CENA 5,00 zł (w tym 5% VAT) Nr 12 (537) grudzień 2019 ROK JANA TREPCZYKA POMERANIA MIESIĘCZNIK SPOŁECZNO-KULTURALNY ROK ZAŁOŻENIA 1963 www.miesiecznikpomerania.pl min PiScoksąg 711171 PiScoksąg 7IT171 KMÉGA ZÔCZĄTKÓW min mcoksąg min pi#toh*« n-nn KMÉGA WI^T>Z€N1ô min piacoksąg min pi§cnks*g min KNŁGA LECZBÓW min pisroksąe min mcokw mir nnn piacoksąg min piacoksąg min ..... KMÉGA rÔWTÓKZONÉOÔ PRAWA PIACOKSĄG PÔ KASZËBSKU 977023890490612 Swiéc nóm gwiôzdo, swiéc I%g drogąfwidu dôj v Lëtëzé ćkcą bëcMëssi sebie Wk do lëdj^&tyida biôi. .....x erzi Stachursczi, Swiéc nóm gwiôżdo) Z leznoscë §ôdów zëczimë najim Gzëtincóm, zebë chac bëcégô krótko se, jaką colemało czëjemë, zdrzącë na môłégô Jezësa w kumku i na wilijny stół, warała ob cali nadchôdający 2020 rok. Yliecłi téz w Wajim zëcym nigdë nie zafelëje lëdzy, chtërny badą do Was przëchôdzëc z wida redotë, miru i zgôdë, a naje kôchóné IPdmôrzé niech sa stónie dlô wszëtczich môla, gdze wôzniészô ód dëtków i chacë rządzeniô je miłota do drëdzégd człowieka. w w Zëczi Redakcjowé Kolegium i "Redakcjo „IPômeranie" W NUMERZE: 3 Cassubia Cantat ju dzesąti rôz Łukôsz Zołtköwsczi 4 Serce Stôrégö Testamentu bije téż pô kaszëbslcu Red. 6 Naszym bogactwem jest jedność w różnorodności Z prof. inż. Edmundem Wittbrodtem rozmawiał Sławomir Lewandowski 9 Z Kaszub do Armenii SL JESZ Z WARKÔWNIÓW DLÔ PISZĄCËCH PÔ KASZËBSKU 10 Stolemka ze Zôpcenia Ô Irénie Lew Czedrowsczi pisze Ana Gleszczińskó 12 Szmakôł żëcé. Wspominanie Józefa Brusczégö z Janiną Depka-Prondzyńską Mateusz Bullmann 14 W gôsczi stolëcë Pioter Léssnawa 16 Historia Kaszubów w dziejach Pomorza (cz. 3). Nie tylko sejm Rzeczypospolitej o Pomorzu i Kaszubach w 1920 roku Józef Borzyszkowski 20 Urodziłam się w 1940 roku na wysiedleniu. Historia mojej kaszubskiej rodziny Marianna Mielewczyk z domu Blok 27 O Edmundzie Kloskowskim w stulecie narodzin Kazimierz Janiszewski 29 Listy 30 Tacewnô pózwa „Kaszub", to je Zbigórz Talewsczi w papiorach SB (dzél 9, slédny) Siôwk Fôrmella 34 Bliżej morza. Jak nie przekop, to polderyzacja Sławomir Lewandowski 34 Gdańsk mniej znany. Stacja Kobiet Wolności Marta Szagżdowicz NAJÔ UCZBA. Edukacyjny dodôwk nr 10 (132) 35 Smaki i aromaty Pomorza. Święta pachnące choinką i korzennymi słodkościami Rafał Nowakowski 38 Przëtrôfczi Kaszëbë z Lëzëna. Jiwrë chörégö człowieka Sławomir Klas 39 Ringraföwô częsta Karolëna Serkôwskô 42 Bo wojna wiedno je krótko nas Łukôsz Zołtkôwsczi gôdô z Barbarą Bôrzëszlcöwską z Zôpadnokaszëbsczégö Muzeum w Bëtowie 44 Nordowé pôwiôstczi. Żelazne jadra (part I) Mateusz Bullmann 46 Muzyka. Czemu kaszëbskô koza nie chce do pólsczi chałupę? Z Joanną Göstköwską-Białek rozpöwiôdô Tómk Fópka 49 Z Kociewia. Czas podarków Maria Pająkowska-Kensik 50 Niech nowo narodzony Chrystus Pan da nam pszczeli zapał Mateusz Klebba 52 Z południa. Losy pomników Kazimierz Ostrowski 53 Z pôłnia. Dzeje sztaturów Kadzmiérz Ôstrowsczi, tłom. Ana Hébel 54 Lektury 59 Klëka 67 Sëchim paka uszłé. Ból Tómk Fópka 68 Z butna. Pëlckôwsczé gasë Rómk Drzéżdżónk Numer wydano dzięki dotacji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Zrealizowano ze środków Województwa Pomorskiego. Dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji WOJEWÓDZTWO POMORSKIE Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. li ■*» * II m ^ PRENUMERATA PomeraKUb z dostawą do domuA Koszt prenumeraty rocznej krajowej z bezpłatną dostawą do domu: 55 zł. W przypadku prenumeraty zagranicznej: 150 zł. Podane ceny są cenami brutto i uwzględniają 5% VAT. Aby zamówić roczną prenumeratę, należy: • dokonać wpłaty na konto: PKO BP S.A. 28102018110000 0302 0129 35 13, ZG ZKP, ul. Straganiarska 20-23, 80-837 Gdańsk, podając imię i nazwisko (lub nazwę jednostki zamawiającej) oraz dokładny adres • zamówić w Biurze ZG ZKP, tel. 58 300 06 83, 58 301 27 31, e-mail: prenumerata@kaszubi.pl Prenumerata realizowana przez RUCH S.A. [TYLKO do 31 grudnia 2019 roku]: zamówienia na prenumeratę (...) można składać bezpośrednio na stronie www.prenumerata.ruch.com.pl. Ewentualne pytania prosimy kierować na adres e-mail: prenumerata@ruch.com.pl lub kontaktując się z Infolinią Prenumeraty pod numerem: 22 693 70 00 - czynna w dni robocze w godzinach 7-17. Koszt połączenia wg taryfy operatora. Od Redaktora W tym roku do rąk czytelników trafiła wydana w języku kaszubskim „Księga Powtórzonego Prawa", piąta i ostatnia księga domykająca Pięcioksiąg (hebr. Tora) Starego Testamentu, który zawiera zarys dziejów ludzkości od początków świata do śmierci Mojżesza, przepisy prawa religijnego i społecznego starożytnych Izraelitów oraz przepisy dotyczące kultu. Tym samym po raz pierwszy w historii wszystkie księgi Tory przetłumaczono z języka hebrajskiego na język kaszubski, co jest podniosłym wydarzeniem, gdyż nie wszystkie języki mogą się poszczycić tłumaczeniem Biblii z oryginału. Tego niezwykłe trudnego zadania podjął się urodzony w Wejherowie franciszkanin o. prof dr hab. Adam Ryszard Sikora OFM, wybitny uczony Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Swoją pracę rozpoczął w 2014 roku, a jej efektem są: „Knéga Zaczątków", „Knéga Wińdzenió", „Knéga Kapłańsko", „Knéga Lëczbów" i „Knéga Powtórzonego Prawa". 4 listopada br. w bazylice archikatedralnej w Gdańsku--Oliwie miała miejsce promocja Pięcioksięgu. Poprzedziła ją odbywająca się w Auli im. Jana Pawła II Gdańskiego Seminarium Duchownego naukowa konferencja, w trakcie której podsumowano pięcioletnią pracę nad przekładem dzieła. O tym wydarzeniu piszemy na stronach grudniowej „Pomeranii". Sławomir Lewandowski POMERANIA MIESIĘCZNIK SPOŁECZNO-KULTURALNY ADRES REDAKCJI 80-837 Gdańsk ul. Straganiarska 20-23 tel. 58 301 90 16, 58 301 27 31 e-mail: red.pomerania@wp.pl REDAKTOR NACZELNY Sławomir Lewandowski ZESPÓŁ REDAKCYJNY Bogumiła Cirocka Dariusz Majkowski Krystyna Sulicka Aleksandra Dzięcielska-Jasnoch (Najó liczba) Ka Leszczyńska (redaktorka techniczna) KOLEGIUM REDAKCYJNE Piotr Dziekanowski (przewodniczący kolegium) Andrzej Busler Roman Drzeżdżon Aleksander Gosk Ewa Górska Stanisław Jankę Wiktor Pepliński Danuta Pioch Edmund Szczesiak Bogdan Wiśniewski TŁUMACZENIA NA JĘZYK KASZUBSKI Anna Hebel Dariusz Majkowski OKŁADKA Projekt: Ka Leszczyńska Fot. Sławomir Lewandowski WYDAWCA Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego 80-837 Gdańsk, ul. Straganiarska 20-23 DRUK Bemardinum, ul. bpa Dominika 11,83-130 Pelplin Nakład 1200 egz. Redakcja zastrzega sobie prawo skracania i redagowania artykułów oraz zmiany tytułów. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń i reklam. Nôpierwi uczastnicë festiwalu wëzwëskiwalë leno piesnie, jaczé nalazłë sa na place Cassubia Incognita, a na nią trafiłë dokazë ze zbiorów Pölsczi Akademii Nôuk. W uszłim roku repertuar ôstôł zwikszony ó piesnie zebróné przed wöjną bez Łucjana Kamieńsczegó. Dzél z nich nalôzł sa na krążku Cassubia Incognita Novum. Terôzka organizatorze ödemklë sa na jesz jinszé usódzczi. Muzykancë môglë wëkôrzëstac kôżden zdrzódłowi materiôł, jaczi uznalë za wôrt jich arti-sticznégô zainteresowaniô - gôdô Jaromir Szréder z Zôpad-nokaszëbsczégô Muzeum w Bëtowie, jaczé wespół z Bëtow-sczim Centrum Kulturë (BCK) zorganizowało latosy festiwal. Chôe toje kônkurs, cheôlbëm, żebë to bëło barżipotkanie wkół kaszëbsczi muzyczi jak riwalizacjô - dopówiôdô Szréder. W nym roku 26 rujana na binie BCK pökôzało sa sédmë grëp. Chto ehee dobrą białka miec, do Bëtowa muszi biec - na zaczątku zaspiéwelë seniorze z tëchómsczégö churu Sami Swóji. PÖ nich swöjim spiéwa öczarzëło wszëtczich karno Mödrôczi z Parchowa. Może rzec, że jeżlë jidze ö spiéw, to je dzys nôlepszô grëpa w bëtowsczim krézu. Słechińcowie z lubköscą słëchalë zaspiéwónëch bez nôleżników karna do-kazów: „Rëbôk", „Öd błotka do błotka", „Pod bora" czë „A të ptôszku". Pótim na binie pöjawilë sa jiny miéstny lëdze, tj. Knôpi z Wojska pod wödzą Grzegorza Wantoch Rekówsczé-gó. Jego mocny głos i aranżacjo to nômôcniészi element jich wëstapu. Tej nić dzyw, że to do nich