbsczégö nôle-pi słëchac Wérónczi Körthals abö We Dwa Konie, le nié za czasto, bó bë mógł czasa lepi poznać jazëk jak szkolny ód kaszëbsczégó. :-) Słëchającë radio, móżemëjiné rzeczë robie. Może sprzątać chëcz. Nôlepi przë spiéwanim pó anielsku. Wikszosc i tak nie rozmieje, ó co jidze. Moja białka sa pito, czemu w pólsczim a kaszëbsczim radio je tëli muzyczi pó anielsku. Czemu? Chto wié? Może chto za to wzął dëtczi w paja, bó normalne to nie je... Czë w Americe czë jiny Anielsczi słëchają pó polsku abó pó kaszëbsku?! Niech mie chtos nie mówi, że za mało je do puszczanió w naszim radio pólsczi czë kaszëb-sczi muzyczi! Może sa przë grającym óblakac, zeblakac, płatować, gotować. Może jesc. Leno nié przë zóchacbach. Letko może co stanąć w gôrdzelë, czej zareklamują np. lim do gëbisów. Czasa reklama je tak falszëwô, że letko może, jadące, z drodżi wëpadnąc. Takô reklama dodomu spokojny staroscë, dze matka dzakuje sënowi za to, że ja tam zamknął. Że wigödë mó. Że doktor krótko... Trudno. Klient płacy -radio robi. Tak na ógle re-klamë w mediach nerwują lëdzy i dzaka nima czascy lëdze zmieniwają stacje. Wiele je w radio propagandę. Nówiacy óchëbnëch słów czëjemë ód pólitików. Przëóbiecywają, że dołożą do emeriturë. Że wspómóżczi dadzą rozmajité. Nie mówią, komu te pieńdze chutczi wezną. Tec nié ze swójich dadzą... Lubią radiowe reportaże. To je ju mésterstwö tego fachu. Tuwó óczë są wëłączoné a wëöbrazniô budë-je óbróz le z tego, co czëje. Kóżdi zwak gró. Kóżdé słowó mó swoja wôga. Chatno słëchóm radiowego czëtaniô ksążk. Jeden człowiek. Jedna ksążka. Sóm na sóm ze słechińca. Ale w przëtomnoscë tësąców. Cëchima bóhateroma w radio są realizatorze zwaku. Öd jich robótë zależi wiele. Ti, co spiéwią -robią to dzaka nima czescy. Ti, co sedzą za kónsole-toma, dbadzą, żebë nie bëło cëszë w eterze. Żebë kóżdó sekunda w radio bëła zafulowónó. Radio przenószó nasze mëslë do jinégö świata. A cała wcyg jesmë w realu. TÓMKFÓPKA Lubią radiowe reportaże. To je ju mésterstwö tegö fachu. Tuwö öczë są wëłączoné a wëöbrazniô budëje öbrôz le z tegö, co czëje. ŁŻËKWIAT 2016 / POMERANIA / 67 Z BUTNA DËGU, DËGU... ALE CZEMU? Jastrë, Jastrë i pö Jastrach. Sedzącë buten w zym-köwim słunuszku dogrizôł jem tëpa szoköladowégö zajca, co jô gö dostôł w Dëgusë. Czej brôt jem ju sa za ne marcepanowe jaje, przëlôzł mój drëch brifka. W race trzimôł palma, krezbulową rózga a jałowcową wietew. - Hewó, zdrzij - rzekł sadającë kole mie na ławie a rozłożił régą na zemi to, co ze sobą przeniósł. -Jô czuł, że më, Pëlcköwiôcë, ni mómë serca a wiele bijemë. Öso-blëwie w jastrowim czasu. - Wiele bijemë? - zadzëwöwôł jem sa zdebło. - Chtëż cë tak co rzekł? - Nie pamiataja, chto to gôdôł, ale rzecze sóm, nie je to prôwda? W Palmową Niedzela bijemë wszëtczich w checzach swiaconyma palmama, w Płaczëböga pierzenie dzecë krezbulową rózgą, a w Dëgusë dzéwczątka jałowca abó brzózkama. I tuwó móm pëtanié do ce -czemuż më, Pëlckówiôcë, tak baro lubimë bic? Chcącë zwëskac czas na öbmëszlenié ódpówiescë na pëtanié brifczi, uśmiech- _ nął jem sa jak człowiek, chtëren wszëtkó wié, machnął jem raką a rzekł: - E, co to za bicé, ledwo gëldzenié. A téż nie wszëtcë dzysódnia biją. Palmą mëszla ju nicht, krezbulową rózgą może jesz tam-sam na jaczich pustkach, a dëgöwanié jałowca czë brzózką jidze w zabët. -Jô stôrim zwëka bija! - rzekł buszno brifka. -Leno móm strach, żebë przez no möje upiarté zwëków piastowanie mie czasa dzecy nie wzalë. - Chtëż cebie bë miôł dzecë wzyc? - A jô wiém? Społeczno opieka, policjo, straż jakô... - rechówół na pólcach brifka. - Ko tëch służbów wsze-lejaczich, co pilëją, żebë nicht