trafiła główno nôdgroda ufundowónó bez Marszôłka Pömórsczégó Województwa. Swoją muzyczną interpretacja kaszëbsczich pieśni pökôzała téż rodzëzna Drążköwsczich z Łączégö (gm. Lepiń-ce). Tak jak przed roka lidera béł Cyril, syn Éwë i Tomasza. Jich wëstap tikôł sa lat 60. XX stolata. Ökróm nich w przesłë-chaniach udzél wzałë jesz dwa jiné karna: Kiev Office a De-mono Kłączno. Pierszé z nich to gdińskó grëpa fónksnérëjącô ód 2008 r., w swójim repertuarze mó dokazë ó kaszëbsczi te-matice. Wëstąpiwalë ju m.jin. na Lëtwie i w Szwecji. W Bëto-wie zagralë m.jin. dokazë inspirowóné ksążką Heronima Gôłabiewsczégô Obrazki rybackie z półwyspy Helu. Całosc dofulowół finałowi koncert. Na nim zaprezento-walë sa latosy jurorze. Jakno pierszi wëstąpilë Macéj Richłi i Mateusz Richłi (pól. Rychły), a tej Joana Góstkówskó-Białk, jako zaśpiewała m.jin. pustonocné piesnie, a na kuńc do-biwczëni uszłi edicje Magda Leseckó. Ni mógł wëstąpic kón-tuzjowóny Sebastión Wëpëch (pól. Wypych). Östatno wëdôł piata „Polska Enter", na jaczi nalazłë sa téż piesnie z bëtow-sczégó krézu. Do słechińców festiwalu Cassubia Cantat m.jin. tak gódół bez móbilka: Żôl mie, że ni mogą dzys do Was przëjachac. Wiôldżé dzaka za dokazë, jaczé uczuł jem przë zbieraniu materiału do móji platë „Polska Enter". Pustonocnô pieśń zaspiéwónô bez Zofia i Piotra Chamier Gleszczińsczich z Kłączna widzało zamikô mój krążk. Terózka ostało nama le żdac na pófestiwalową piata z wszëtczima wëstapama. Festiwali namienionëch kaszëbsczi muzyce mómëdosc tëli. Zajimają sa równak terôczasnym repertuara. Cassubia Cantat je jedurnym, jaczi copie sa do nôstarszich zdrzódeł. Organizatorów muszi póchwôlëc za konsekwencja i za to, że wszëtkô je dokumeńtowónć i je do tego przestąp nić leno na place, ale téż bez internet. To baro wôżné. Umiejatno są do niego wcy-góné ösobë z Pólsczi, w tim znóny muzyce, jak Macéj Richłi, Olo Walicczi czë Sebastión Wëpëch. Póznôwają bez to naja tradicja, a téż wëzwëskiwają ja w swóji twórczoscë. Dzaka temu muzyka ódżiwó. To pöstapnô cekawó inspiracjo, jakô płënie z Bëtowa - gôdô dr Tomósz Fópka, direktór Muzeum Kaszëbskó-Pómörsczi Pismieniznë i Muzyczi we Wejrowie, a jednoczasno uczastnik uszłëch edicji festiwalu. Wikszi repertuar pözytiwno wpłënął na prezentacje. Pó ca-łoscë mëszla i móm taką udba, bë sparłaczëc festiwal zjaczi-mas warkôwniama. Dzys drągó je rzec, co bë to miało bëc. Czë miałëbë sa tikac aranżacje dokazów, czë np. nôuczigrë na jaczis tradicyjnëch instrumentach. Wprzińdnosce chcôłbëm, cobë festiwal dérowôł dłéżi niżlë jeden dzeń - rzekł Jaromir Szréder. LUKÔSZ ZOŁTKÖWSCZI Cyril Drążköwsczi z tatka POMERANIA GODNIK 2019 Serce Stôrégô Testamentu bije téż pô kaszëbsku MOSOM KAIZuaSU-POMORtKK <*ufuxft-POMOisut nnuc wt RADZËZNA KASZËBSCZÉCÔ JAZËKA Rok w rok jedna knéga, köl dwuch gödzënów robötë wnetka dzeń w dzeń, czëtanié kömentarzów do Swiatëch Pismionów, wespółroböta ze znajôrzama kaszëbiznë, teôlogama, wëdôwizną Kaszëbskö-Pômörsczégô Zrzesze-niô, wëszëznama Uniwersytetu Adama Mickewicza i wiele jinszima lëdzama. A przede wszëtczim baro wiele pökörë - to wszëtkö bëło brëköwné do te, żebë 4 lëstopadnika swiatowac zakuńczenie prôcë öjca prof. Adama Riszarda Sykörë nad tłómaczenim Piacoksagu z hebrajsczégö jazëka na kaszëbsczi. ZESZEKIE KASZUBSKO-POMORSKIi SZEBSKO-POMÖRSCZE ZRZESZENIE Pödrechöwanié ti dradżi robötë östało pödzeloné na dwa wôżné dzéle. Nôprzódka w aulë m. Jana Pawła II Gduńsczć-gö Dëchöwnégö Seminarium bëła nôuköwô konferencjo na-mienionô Piacoksagôwi w kaszëbsczim jazëku. Swöje referatë wëgłosëlë: ö. prof. Adóm R. Syköra OFM (O Pięcioksięgu i historii jego tłumaczenia na kaszubski słów kilka), ks. prof. Jón Perszón (Słowo teologa o kaszubskim Pięcioksięgu), prof. Sta-nisłôw Köziara (Słowo filologa o kaszubskim przekładzie Pięcioksięgu) i dr Tomôsz Fópka (Kaszubskie „Stworzenie świata" na tle muzycznej twórczości sakralnej do tekstów kaszubskich). Drëdżi dzél zaczął sa öd mszë z kaszëbską liturgią słowa w oliwsczi katedrze ödprôwiony pöd przédnictwa ksadza Mariana Miotka, chtëren głosył téż kôzanié - je wiedzec pö kaszëbsku. Wôrt pödczorchnąc, że bëlno do ti liturgie przërëchtowelë sa téż gduńsczi klericë Kaszëbi, jaczi mielë stara ö jak nôszerszą bëtnosc rodny möwë öbczas mszë. Pö ji zakuńczenim przédnik KPZ prof. Édmund Wittbrodt dzaköwôł ö. prof. Sykörze za jegö dragą roböta. Tłómaczenié Swiatëch Pismionów zjazëków óriginałuje to zjiscenié sniców wiele Kaszëbów i môżemë czëc sa dzysô biiszny, bó to wiôlgô nobilitacjo kaszëbiznë - pödczorchiwôł. Późni w katedrze brzëmiałë słowa Knédżi Zôczątków ö stwörzenim swiata. Recytowôł je Zbigórz Janköwsczi. Pôsobnym dzéla uroczësti promocje Piacoksagu bëła kôrbiónka z ö. prof. Adama R. Sykörą i przédniczką Ra- dzëznë Kaszëbsczégö Jazëka Danutą Pioch, chtërna robiła jazëköwą korekta sztërzech knégów (ökróm Knédżi Zôcząt-ków). Tłómôcz öpöwiôdôł m.jin. ö tim, jak to sa stało, że dół sa na skaszëbienié „serca Stôrégö Testamentu": Rok-roczno we Wejrowie w öbrëmienim projektu Verba Sacra są czëtóné tekstë Swidtëch Pismionów pô kaszëbsku. Jô je rëchtëja, ale wëbiérô je reżiséra całégô projektu, Przemësłôw Basyńsczi [pol. Basiński] z Poznania. Jednego roku pówie-dzôł: „Zaczinómë Piacoksąg". I takjó sa wząłza tłomaczenié Knédżi Zôczątków, ale nie mëslôł jem, że bada sa zajimôł zaóstałima knégama. I tuwó doszło do czegoś baro osobistego, spartaczonego ze sp. prof. Jerzim Trédra, z chtërnym jô kónsultowôł wszëtczé moje przełożënczi Biblii na kaszëb-sczi. Czedëjem tłómacził Knéga Zôczątków, béłónju wza-awansowóny chóroscë. To bëło tłómaczenié bölesné, póspólné przeżiwanié tegö tekstu. Do dzysô móm w pamiacë öbrazë kórektë slédnëch dzélëków Knédżi Zôczątków. Prof. Trédro-wi, chtëren sedzôłju w zësłu, obłożony pôdëszkama, żebë sa nie zwrócył na bóczi, syn drëkôwôł tekst wiôldżima lëtrama, cobë Iżi mit bëło wprowadzëc korekta (ta korekta móm do dzysô. Trzimia ja jakno swójną relikwia). I to prawie prof. Tréder mie tedë rzekł: Jak jes sa dół na Knéga Zôczątków, prowadzę to dali. Skaszëbi całi Piacoksąg". To bëła dló mie dodôwköwô mótiwacjô. Pö smiercë prof. Trédra w 2015 r. zaczało sa szëkanié jiné-gö korektora i jazëköwégö konsultanta, chtëren mdze - jak GRUDZIEŃ 2019 WËDARZENIA rzekł öbczas promocji ö. Syköra - „kaszëbską encyklopedią" i „słowarza synonimów". Na ta dragą robota dała sa Danuta Pioch, chóc miała wiele wątplëwötów, czë dô so rada z tim zadanim, jaczé wëmôgało baro wiele czasu: Jó muszała czëtac niejedne dzélëczi póradzesąt razy, mëslec nad znaczenim pó-jedincznëch słów, prosëc öjca profesora ô wëjasnienié niejed-nëch zdaniów. Nôbarżi dragô bëło przë Knédze Powtórzonego Prawa i Kapłańsczi, bô wôżné bëło, żebë pówtôrzającé sa tam öpisënczi nie apartniłë sa ôd se, żebë użëwac tëch samëch terminów w kóżdi knédze - öpöwiôdała Danuta Pioch. Tłómôcz dodôwôł, że na zôczątku swóji translatorsczi robötë miôł strach, czë kaszëbsczi jazëk je w sztadze öddac to, co östało zapisóné w Biblii, ale chutkö sa doznôł, że nie je to niżóden problem, a nôwikszim jiwra bëło przekôzanié teologicznego przesłaniô tekstu. Szło mie przédno ô oddanie tego, co Pón Bóg chce człowiekowi pówiedzec w dónym werse-ce, rozdzélu, ksadze. Do tego nie sygnie znac dobrze jazëk, to je téż sprawa znajomôscë realiów, jaczé są ópisywóné w ksadze, a téż tëch, w jaczich żił ten, chto to spisół i kuńc kuńców zre-dagówół - pödczorchiwôł ójc Sykóra. Wëmôgało to wiele kónsultacjów. Tłómócz zwónił z wiel-nyma pëtaniama do nôlepszich znajôrzów pöjedincznëch ksagów Stôrégó Testamentu i czëtôł rozmajité komentarze do Biblii, tak chrzescejańsczć, jak i żëdowsczé. Nimó taczi pömócë trófiało sa, że całi tidzćń szukôł pasownëch słów do skaszëbieniô jednego zdanió. Wikszosc przełożënku powstała późnym wieczora i ob noc. Jak ôpöwiôdôł ójc Sykóra, miół stara dzćń w dzćń robie nad Piacoksaga ód 10 wieczór do 12 w nocë. Jô próbôwôł trzëmac taką bënową discyplina, a do te czuł jem cësk z dwuch strón: Kaszëbskó-Pômórsczégó Zrzeszeniô i wëszëznów UAM w Poznaniu, bo tłómaczenié bëło zjiscywóné w öbrëmienim uniwersytecczégó projektu -dodôwôł przełóżca, chtëren pödczorchiwôł téż wôżną rola ks. prof. Jana Perszona, sprôwdzającégö knédżi z teólogówé-gö pözdrzatku. ,-Köżdą robóta nad tłómaczenim ójc Sykóra zaczinôł ód módlëtwë: To béł pónkt wińdzenió. Jô sa módlił, żebëjem nie napisôł nick głupégô, żebëjô nieprzekôzôł niżódnyfelë - gôdô. Tłómôcz zachacywôł téż do te, żebë czëtac Piacoksąg, chóc z najégö pözdrzatku może ön sa zdawać leno historią, zbiéra niezrozmiałëch dzysdnia ritualnëch przepisów, a na dodôwk czasto ni móżemë sa zgödzëc z etiką pre-zentowóną przez öpisywónëch tu lëdzy: Jeżlë më przëjimniemë roböcą definicja, że Swiaté Pismio-na są lësta Pana Boga do lëdzy wszëtczich czasów, to miisz je ten lëst przeczëtac. Je to historio swiatô w tim znaczenim, że Bóg zajimô sa w ni prowadze-nim człowieka, żebë ód wióldżi moralny, dëchöwi, religijny niebëlnotë wiesc go przez dzeje i sztôłtowac i w nim człowieka corôz barżi póczestnégó i swiaté-gö. Je prówdą, że nie spótkómë w Piacoksagii chrze-scejańsczi eticzi. Pón Bóg po pierworodnym grzechu -■ nie ôpuscył człowieka, ale destrukcjo i chaós, jaczi ten grzéch zdzejôł w człowieku i w całim kosmosu, B zwieliwałë sa przez wieczi. Bëło coróz wicy niezgarë i wojnów. I w jednym mómence Bóg wszedł w historia lëdztwa i zaczął formować człowieka przez przëkôza-nia, przez Przëmierzé. Ten człowiek nie stół sa ód razu bëlny. Piacoksąg je swiódectwa „trudu Pana Boga", chtëren twórzi z tegô - przeprószóm za określenie -„zdzëczałégó" człowieka kôgôs barżi szlachetnego -gódół ójc Sykóra. Pó kórbiónce na témë zrzeszone z translatorską robotą i teologią bel czas na wraczenié Adamowi Sykórze H Ringrafu Witosława (wicy ö tëch nódgrodach móżeta przeczëtac na s. 39-41). Całé wëdarzenié skuńcził koncert psalmów z to- ■ warzenim organów W céni Bóżëch skrzidłów skómpó-nowónëch przez Ana Rocławską-Musiałczik i Adama Diesnera w wëkönanim Marzenë Michałowsczi (sopran), Sławomira Bronka (kóntratenór) i Maceja Za-krzewsczégö (órganë). Örganizatorama uroczëznë zrzeszony ze skuńcze-nim tłómaczenió Piacoksagu na kaszëbsczi jazëk bëlë: Kaszëbskö-Pómörsczé Zrzeszenie, Prowincjo sw. Fran-cëszka z Asyżu Zókónu Miészich Bracynów - Francysz-kanów w Polsce i Gduńscze Dëchöwné Seminarium. Wszëtczé knédżi, jaczé wchodzą w zestôwk Piacoksagu (Zôczątków, Wińdzenió, Kapłańsko, Lëczbów i Powtórzonego Prawa) jidze kupie w internetowi ksążnicë www. kaszubskaksiazka.pl. RED. GÔDNIK2019/ POMERANIA /5 Iflaszym bogactwem jest jedność w różnorodności Rozmowa z prof. Edmundem Wittbrodtem, prezesem Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w latach 2016-2019 Dlaczego nie zdecydował się Pan kandydować na kolejną kadencję? Decyzja o tym, że nie kandyduję, jest w dużej części niezależna ode mnie. Pół roku temu miałem poważne kłopoty kardiologiczne, co wymusza zmianę dotychczasowego trybu życia. Lekarz zalecił, abym zmniejszył swoją nadaktywność i bardziej zadbał o zdrowie, a rodzina stanęła za tym murem. Funkcja prezesa Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego wymaga dużej aktywności i wiele czasu. Mam także swoje zawodowe, pełnoetatowe obowiązki na Politechnice Gdańskiej, odpowiadam między innymi za nowy kierunek studiów międzyuczelnianych - technologie kosmiczne i satelitarne, przewodniczę Komisji Nauk Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk oddział w Gdańsku i mam jeszcze parę innych zobowiązań. Z żalem, ale musiałem podjąć taką decyzję. Czy te trzy lata na stanowisku prezesa pozwoliły Panu zrealizować to, co zostało przez Pana zaplanowane na początku kadencji? Kilka ważnych rzeczy się udało, choć pewnie - zresztą, jak zawsze - chciałoby się więcej. Kluczowe dla mnie jest to, że Zrzeszenie się rozwija. Liczba członków wzrosła w ostatnich trzech latach o ponad 10 procent, do ponad 6630 osób. Oznacza to, że są ludzie, którym bliska jest kultura i tradycje kaszubskie, kociewskie, czy po prostu pomorskie, że chcą działać w Zrzeszeniu i mieć wpływ na jego funkcjonowanie. Przybył nam też jeden oddział ZKP, mamy ich teraz 70. Siłą Zrzeszenia są ludzie i oddziały. Oddziały starają się, i to skutecznie, być aktywne oraz widoczne. W minionej kadencji przybyły nam cztery sztandary oddziałowe. Zarząd Główny ma nowy sztandar, bo stary, bardzo często używany, nam się „wyłopotał". W bazylice Mariackiej wywieszana jest dwudziestometrowa flaga kaszubska. Jesteśmy też zapraszani do uczestnictwa w ważnych dla regionu wydarzeniach, jesteśmy partnerami dla innych. Mamy swoich przedstawicieli w Radzie Muzeum Narodowego w Gdańsku, Radzie Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, w Radzie Fundacji Gdańskiej. Mamy ich także w wielu komitetach, np. 100-lecia Odzyskania przez Polskę Niepodległości oraz 100-lecia Zaślubin Polski z Morzem. Podpisaliśmy porozumienie z Kaszubskim Związkiem Pracodawców, współpracujemy z Kaszubskim Zespołem Parlamentarnym, a ponadto utrzymujemy liczne kontakty międzynarodowe, które są dla nas także bardzo ważne. Pomaga nam to w urzeczywistnianiu podstawowego celu statutowego Zrzeszenia, jakim jest działanie społeczne na rzecz wszechstronnego rozwoju naszego regionu. Widać nas i słychać wszędzie, a współpracując z innymi, możemy po prostu więcej zdziałać, co także służy rozwojowi Zrzeszenia. Radzimy też sobie nieźle z finansami. Na koniec 2019 roku powinniśmy mieć zysk na poziomie 60 tys. zł. Udało się więc ustabilizować sytuację finansową ZKP. Na początku kadencji byliśmy na minusie, a dziś jesteśmy na plusie. Jednym z fundamentów Pana kadencji była edukacja. Nauka języka kaszubskiego w szkołach i kierunek etnofilo-logia kaszubska na Uniwersytecie Gdańskim - to z kolei najważniejsze tematy związane z edukacją. Edukacja jest kluczowa dla rozwoju języka kaszubskiego, stąd bardzo cieszy że wzrosła liczba młodzieży uczącej się języka kaszubskiego, do prawie 21 tysięcy. W latach 2016-2019 do rąk nauczycieli i uczniów trafiło 5 nowych podręczników do nauki 6 / POMERANIA / GRUDZIEŃ 2019 NASZE ROZMOWY języka kaszubskiego oraz do nauki historii i kultury naszego regionu, wydaliśmy 37 różnych publikacji: słowniki, książki popularno-naukowe, książki dla dzieci, zbiory prozy i tomiki poezji oraz 9 audiobooków. Wydaliśmy też cały Pięcioksiąg w tłumaczeniu ojca prof. Adama Ryszarda Sikory z języka oryginału. Nasze publikacje pomagają w rozwoju kultury i języka kaszubskiego. Wiele z nich oraz ich autorzy zostało nagrodzonych, m.in. podczas kościerskich Targów Książki Kaszubskiej i Pomorskiej. Napawa radością, że aż 55 tys. różnego rodzaju pozycji opublikowanych przez Wydawnictwo ZKP znalazło swoich nabywców. Mam ogromną satysfakcję, że udało nam się porozumieć z władzami Uniwersytetu Gdańskiego w sprawie ważnego dla nas kierunku studiów - etnofilologii kaszubskiej. Jeszcze ważniejsza dla nas jest propozycja zapisu w statucie Uniwersytetu Gdańskiego, że strategiczne dla uczelni będą rozwój języka i kultury kaszubskiej, co zostanie wyartykułowane w misji uczelni. To bardzo ważna deklaracja, świadcząca o tym, że mamy w Uniwersytecie sprzymierzeńca i partnera. Współpracujemy również z innymi uczelniami, jak choćby z Akademią Pomorską w Słupsku, z którą związanych jest wielu członków Zrzeszenia, czy też z Uniwersytetem Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, z którym jest związany bardzo aktywny członek Zrzeszenia ks. prof. Henryk Skorowski. Udało nam się też doprowadzić do ustanowienia Kaszubskiej Nagrody Literackiej (przyznawanej corocznie) przez Marszałka Województwa Pomorskiego Mieczysława Struka. Na nasz wniosek Marszałek zgodził się wydzielić z Pomorskiej Nagrody Literackiej jej kaszubski odpowiednik. W jej przyznawaniu uczestniczy bezpośrednio Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. W tym roku Kaszubska Nagroda Literacka została przyznana po raz drugi. Tę nagrodę otrzymują osoby piszące w języku kaszubskim. Mamy też dobre kontakty z mediami, radiem