nikogo nie bił, mómë skópicą. Niech no chtos co na gminie rzecze, tej może bec kłopot. - Ale jo, drëchu, të sa tak nie jiscë. Chtëż bë na gminie na ce gôdôł. Jô w to nie wierzą. Kö të jes persona znónô a szónowónô. Wszëtcë wiedzą, że co jak co, ale zwëków starków të sa trzimiesz jak nicht jiny. - Të mie tuwó nie czarze, le rzecze, jak to z nym bi-cym je? Czemuż më, Pëlckówiôcë, tak wiele bijemë? - Kö, kö... - zajikôł jem sa. -Të mie tuwó nie gdacze, le prosto mie wëklaruj! -brifka podniósł z zemi swiaconą palma. — Wejle, to je palma, jo? W Palmową Niedzela bijemë wszëtczich w checzach swiaconyma palmama, w Płaczëböga pierzemë dzecë krezbulową rózgą, a w Dëgusë dzéwczątka jałowca abö brzózkama. I tuwó móm pëtanié do ce - czemuż më, Pëlckowiôcë, tak baro lubimë bic? - Në jo - cziwnął jem banią. - Palma bije, nie zabije... Prosto... taczi zwëk. - Bije, nie zabije - pówtórził jak pómión brifka - ale czemu? „Jenku jo, skąd każ jó móm tak co wiedzec" - pómëslôł jem. Wtim cos mie naszło, piorën mądroscë mie w bania trafił czë co? - Wiész të, co to je homeopatio? - Eeee - wëeöwôł brifka. - Cos jem tam czuł... - Nie wiész, tej cë rzeka. Homeopatio to je lékarzenié podobnego podobnym. Tak tej bijemë palmą temu, żebë nikomu, jak to sa gôdô, palma nie odbiła. „Co to znaczi?" - spitósz. To je proste: bijemë, żebë nama przez za wiólgą bucha w głowa nie zaszło. - Aha! - brifka zdrzôł na mie wióldżima óczama, a jó cygnął dali: - Krezbulową rózgą bijemë dzecë, żebë sa doznałë ö tim, jak to rozmajice może w tim żëcym bëc. Że człowiekowi nie wszëtkö jidze raką, że czasa muszi pócer-_ piec. Rozmiejesz? Brifka cziwnął głową, ale czë zrozmiół? Jó sóm nie wszëtkö rozmiół, ale cygnął jem dali: - A jałowca czë téż brzózką dëgujemë dzéwczątka, żebë jima krew lepi krążëła. To doch je zymk, słunuszka za wiele ni ma, pieglëc óne sa ni mogą a doch chcą fejn wëzdrzec. Jak më je pógëldzymë rózgą, tej sa taczé fejn malënowë na gabkach robią. Są szczeslëwé, bo nie są tak bladé. A bladé dzéwcza, to je dzéwcza... brzëdczé. To znaczi może bëc brzëdczé, ale ni muszi. Zresztą wiész, jak to je... - Wiém! Blós tak jesz rozmiszlóm, czemuż na Gödë Gwiôzdór dzecë pédą czë téż rózgą bije? Në i wez tu, człowieku, brifce co dolmaczë. Të ö dë-gówanim a ón cë ó Gwiôzdorze. Jem jó jaczi wuja Gógel? - Bo... Bo... Brifka zdrzôł na mie z nódzeją. - Bo człowiek głupi sa rodzy a głupi umiérô - odrzekł jem brifce, tej chwacył jem jałowcową wietew a wënëkôł drëcha z pödwórzégö. Zmarachówóny sôdł jem nazôd na ława. Z czipczi wëcygnął jem marcepanowe jaje, odwinął z papiórka, a czej jem chcôł je zgrëzc, przeszła mie do głowë mësla: „A czemuż më, Pëlckówiôcë, na Jastrë tak ne jaje lubimë jesc?". Lëdze! Wiéta wa? Żlë jo, dôjta znac, kö jó sa móga wiatowac, że rëchli czë późni brifka z taczim pëtanim do mie przińdze! RÓMK DRZÉŻDŻÓNK 68 / POMERANIA / KWIECIEŃ 2016 ^ A. A. Milne ^ Miedzwiôdk . PiifÔtk Krzysztof Gradowski POMORSKA EMIGRACJA DO BRAZYLII %ąszëSsczi fęa 2016 KASZUBSKA KSIĄŻ KA.PL Mëslisz ö darënku? Na szczescé sę ksężczi. Kupiwôj ksężczi: na darënczi i bez leżnoscë, dlô blësczich i dlô se. Rôczimë do Internetowi ksagarni i do patronacczich ksagar-niów w Bëtowie, Gduńsku, Gdini, Kartuzach, Köscérznie, Lëzënie, Pucku, Rëmi. http://kaszubskaksiazka.pl/ [ i ] Nadbałtyckie Centrum i /—pr-\ i KULTURY ZAPRASZA do Ratusza Staromiejskiego: Q Q Q Q Q I CENTRUM ŚW. JANA: '[] Q^ ;Q Q* Q 22 -24. 04. 201 6 Xl Festiwal Afrykamera 1 3.05 - 8.06. 201 6 1 1 . bałtyckie spotkania i lustratorów 2 5-26.06.201 6 Swoje pokochajcie! sąsiadów poznawajcie... 2. Nadbałtycki Festiwal h Orkiestr dętych Gniewino 201 6