i telewizją. Udało nam się porozumieć z oddziałem gdańskim Telewizji Polskiej, przy pełnym poparciu jej rady programowej, w kwestii programów o tematyce kaszubskiej. Wiosną tego roku w gdańskim kanale Telewizji Polskiej zadebiutował nowy kaszubski program „Farwë Kaszëb", autorstwa Tatiany Slowi oraz Damroki Kwidzińskiej. To drugi, po „Tedë jo", program o tematyce kaszubskiej. Ale w tym przypadku program prowadzą wskazane przez nas redaktorki, co daje nam bezpośredni wpływ na jego realizację. Na wstępie powiedział Pan, że można byłoby zrobić jeszcze więcej w tej kadencji. Czego w takim razie nie udało się Panu zrealizować? Nie udało się rozwiązać kwestii zagospodarowania dworku w Starbieninie, który jest naszą własnością. Długo szukaliśmy chętnych do jego zagospodarowania. Kilkakrotnie tacy się znajdowali, ale po jakimś czasie rezygnowali. Spowodowało to, że zdecydowaliśmy się na dokonanie wyceny tej nieruchomości, myśląc nawet o jej sprzedaży. Wolałbym, żeby dworek pozostał własnością Zrzeszenia, jednak przy braku zewnętrznych podmiotów do jego zagospodarowania możemy nie mieć innego wyjścia. Oczywiście, zgłaszają się chętni, ale chcieliby otrzymać obiekt za darmo. Nie ma jednak pewności, że będzie wykorzystywany do realizacji misji związanej z edukacją i kulturą kaszubsko-pomorską. Na pewno jest to jedna ze spraw, którą muszą się zająć nowe władze Zrzeszenia. Na początku swojej kadencji powiedział Pan, że daje pewną swobodę w działaniu swoim zastępcom - wiceprezesom, członkom zarządu. Jak to się sprawdziło w praktyce? Moim zdaniem to działa. Wiceprezesi i członkowie Zarządu Głównego w dużym stopniu mnie reprezentowali i zastępowali LĘBORK POMERANIA NASZE ROZMOWY w wielu wydarzeniach. Niektórzy z nich mieli także określone, konkretne zadania, byli np. odpowiedzialni za sprawy gospodarcze, za sprawy młodych, za relacje z Kościołem. Więcej osób z Zarządu jest przez to bardziej aktywnych, przez co można zrobić więcej i lepiej. Ta swoboda w działaniu zaowocowała również tym, że Kociewie doczekało się swojego dorocznego święta. Zorganizowane w tym roku przez Tomasza Damaszka drugie Walne Plachandry umożliwiły zaprezentowanie wartościowego i ogromnego dorobku kultury kociewskiej. To też dobrze pokazuje, że Zrzeszenie jest nie tylko kaszubskie, ale i pomorskie. Za Pana kadencji zwyczajem się stało, że posiedzenia Zarządu Głównego czy Rady Naczelnej odbywały się w różnych miejscach na Pomorzu. Obradowaliśmy wielokrotnie poza Gdańskiem, co miało na celu pokazanie, że ważne jest dla nas to, co dzieje się w regionach, w naszych oddziałach. Każdy wyjazd był okazją, aby lepiej poznać się nawzajem. To była także sposobność dla członków oddziałów do uczestniczenia w obradach Zarządu oraz Rady Naczelnej i zabrania głosu. Była to też okazja do spotkania na stopie koleżeńskiej. Ponadto członkowie Zarządu mieli okazję, by zapoznać się z problemami, jakimi żyje region. Dobrym przykładem było spotkanie w Brusach po wielkiej nawałnicy, która nawiedziła Kaszuby. W tych spotkaniach zawsze było czuć sympatię związaną z tym, że tam jesteśmy. Ponadto z bliska łatwiej jest zobaczyć zaangażowanie oddziałów w najważniejsze sprawy związane z funkcjonowaniem Zrzeszenia, jak również w problemy lokalne. Cieszę się, że oddziały ZKP mają dużą, niczym nieograniczoną swobodę działania. Doceniam to, jak ludzie działają w oddziałach, jak poświęcają mnóstwo czasu i energii, aby ich oddziały były prężne. Wielu członków Zrzeszenia aktywnie działa również w samorządzie. Często rozmawialiśmy o problemach i obawach związanych z widoczną, coraz silniejszą centralizacją, odbieraniem kompetencji gminom i powiatom, uszczuplaniem ich zasobów finansowych przy zwiększaniu zadań. Przypominamy słowa naszych wielkich poprzedników, w tym szczególnie Lecha Bądkowskiego, który jest patronem 2020 roku miasta Gdańska. Napisał już w 1945 roku, że realizacja idei samorządności to droga do prawdziwej niepodległości Polski. To poprzez samorządy buduje się silne regiony, a tym samym - silne państwo. Udowodniliśmy to w ostatnich trzydziestu latach. Duże kompetencje, możliwość samodzielnego decydowania o sprawach lokalnych, realizacja najważniejszych potrzeb z punktu widzenia mieszkańców - to wszystko ma ogromne znaczenie dla rozwoju Pomorza, a tym samym Polski oraz Unii Europejskiej, której jesteśmy ważną częścią. Zawsze starałem się przypominać, jak ważne są myśli i idee naszych poprzedników, którzy podkreślali swoją przynależność do Kaszub, do Pomorza, jednocześnie podkreślając, że Kaszuby to Polska. Dotyczy to nie tylko kultury, ale również idee są ważne, więc o tym trzeba zawsze przypominać. Jak Pan się odnosi do krzywdzących insynuacji dotyczących rzekomej niemieckości naszego regionu - Kaszub, Gdańska. Czy Pana zdaniem takie słowa, które pojawiają się coraz częściej w przestrzeni publicznej, mogą zrujnować wieloletnią pracę tysięcy ludzi, którzy budowali na nowo tożsamość naszego regionu? To nas bardzo niepokoi. Zaczęło się od „dziadka z Wehrmachtu", dzisiaj słyszymy o ukrytej opcji niemieckiej, o piątej kolumnie. Takie słowa bardzo bolą, bo ^ zazwyczaj padają z ust ludzi, którzy | nie mają pojęcia o niezwykle trudnej i i skomplikowanej historii Pomorza £ Gdańskiego na przestrzeni ostatnich * dwóch stuleci. Film „Kamerdyner" w re-"" żyserii Filipa Bajona pokazuje złożoność naszych losów, zawiłą historię ludzi mieszkających na Pomorzu. Wszyscy powinni z tego wyciągnąć wnioski i zrozumieć, że my tu na Pomorzu mamy swoją historię i nierzadko tragiczne doświadczenia. To jest również nasza wspólna historia - historia Pomorza, Polski i Unii Europejskiej. To nasze wspólne dziedzictwo. Obawiam się jednak, że niestety zawsze znajdą się tacy ludzie, którzy tego nie będą chcieli zrozumieć i będą to wykorzystywać dla swoich politycznych celów. Co chciałby Pan przekazać swojemu następcy? Chciałbym, aby kontynuował wszystko, co dotyczy edukacji kaszubskiej i regionalnej, aby nieustannie przypominał, jak ważne są idee dotyczące samorządności, regionalizmu, demokracji obywatelskiej, tolerancji i otwartości na innych. Chciałbym, aby budował wspólnotę, aby łączył, a nie dzielił, choć nie jest to proste. W Zrzeszeniu się różnimy i mamy różne poglądy. Jednak naszym bogactwem jest jedność w różnorodności, a dobrze wiemy, że Zrzeszonëch naju nicht nie złomie. Czy rezygnacja z ubiegania się o reelekcję oznacza, że rezygnuje Pan także z aktywności w Zrzeszeniu, w którym jest Pan od 1992 roku? Zdecydowanie nie. Jestem dalej gotowy działać w strukturach Zrzeszenia, choć z mniejszym zaangażowaniem czasowym. Będę służył swoim doświadczeniem, relacjami i kontaktami. Nadal będę chciał być blisko spraw, na których znam się najlepiej, choćby edukacji na każdym szczeblu, a szczególnie uniwersyteckim. ROZMAWIAŁ SŁAWOMIR LEWANDOWSKI 8 / POMERANIA /GRUDZIEŃ 2019 ^OMJAORI^ Młodzieżowa Orkiestra Dęta „Begama" powstała na przełomie 1976 i 1977 roku. Jej inicjatorami i założycielami byli: Kazimierz Żełewski, ówczesny dyrektor Powiatowego Zespołu Szkół nr 1 w Kościerzynie (zwanego „ekonomikiem"), oraz Ałfons Sochaczewski, Stanisław Kroskowski i Antoni Wencki - pierwszy kierownik orkiestry. Siedzibą zespołu od początku jest kościerski „ekonomik", jak mówi Szymon Tur/.yński, który wraz z Aleksandrą Wencką pełni obowiązki instruktora gry na instrumencie - dzięki temu „Begama" nie podzieliła łosu wielu orkiestr, które nie przetrwały transformacji ustrojowej, jaka miała miejsce w Polsce w 1989 roku. W pewnym sensie „Begama" jest więc ewenementem na skalę kraju - podkreśla Turzyński. Początkowo była to żeńska orkiestra dęta, jedyna w ówczesnym województwie gdańskim. Decyzją kapelmistrza od 2003 roku zaczęto przyjmować również chłopców i do dzisiaj się to nie zmieniło. Obecnie orkiestrę tworzy 35 osób. Zespół składa się z młodzieży szkoły średniej, co sprawia, że „Begama" jest jedną z nielicznych orkiestr działających przy szkołach średnich i zawodowych w kraju i jedyną taką w województwie pomorskim. Funkcję kapelmistrza sprawuje dziś Rorrian Gołuński. Koncertów jest bardzo dużo. Średnio ponad 20 rocznie. Orkiestra uświetnia swoimi występami wiele imprez okolicznościowych. Zdarzają się również występy za granicą. Wystąpiliśmy m.in. na Międzynarodowym Festiwalu Młodzieżowych Orkiestr Dętych w Niemczech, gdzie w 2000 roku zdobyliśmy wyróżnienie, oraz na Międzynarodowym Festiwalu Folklorystycznym w Hiszpanii w 2003 roku, gdzie „Begama" reprezentowała Polskę. Ostatnio mieliśmy przyjemność koncertować w Armenii. Nawiązaliśmy współpracę kaszubsko-ormiańską i ruszyliśmy z trasą koncertową po tym kraju. Wykonaliśmy wiele utworów z estrad światowych, ale i zaprezentowaliśmy kulturę polską oraz kaszubską m.in. w utworach Władysława Szulca, Marka Serkowskiego i Mieczysława Kilarskiego - mówi Szymon Turzyński. Można powiedzieć, że gdyby nie inicjatywa Marka Serkowskiego, który przed kilkoma laty rozpoczął współpracę z Ormianami, „Begama" nie miałaby sposobności wyjechać na tournee pod Kaukaz. Nawiązałem kontakt ze Stowarzyszeniem „Rodzina Polska". My Kaszubi mamy dużo do pokazania, a Ormianie ze względu na znacznie dłuższą historię mają jeszcze więcej. Wspólnie doszliśmy do wniosku, że warto się spotkać. Najpierw udaliśmy się do Armenii, potem w czerwcu 2015 roku pierwsza grupa dzieci z Armenii przybyła do nas -na Kaszuby. Potem my odwiedziliśmy ich ponownie jesienią. Współpraca układa się bardzo dobrze, duży udział ma w tym Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Chmielnie oraz jego dyrektor pani Edyta Klasa. To właśnie chmieleński ośrodek, w ramach programu „Poznajmy się bliżej", od 2016 roku rozwija współpracę z Ormianami - podkreśla Marek Serkowski. Pobyt orkiestry na Kaukazie był prawdziwą przygodą, która nie byłaby możliwa, gdyby nie pomoc licznych sponsorów. Niezwykłe widoki i wspaniali ludzie, tak zapamiętali Armenię młodzi członkowie orkiestry oraz jej dorośli opiekunowie. Armenia to bardzo malowniczy kraj, którego nie da się nie pokochać. Zwiedziliśmy wiele wyjątkowych miejsc, jak monastery czy muzea. Wszystkim najbardziej podobała się góra Ararat. Było warto wybrać się w tak daleką podróż. Wydaje mi się, że tamtejsza publiczność dobrze odebrała nasze występy. Z tego, co wiem, Ormianie bardzo cenią kulturę ludową, a właśnie to staraliśmy się im pokazać - podkreśla Turzyński. Tegoroczna wizyty zespołu „Begama" w Armenii nie będzie ostatnią w tym rejonie, przynajmniej wszystko na to wskazuje. Dostaliśmy zaproszenie do Gruzji, które teraz w formie oficjalnej staramy się uzyskać. Przejeżdżaliśmy jedynie przez Gruzję, a już wydała nam się piękna, dlatego czekamy na rozwój wydarzeń i dalej staramy się spełniać nasze marzenia. Zachęcamy również sponsorów do wspierania naszej akcji. Wiele będzie się działo, a to nie może Was ominąć - Szymon Turzyński. SL GÖDNIK2019 / POMERANIA / 9 rrOIEMKA ZE ZÔMENftt Trzeba miec szczescé do lëdzy. Tak pöwiôdają. Zôpcén - malinko wies na Göchach - taczé szczescé mô. I to öd wiele lat. Jedno przëjachało jaż z Warmińsczegó Lidzbarku. Róman Lew Czedrowsczi roda z Zôpcenia wëcknął je na harcersczim latawiszczu we Funce köl Chöniców.To bëło wiacy jak 40 lat dowsladë. Iréna Lew Czedrowskô ZÔCZĄTK Na pômôsce köl Charzëkôwsczégö Jęzora przińd-nô szkolno Iréna chcała wiedzec: Skąd jesteś? Ön: Z Zapcenia. Öna: Skęd?! Dëcht nick ji ta nazwa nie rzekła. Z niczim sa nie parłaczëła i długo ji nijak zapamiatac ni mögła. Jistno bëło z nôzwëska prziń-dnégô chłopa. Lew Czedrowsczi. Taczich w naszich stronach nie bëło - gôdô Iréna Lew Czedrowskô. Tak chutkô do Zôpcenia nie przëjachała. Tec to sa nie słëchô, żebë brutka przed zdënka do kawalera zawitała. Ale baro dobrze möże so wdarzëc pierszé z tą wsą zeńdzenie. Jô jachała pekaesa z Chônic do Zôp-cenia. Tej to tak dobrze belo, że ten autobus do sami wsë kanął. I sedzałë w nim dwie köbiétë a prawiłë ze sobą. Jô sa tak przësłëchiwała jich gôdce i mëszlała: Cëgónczi? W tëch stronach? Ö kaszëbsczim jazëku jô nijak ni miała czëté. Nawetka w strzédny szkole. U Romana doma tej rzekła, że jaczés dzywné biał-czi z nią jachałë. Cëgónczi wiera. Cyganki? - on sa tedë spitôł, a wëzdrzôł na zadzëwöwónégö - A skąd wiesz? Odrzekła: No, one tak dziwnie ze sobą rozmawiały. Chutko sa doznała, że ta möwa mdze terô czëła na codzeń. Jô pö prôwdze mało co rozmiała! A chłopów przë piwie to dëcht wcale nié! - gôdô ze smiécha. Równak kaszëbskô kultura to ôd samégô zôczątku baro mie sa widzała. A ösoblëwie kaszëb-sczé stroje, te pierszé -jesz nié tak... strojne jak dzysô. I spiéwë. Bô jô jem z dodomii, gdze spiéw béł przë kôżdi leżnoscë. Na zeńdzeniach ôkróm jedzeniô, picô - wiedno sa śpiewało. A tu bëło jinaczi. Dobrze pa-miatóm, że pierszi rôz żdałajem na to, czej w kiiń-cu nowô familiô weznie sa za spiéw. A tu nick! Tu sa nie śpiewało. Jô sa równak flot nauczëła trzech kaszëbsczich piosenków. Przëpôstapnëch okazjach to ju gôdalë do mie: Icia, zaspiewôj! Bó të doch znajesz wszëtczé sztrofë, a më leno la la la. Tak bëło pöd kuńc lat 70. Chłop dostôł robota w szkole w Lepińcach, a ona w internace. Zamieszkałe w Zôpceniu. Latoś mdze ju 41 lat, jak zawitała do ti wsë. „BELE CO" Nie minało długo, a w Zôpceniu pojawiła sa pöstap-nć> białka, jakô wëznaczëła czësto nowi szpur we wsë. Joana Gil-Sleböda (pol. Joanna Gil-Śleboda) - lesnô. Nôprzód zbierała westrzód mieszkańców pödpisë, cobë môlowô szkoła przëjimała téż star- 10 POMERANIA/GRUDZIEŃ2019 NA GÔCHACH szé dzecë - do IV klasë. Pöprosëła téż Irena i ji chłopa, bë zaczalë tu uczëc. Jô bëła z te baro ród, bô wied.no Iżi robie na placu. Do tegô më ju mielë dzecë. Chłop to widzôł jinaczi. Gôdôł mie wiedno, że mie to przińdze Iżi, bôjô nie jem stąd. Kuńc kuń-ców östôł czerownika szköłë w Zôpceniu. Wastna Gil-Slebóda dzejała dali i założëła młodzëznowi téater, późni pözwóny „Bële co". Pierszi przedstôwk béł pö polsku („Wnuczek i babcia"), a Iréna zagrała w nim przędną rola. Dali ju grac ni mogła, bo trza bëło zajëmac sa włôsnyma dzecama. Téater wëstą-piwôł z pöstapnyma przedstôwkama. Bëłë to przede wszëtczim dokazë Anë Łajming. Dzejół jesz 4 lata pö wëcygnienim wastnë Joanë do Pëszna, równak pötemu öprzestôł grac. Dlôcze? Do „Bële co" nô-leżelë przede wszëtczim beńlowie i brutczi. Mało chto béł żeniałi. Jak sa póżenilë, tej ju béł kuńc gra-niô. Jô chcała to karno reaktiwôwac. Pö 25 latach miała jem zôrganizowóné pôtkanié, przërôczała jem wastna Gil-Slebóda. Jo, zeszlë sa dôwny aktorze. Leno wrócëc do graniô... nie chcelë. Tej nié. Na môcjô tego robie nie mda. Tak jem so pômëslała - wspôminô. ZÔPCENSCZÉ GWIŻDŻE Z„WIÔLGĄ SZÓSTKĄ" Z dzecama sa równak dało pobawić w téater. Po wrócenim do szkôłë na zóczątku lat 90. szkolno Iréna zajała sa pupkowim téatra. Gdzes, na jaczims przezérku pödezdrzała wëstap köladników. To ji sa widzało. Tak cos bë mögła téż zrobić w Zópceniu! Gwiózdczi raza ze szkolną zaczałë wanożenié żôłtim busa Wôjcecha Mégra - ôd wsë do wsë, z wëstapu na wëstap. Z przezérku w Serakójcach ókróm nôd-grodë przëwiozlë téż bëlné pôdskacenié - gwiżdże. Ale mie to sa uwidzało! Ta energio na binie. To bëło cos - wastna Iréna ju miała przed óczama swoje karno w nowi role. Przińdny zópceńsczi gwiżdże zaczalë sa rëchtowac do premierë. Zdolné dzecë. Przënaconé do binë ôd przedszkôlégô. Jô wiedzała, że dadzą so rada - gôdô ó młodëch aktorach. Nie zmilëła sa. Grëpa sztaturków diôbłów i janiołów, jaczé dzysô stoją za régą w „Bëlecowim" nôrcëku swietlëcë w Zópceniu - nódgrodë z konkursów, po-cwierdzywó, jak bëlno jima ta robota weszła. Jinszi szkolny pitelë czasa, jak ona to robi, że ji dzecë tak bëlno rozmieją grac, ni mają strachu, są autenticz-né i energiczne na binie. Reżisérka mó na to prosti recept - dzecóm trzeba pokazać, dac przikłód. Jak ône sa śmiałe, jak jô - tec ju nić tak młodô - pokazywała jima, jak sa słëchô diôbła zagrać. Jaczi rëch raką zrobić, jak gaba wëkrzëwic. Në a ôkróm tegô mój swiati pamiacë chłop wiedno gôdôł: „Te to jes bëlną aktorką" - doszmërgô jesz szpórtowno. Nawetka emeritura Irenë w 2015 roku nie bëła leżnoscą, bë óprzestac téatrowégó dzejanió. Młodzëzna z Lepińc sama do mie przeszła. Rzeklë, że oni chcą grac. I czë jô bëjima mogła pomóc. Bez dwa lata mësa tej póti-kalë w gminowi bibliotece a rëchtowalë przedstówczi. Grëpa nie bëła wiôlgô - szesc sztëk. Ale za to jaczich. Nazwalë sa „Wiólgó szóstka". STOWÔRA AKTIWNËCH EMERITÓWI RIŃTOWNIKÓW Na emeriturze miół bëc wiera bezpiek i kąsk wolnego czasu... Tej sa zaczało z drëdżi stronë: „Irena... zróbże coś". „Irena... në wez". „Irena... më doch nie chcemë doma sedzec, më chcemë dzejac"... I co jó miała zrobić? Móga sobie baro dobrze wdarzëc ta data -13 gromicznika 2017 roku. Tej sa prawie zaczało dzejanié naji stowórë. Nôprzód bëło nas 8 lë-dzy - przëbôcziwô zóczątk nónowszi pódjimiznë. Dzysó w Zópcenim aktiwnëch emeritów i rińtow-ników je 70.1 to nié leno môlowëch. Je całé karno, jaczé przëjéżdżô z jinëch wsów w gminie, a nawetka z jesz dalszich strón. Pó prówdze mają wiele do robótë i nieróz jima czasu felëje na wszëtkó, co bë sa chcało zrobić. Czasa sobie mëszla, że lepi bë bëło nazód do robótëjic. Tego wólnégó bë bëło wia-cy. A tak dzecë do mie zwónią i gódka zaczinają ód słowów - Mëmkó, mósz të może czas? - śmieje sa przédniczka stowôrë. Dopierze co wrócëlë z rézë do Warszawę, gdze zwiedzëlë m.jin. stolemną filmową hala a môglë pósedzec w kuchnie Móstowiaków. Më bëlë pierszą grëpą, jaką tam wpuscëlë! - z bu-chą gódó organizatorka. Za sztót mdze Bal Seniora z warkówniama tuńca swing, jaczé poprowadzą tuńcórze ze stolëcë. Późni jesz kulinarne warkównie i planszowe jigrë. To wszëtkó do kuńca tego roku. Pi-szemë projektë, dostôwómë dëtczi, tej muszimë dzejac - prawi dali. Jô ni móm jiwrów z tim, że felëje lëdzy do robotę. Rzeka róz i chatny są, a wszëtkó je bëlno przëszëkówóné. Taczich mómë seniorów. Na zeńdzenia róczony są téż wszëtcë mieszkańce - i ti mniészi, i wiakszi. To mó integrować całą spólëzna. Kóżdé naji potkanie to spiéwë, tuńce, könkursë. Nié leno jestku. Lëdze chatno na to przëchódają. Lubią sa pótëkac. Trzeba to jima leno urozmajicëc. A to jo baro lubią i bëlno sa w ti robóce czëja. Tej czemu nie? ANNA GLESZCZIŃSKÓ Articzel je brzada zeńdzeniów dlô piszącëch pô kaszëbsku udëtkôwionëch przez Minysterstwö Bënowëch Sprôw i Administracje. GÖDNIK2019 / POMERANIA / 11 SZMAKOŁ ZECE WSPOMINANIE JÓZEFA BRUSCZÉGÖ Z JANINĄ DEPKA-PRONDZYŃSKĄ Uczastnicë pötkaniów dlô piszącëch pô kaszëbsku w chëczë Janinë Depka-Prondzyńsczi (sedzy we westrzódku) Gôdô sa, że plestaniégö nie dô sa nauczëc, że z tim czims miisz je sa urodzëc. Dobri gadësz to apartny zort człowieka, taczi, co potrafi obserwować, a wëcygac z tegö, co je wkół nas, to, co nôcekawszé, nôbarżi szpôrtowné. I jesz muszi rozmieć to öpöwiedzec jinym. Tëch jinëch nie je tak letko do sebie przëcygnąc. Dochtór Józef Brusczi to bëlno potrafił. Z gôdczi z Janiną Depka-Prondzyńską, chtërna wespółrobiła z nim przez wiele lat, wëchôdô prawie öbrôzk bëlnégö dochtora a plestë. Tózef Brusczi, chtëren urodzył sa w Przëtarni köle I Wiela, swöje mediczné sztudia skuńcził w Italsce, w Bolonie. Zaczinôł je w Poznaniu, le tu przerwa je wojna. Pózniészi gadësz béł wzati do niemiecczégö wojska, z chtërnégö zwiornął we Francji. Czedë wrócył do Pól-sczi, robił w bölëcë w Człuchowie ë Chönicach. W roku 1959 östôł czerownika Östrzódka Zdrowiégö w Lepiń-cach. Tu prawie pöznalë sa z Janiną Depka-Prondzyńską, chtërna robiła tam jakno dozérôczka. Më spôtkalë sa z wastną Janiną w ji checzach w Lepiń-cach óbczas jesénnëch warköwniów dlô piszącëch pö kaszëbsku, chtërne latos ödbëłë sa na Göchach. Jich uczastnicë wëfulowalë wiôlgą jizba, köżdi z nas mógł sa pëtac ó to, co go czekawi. Depka-Prondzyńskó chatno gôda ö Józefie Brusczim i dobrze go wspomina. Nôprzód jakno bëlnégó dochtora, chtëren nikogo nigdë nie ósta-wił bez pömöcë. Jak to sa gôdô: béł do lëdzy. Jesmë uczëlë, że sóm béł robotny, a nie lubił jak jiny nie do- zéralë swójich obowiązków. Robota w óstrzódku zdro-wiégó na wsy w tamtëch latach to nie bëło b)ós bëc na swóji zmianie. Czasto dochtór Brusczi przëjéżdżôł auta po wastna Janina pód wieczór abó w nocë, czedë musz bëło jachac do chorego. Czasa jo ni mia z kim östawic dzôtków, tedë ône brôłje do auta a ônëjachałë z nama. Biwa téż, że do chôrégô trzeba bëło jachac w jaczis plac, gdze auto bë nie dojachalo. Tedë më sa przesôdalë na wóz abô trëker. Tak bëło czasto ôb zëma. Rôz jô jacha, stojąc na ti sztadze, na tim zaczepie öd trëkra. Na jaczis dzurze to mie wërzucëło ë ja ôsta w śniegu. Prawie ne codniowé potkania z chórima, z lëdzama, to bëłë dló Józefa Brusczégö leżnoscë do wzéraniégó ë chwaceniégó czasa czegös, co dô sa wëzwëskac w gôd-kach. Chóc, jak wspóminô Janina Depka-Prondzyńskó - nie bél ôn czekawsczi. Jak gô cos zainteresowa, tedë sa dopitiwôł. Biwa, że same zdarzënczi jaż sa prosëłë na wic abó gódka. Tak bëło róz, czedë do óstrzódka przeszedł Kam w Lepińcach na wdôr Józefa Brusczégó 12 / POMERANIA/GRUDZIEŃ2019 NA GÔCHACH / ZACHË ZE STÔRISZAFË môłi knôp: ôn rzek dochtorowi, że jegô stark je umarłi, a tatk gôdô, że pón dochtór mô wëstawic kôrta smiercë. Na to Brusczi pitô, czë nen knôp mô jakąs kôrta zdro-wiô starka. Në nié. To chôc dowód ôsobisti starka. Në nié. Tedë na co ôn je umarłi - spitôł sa dochtór. Na smierc -ödpôwiedzôł knôp. Z lëdzama gôdôł ôn pö kaszëbsku, a lubił szpörtowac - le nicht sd nie ôbrôżôł, a wikszosc gô szónowa, że wiedno potrafił pômôc. Gôdczi ë szpörtë Józefa Brusczégö stałë sa znóné dzaka bëdgósczému radiu ë wëstapóm raza z bigbitowim karna pn. Chojny. Miôł ôn swój wkłôd w jegö powstanie. Karno dzeja przë bölëcë w Chónicach, wëstapówało czasto a w wiele placach, nić blós w naszim regionie. Przez dłudżé lata karno Chojny brało udzél we festiwalu w Pölanicë-Zdroju. Dokazë spiéwóné bëłë pô kaszëbsku, a w przerwach swôje gôdczi plestôł prawie Brusczi. Robił to tak bëlno, że lëdze rëczelë ze śmiechu - gôdô wastna Janina. Chac pöznôwaniégö tegö, co je wkół niego, Józef Brusczi miôł równak w se. Jak rzekła nama Janina Dep-ka-Prondzyńskó: czasa on lubił zatrzëmac auto wjaczims snôżim môlu. Tedë wësôdôł, a wzérôł so na pola, na lasë. Do tego dochtór Brusczi lubił lëdzy, lubił z nima bëc. Lubił téż - jak czëjemë we wspominkach - bëlno zjesc. Dlô sebie ë familie trzimôł öwce. Ösoblëwie szmakałë mu reczi, a téż rëbë. Chcôł nawetka kupie sobie błotko, żebë miec swôje karuse. Béł téż jachtôrza - czëjemë öd wastnë Janinë. Józef Brusczi interesowôł sa wszeljaczima rzeczama, może rzeknąc, że szmakôł żëcé. Na wszeljaczé ôrtë, m.jin zbiérôł wiadła ó lëdowi medicynie abó szpór-towné przezwëska, chtërne lëdze so dôwalë. Dzaka temu wszëtczému potrafił ön tak snôżo odmalować w swój ich gôdkach rozmajité scenczi z żëcégö. Józef Brusczi zdżinął w drogówim wëpôdku, prawie czedë wrôcôł z wëstapu karna Chojny. Stało sa to na za-krace ju przed Lepińcama. Bëło to 14 gódnika 1974 roku. Z tim sztóta skuńczeła sa téż dzejnota tego muzycznego karna. Dzysô dochtór Brusczi, nazéwóny jednym z nôbarżi znónëch Góchów (chöc nie póchôdôł z tego prawie dzélëka Kaszub), je patrona nôdgrodë za gódka publikówóną na turnieju gadëszów we Wielu. MATEUSZ BULLMANN v->t ^tendarz 'e 1 s r I y m a : "OK PAŃSKI f' KJSi7„ }. 't&ę »ÓCXXK '&rrtrni J. xr Ti Komana. Kaladôrz jak béł ód tësąclatów lëdzóm brëköwny, tak je a mdze do kuńca świata. Leno sa jegö förmë zmieniwają. Baro czekawé a bökadné są ne kaladôrze z XIX stolata, w jaczich nalézemë wiele czekawëch wiadłów. Z taczégó chócbë kaladôrza na 1877 rok, wëdónégó bez Ksagarnia J. N. Romana w Pelplinie, dowiémë sa, w jaczich cządach roku ni mógł sa żenić, czedë bëłë sëchédni, móżemë póczëtac rozmajité pöwiôstczi, szpórtë a gôdczi... a dowiedzec sa, czemuż kątór je bëlnym stworzenia. Nen kaladôrz, a téż wiele jinszich (pólsczich, niemiecczich a kaszëb-sczich), może óbezdrzec w Muzeum Kaszëbskö-Pômôrsczi Pismieniznë i Muzyczi we Wejrowie. RD Przepraszamy Prof. Józefa Borzyszkowskiego, autora artykułu pt. „Szkoła i Kościół na Kaszubach w nowej rzeczywistości", zamieszczonego w listopadowej „Pomeranii" na stronach 17-20, gorąco przepraszamy za niedostrzeżenie braku Jego nazwiska na końcu tego tekstu. Redakcja GÖDNIK2019 / POMERANIA /13 W GÔSCZISTOLËCË Wedle dónëch z 1921 roku Lepińce miałë tedë 189 mieszkańców. Bëła to nômiészô wies na Gôchach. W Zôpceniu mieszkało w nen czas 337 lëdzy, a w Szlachecczim Brzéznie - 1392. Wnet 100 lat późni -w dzysdniowi stolëcë Gôchów je köle 1000 mieszkańców, bëlno rozwijają sa w ni môłé i strzédné pódjimiznë ë czëc je kaszëbsczégó dëcha. Köścół w Lepińcach ôstatny dzeń. A jakô że Lepińce nôle-pi znają molowi lëdze, tej pö stolëcë Gôchów öprowadzëlë naju Ana Gleszczińskó i Łukôsz Zołtköwsczi. A dzysô chca rôczëc Waju - czetiń-ców „Pomeranii" - na wanoga pö Lepińcach. Jak sa wjedze do wsë, tej gdzes w ji pöłowie - niezanôléżno öd te, öd jaczi stronë sa jedze - człowiek naléze môl midzë szkołą a Urzada Gminë. Nôlepi ôstawic tam auto i na réza pô Lepińcach jic piechti. Nie je to wiôlgô wies, tej nodżi nie mdą bölałë. Na gwës nie je to téż Wiôlgô Wies, tej nie mdzemë muszelë sa przecëskac bez urmë letników. Tu, na placu przed gminę, me sanie zatrzimelë bez przëtrôfk. Wôrt wezdrzec na to, co je pô drëdżi starnie drodżi - gódó Łukósz Zołtkówsczi, znajôrz molowi historie i gazétnik „Kuriera Bytowskiego". Mómë tam budink, jaczi wëzdrzi jak poczta. I zarô pô wojnie w tim placu bëła poczta, ale tak pô prôwdze je to stôri Urząd Gminë. A kole niego je drëdżi budink - downy komisariat graniczny. A pô drëdżi starnie mómë dzysdniowi Urząd Gminë, na placu, gdze dzys stoji jego budink, przed II światową wojną, w 1931 roku, bëło przedszkole. Miała je zrëchtowóné sostra Adelgunda Tumińskó, jakô późni - w 1945 roku - ostała zamördowónô bez czerwonoarmistów. Terô dérëje ji proces beatifikacyjny. Łukósz Zołtkówsczi prowadzy naju w czerënku downy karczmę, a tak po prówdze - dwuch karczmów. Jak pódczorchiwó - réza pó Lepińcach ni mógłabë sa bez tegó ódbëc: Karczma w tim placu bëła ju w 1912 roku, bo je ja widzec na stôrëch kortach. I bëła baro popularno westrzód môlowëch. Ti prawie wspominają, że cobë tam sa dało wlézc, to nóprzód trzeba bëło wëpuscëc z bëna dim ód cygaretów. Dzysó w placu, gdze bëła karczma, je pizzerio i króm. Czedës mógł so téż wząc tu jizba, jak chtos chcół óstac w Lepińcach na dłëżi. A w molu dôwny drëdżi karczmę je dzysdnia óstrzódk zdrowió. A stoji ju tam długo* To béł pierszi murowóny óstrzódk zdrowiégó w dównym pómórsczim województwie - tłómaczi naji prowadnik. Łukósz Zołtkówsczi kôrbi ö historii Lepińc. Lepińce jô odwiedzył - wespół z ca-łim karna gazétników i lëteratów -w séwniku, óbczas drëdżich latosëch warkówniów dlô piszącëch pó ka-szëbsku. Zjezdzëlë jesmë wnet całą gmina, a ji stolëca óstawilë më na 14 / POMERANIA / GRUDZIEŃ 2019 Z WARKÖWNIÓW DLÔ PISZĄCËCH PÖ KASZËBSKU We wsë bëła baro wiôlgô śmiertelność westrzód lëdzy, a ösoblëwie -westrzód dzecy. W midzëwöjnowim cządze, jak chtos béł chöri, to z Lepińc mógł jachac do dochtora 20 km do Bëtowa, ale to ju bëłë Niemcë, tej ledze tak pö prôwdze muszelë jezdzëc jaż do Chôniców, a to je dwa razë dali. Dlôte téż wiele chörëch nie dożdało pömöcë, jaż kureszce Lepińce dostałë swój óstrzódk. Östôł öddóny do użi-waniô w rujanie 1930 roku. Przëczë-nil sa do te Józef Słomińsczi, chtëren rëchli béł czerownika szköłë w Glë-snie a téż wójta Bôrëszków i Lepińc. Zdżinął zamórdowóny przez hitlerowców w rujanie 1939. Na budinku óstrzódka je namienionó mu tôfla. W lepińsczim óstrzódku zdrowió bez wiele lat lékarził dr Józef Brusczi - jeden z nôwiakszich kaszëbsczich gadëszów. Öd pôra lat na kamie köl tego budinku wisy pamiątkowo tôblë-ca. Tôfla zrëchtowôł part Kaszëbskó--Pömörsczégö Zrzeszeniô w Lepińcach, w 110. rôczëzna jegô geburstagu. Béło to w iiszłim roku - gódó nama óbczas wanodżi pó Lepińcach Ana Gleszcziń-skô^môlowô szkolno i regionalistka. Przë ti leżnoscë bëłë zrëchtowóné gôdkarsczé miónczi miona Józwë Brus-czégô. Bëłë sczerowóné do dzecy, ale pojawiła sa téż kategóriô dlô dozdrze-niałëch - pô to, żebë nômlodszi môglë ôbezdrzec méstrów kaszëbsczi gôdczi „w akcji". Za pierszim raza wzało udzél w konkursu 14 uczastników, aju w drëdżim - 32 - dodôwô Ana. Jidzemë dali. Köle stôri kaplëcë, jakô mô przez 100 lat, skracywómë w lewó i pó pora minutach dochô-dómë do sztrasë Kóscelny. Je tuwó kóscól pw. Jasnogórsczi Królewi Pól-sczi. Z lepińską swiatnicą téż je zrzeszono ósoblëwô historio. Przódë na placu, gdze je tero kóscól, bela strażacko remiza. Ale ledze z Lepińc chcelë miec swiatnica w swóji wsë. Na to równak - w Lëdo-wi Pólsce - nie chcałë sa zgódzëc wëszëznë. Negatiwnô ódpówiesc do-stelë téż na pëtanié ó möżlëwóta zbudowanió kaplëcë. Tej poszło pëta-nié do partii, czë można përzinka przebudować remiza OSP, jakô bëła w tim môlu. Na to mieszkańcowie Lepińc dostelë zgoda i remiza prze-budowelë tak, że zrobilë z ni kóscół, jaczi óstół póswiacony w 1982 roku. Öd kóscoła Ana Gleszczińskó z Łukasza Zołtkówsczim póprowa-dzëlë naju dali Kóscelną sztrasą, jako ód tegô mola szła w dół wedle jęzora Głabóczk. W połowie drodżi je ami-fitéater - ótemkłi piać lat nazód -w séwniku 2014 roku. Öb lato dzeją sa tam taczé rozegracje, jak „Kino pod Gwiôzdama" czë „Goch Festiwal". Znad jęzora Głabóczk Ana z Łukasza prowadzą naju Stegną w góra na szasëja Szkółową i do szkółë, jako je zrzeszono z póstacją Bolesława Machuta. Béł ôn drëcha Józefa Brus-czégô i parłaczëło jich téż to, że nie iirodzëlë sa w Lepińcach, leno przecy-gnalë do wsë z jinëch placów i wiele zrobilë dlô tego môla - gódó Ana. Bölesłôw Machut robił w Kóscérz-nie, a pótemu w Brusach. Do Lepińc trafił jakbë na zesłanie - w latach 30. miół jic na wschód Pólsczi, ale trafił na Gôchë - do świata w nen czas zabitego délama. Tak prawie bëło w Lepińcach w 1933 roku, czedë przeszedł do wsë. Robił tam 40 lat. Béł nié blós szkolnym, ale i dzejarza ogniowi strażë i ZNP. Béł téż pösélca Budink dôwny karczmë na Sejm, robił téater i rôcził do Lepińc aktorsczé karna z całi Pólsczi. A jesz prowadzył kronika, w jaczi ópisywół nie leno historia szkółë, ale téż wio-sczi. Öbczas wójnë muszôł ucekac, ale trafił do Stutthofu, a pod kuńc wöjnë przeżił Marsz Smiercë. W 1945 roku trafił do Kóscérznë, ale wrócył do Lepińc i dali béł tu czerownika szkółë. Do dzysó są lëdze, co gó znelë i baro bëlno gó pamiatają. Szkoła je ju slédnym płaca, jaczi ódwiedzywómë óbczas naji wanodżi pó Lepińcach. Na gwës nie je to wszëtkô, co można óbezdrzec w sto-lëcë Góchów i nié wszëtkó, co je tuwó sparłaczoné z kaszëbizną. Tak pó prôwdze je to leno „pósmukanié" témë. Dlóte zachacywóm do ódwie-dzywanió Lepińc i szukanió kaszëb-sczich szlachów samemu... PIOTER LÉSSNAWA Articzel je brzada zeńdzeniów dlô pi-szącëch pô kaszëbsku udëtkôwionëch przez Minysterstwô Bënowëch Sprôw i Administracje OŚRODKKZDROWIA W U!'MCV Mateusz Bullmann pökôzywô tôfla na wdôr Józefa Słomińsczego na budinku Östrzódka Zdrowió. GÔDNIK2019 /POMERANIA/15 O I KASZUBACH W 1920 ROKI NIE TYLKO SEJM RZECZYPOSPOLITEJ 11 Zgodnie z uchwałą parlamentu RP z chwilą inkorporacji Pomorza odbyły się w województwie pomorskim 2 maja 1920 r. wybory uzupełniające do Sejmu Ustawodawczego. W ich wyniku okazało się, że najsilniejszą partią jest Narodowe Stronnictwo Robotników (NSR), związane z postacią Jana Brej-skiego, które uzyskało ogółem ok. 40% głosów, nieco mniej na Kaszubach, ale także 32% w powiecie kartuskim, 34% w wejherowskim, do 40% w chojnickim przy 6% zaledwie w powiecie puckim. Endeckie Zjednoczenie Ludowo-Naro-dowe (ZLN) uzyskało ok. 18% w skali województwa, a w powiatach kaszubskich głosowano na nie tak: w powiecie chojnickim uzyskało 24% głosów, w ko-ścierskim 21%, kartuskim 4%, wejherowskim 6% i puckim - 48%. Więcej od endecji głosów zdobyły listy niemieckie - ogółem 29%, w tym w chojnickim i kościerskim - po 26%, w kartuskim 10%, w wejherowskim 20% i puckim 91% . Elektorat zwycięskiego NSR to głównie robotnicy rolni i przemysłowi oraz część uboższych chłopów i rzemieślników2. Na endecką listę ZLN, wspieraną przez „Pielgrzyma" Stefan Łaszewski, pierwszy wojewoda pomorski i „Nadwiślanina", głosowali zamożni obywatele województwa - przedstawiciele inteligencji, duchowieństwa, ziemiań-stwa, bogatego chłopstwa. Stronnictwu Mieszczańskiemu oddali swe głosy ka-mienicznicy, kupcy oraz rzemieślnicy i przemysłowcy. Niewiele, bo razem ledwie 9% głosów, uzyskały regionalne partie (wśród ich założycieli nie brakowało młodo- i starokaszubów): Stronnictwo Chrześcijańsko-Ludowe i PSL „Pomorze". Poparli je głównie mieszkańcy wsi, najbardziej mieszkańcy pow. kartuskiego, zwolennicy ks. Bernarda Łosińskiego. Ich ludowość tylko nazwą związana była z ruchem chłopskim w Galicji czy Królestwie. Na Pomorzu PSL i lud - to partia i hasło warstw średnich3. Duże poparcie dla list niemieckich wynikało z pozyskania głosów polskich, w tym kaszubskich, co było efektem dotychczasowej słabości ruchu polskiego i rozczarowania do młodego państwa - Rzeczypospolitej4. W efekcie tych wyborów w Sejmie Rzeczypospolitej, wśród 20 posłów wybranych na Pomorzu, znalazło się 9 reprezentantów NSR. W tym gronie ani jeden Kaszuba. Natomiast zostali 1 Zob. R. Wapiński, Działalność Narodowej Partii Robotniczej na terenie województwa pomorskiego w latach 1920-1930, Gdańsk 1962, s. 98; tenże, Życie polityczne Pomorza w latach 1920-1939, Warszawa - Poznań - Toruń 1983, s. 48-49. Ponadto Kaszubi głosowali m.in. na następujące listy: PSL „Piast", na tej liście znaleźli się zwolennicy Kulerskiego - jego Polsko-Katolickiej Partii Ludowej, i Narodowo-Chrześcijańskie Stronnictwo Robotnicze, czyli chadecja (1%); Stronnictwo Narodowe Robotników Katolickich - poniżej 0,1%; Stronnictwo Chrześcijańsko-Ludowe - 4% (tu główną rolę miał odegrać ks. Kamil Kantak); PSL „Pomorze" (5%) i Stronnictwo Mieszczańskie (2%). Warto te wyniki skonfrontować z ówczesną opinią dotyczącą sytuacji politycznej na Pomorzu i w Polsce ks. Józefa Szydzika z Wiela, którzy o NPR pisze, że oskarżono ją - „Westfalczyków" - o warchol-stwo, a podejrzewano o socjalizm i bolszewizm, gdyż łamali dotychczasowy solidaryzm... Jego opinia o Naczelniku jako przyjacielu Żydów i socjałów oraz o premierze - dobrze gospodarującym na 40 morgach, była jeszcze mniej sympatyczna. Okazała się też daleka od generalnie pozytywnych ocen historyków. Zob. Lipusz-Dziemiany. Monografia, Gdańsk 1994, s. 197-198. 2 Była też Lista PPS, która zyskała 1% głosów, w tym odrobinę w chojnickim i kartuskim powiecie. Generalnie od wyborów w 1920 roku rozpoczęła się Rywalizacja głównych ugrupowań politycznych o „rząd dusz" wśród Kaszubów. To tytuł podrozdziału 3.4 monografii J. Kutty, Druga Rzeczpospolita i Kaszubi 1920-1939, Bydgoszcz 2003, s. 98-106. 3 Zob. R. Wapiński, Życie polityczne Pomorza, s. 50-51 oraz J. Borzyszkowski, Trudne początki - rok 1920 i następne, [w:] Dzieje Chojnic, pod red. K. Ostrowskiego, Chojnice 2003, s. 88, gdzie Tab. 4.2. Kandydaci z powiatu w wyborach do Sejmu Ustawodawczego 1920, a wśród nich z listy NSR - Adam Chędziński z Warszawy i Jan Rogala z Wiela; PSL „Pomorze" - ks. Bernard Łosiński na pierwszym miejscu; ZLN - Józef Haller z Zakopanego (także na liście Narodowo-Chrześcijańskiego Stronnictwa Ludowego) oraz z listy Stronnictwa Chrześcijańsko-Robotniczego - dr Teofil Zagórski [Zegarski] z Sopotu, Jan Karnowski, sędzia wojskowy z Poznania, i Franciszek Błoński - robotnik z Czerska. 4 R. Wapiński, dz. cyt., s. 51-52. Informacje o kuzynce podał Wapiński, powołując się na relacje Karol Popiela, autora niewydanych wspomnień pt. Jak zostałem Pomorzaninem?, Rzym 1971. 16 / POMERANIA /GRUDZIEŃ 2019 1247 HISTORIA KASZUBÓW W DZIEJACH POMORZA - TOM IV wybrani w okręgu kościerskim: cieśla ze Starogardu Jakub Nurek5, dr Izydor Brejski z Pelplina i Anna Piasecka z Torunia (ponoć kuzynka Jana Brejskiego) oraz zupełnie nieznany na Pomorzu Adam Chądzyński - pracownik Ministerstwa Przemysłu i Handlu z Warszawy. W okręgu grudziądzkim wybrani z listy NSR to: podsekretarz stanu w Ministerstwie byłej Dzielnicy Pruskiej (b. Dz. Pr.) Jan Brejski, ogrodowy z Elzanowa w powiecie wąbrzeskim Józef Szymański, znany już szerzej nauczyciel Albin Nowicki oraz telegrafista kolejowy Ignacy Reder - obaj z Grudziądza, a także Stanisław Wachowiak -dyrektor banku z Inowrocławia6. NSR to wówczas lewica pomorska, rzecznik szerszego środowiska opowiadającego się za natychmiastową unifikacją Wielkopolski i Pomorza, a w województwie pomorskim także za uniezależnieniem od Poznania, co bliskie było przywódcom młodokaszubów, krytycznych wobec endecji, akcentujących odrębności regionalne Kaszub i Pomorza. Dotyczyło to wówczas także PSL „Pomorze", z którego listy wszedł do sejmu jedynie ks. Łosiński, wkrótce działacz endecji. Z listy endeckiego ZLN posłami w okręgu kościerskim zostali znani duchowni, bliscy Kaszubom, ale spoza Kaszub: Aleksander Kupczyński z Wielkiego Garca, Bolesław Witkowski z Mechowej, Feliks Bolt ze Srebrnik oraz związany z bruskim „Bazarem" kupiec Bolesław Knast z Pelplina. Wśród 6 posłów niemieckich znaleźli się sternik z Tczewa Gustaw Hejke i nauczyciel z Pucka Johann Splett, podobno Kaszuba z pochodzenia. Niemcom sprzyjało ówczesne zderzenie polskich marzeń z rzeczywistością - dawną w Prusach i aktualną w Polsce7. Można zauważyć, że od pierwszych na Pomorzu wyborów do parlamentu RP posłów z Kaszub w Warszawie nie brakowało. Byli to jednak ludzie dalecy od innowacyjnych idei młodokaszubów. Reprezentowali nie tyle Kaszuby, ile własne partie walczące o władzę w Rzeczypospolitej. Mieli na uwadze niby szersze interesy polityczne niż regionalne kaszubskie czy pomorskie. Niemniej wielu z nich bliska była idea młodoka- szubskiego przywódcy Aleksandra Majkowskiego - daleko idącej samorządności Pomorza, wręcz autonomii. Miało to miejsce w kontekście żądań rychłej unifikacji i nastrojów będących także efektem zderzenia kompleksów: niższości niby lewicy, świata bardziej ludowego, kaszubsko-pomorskiego, wobec starszych braci z Poznania oraz prawicy ziemiańskiej, a wyższości środowiska poznańsko-wielkopolskiego z tytułu wielkości i dotychczasowej pozycji w zaborze pruskim8. Endecji, która zmierzała do odrębności prawnej i zachowania większej samorządności byłej dzielnicy pruskiej i była przeciwna szybkiej unifikacji, towarzyszył strach przed przeniknięciem na ten teren z Królestwa i Galicji radykalnych idei tak ruchów robotniczych, jak i chłopskich9. W tym kontekście - także walki endecji o osłabienie pozycji Piłsudskiego oraz NSR z dominacją endecji w dzielnicy pruskiej - zrodziła się Sejmowa Komisja Pomorska mająca zbadać, zaproponować rozwiązanie problemów i konfliktów obecnych na Kaszubach i Pomorzu, a zaistniałych tuż po radosnej inkorporacji. Wniosek o powołanie parlamentarnej Komisji Pomorskiej, złożonej z przedstawicieli wszystkich klubów, w celu zbadania administracji i zniewolenia Rządu do przeprowadzania koniecznych reform na podstawie relacji rzeczonej komisji, zgłosił 8 lipca 1920 r. Izydor Brejski10. Ten wniosek był zwieńczeniem jego długiego wystąpienia, w którym wskazał skutki działań niesumiennych i niesprawiedliwych urzędników (czytaj mianowanych przez Ministertwo b. Dz. Pr.). Zarzucił im sprzyjanie Niemcom; podkreślił zarówno złe traktowanie miejscowych petentów, szczególnie przez przybyszy z innych dzielnic, jak i łapówkarstwo. Wspomniał o skutkach zrównania marki niemieckiej z marką polską i towarzyszących im problemach gospodarczych jako o wyrazie kolonialnej polityki Poznania. Poskarżył się na fatalne zachowanie wojska i usuwanie zeń oficerów Pomorzan. Stwierdził, że Demokratyczna ludność Pomorza nie ścierpi, by różni młodzi urzędnicy i oficerkowie na 1 Od jego nazwiska w wyniku secesji części posłów NPR i założenia w 1922 r. efemeryckiej Narodowej Partii Pracy ukuto określe- nie dlań - „nurkowcy". Zob. J. Karnowski, Moja droga kaszubska, Gdańsk 1981, s. 125; tenże, Aleksander Majkowski. Wspomnie- nia - listy - uwagi, Gdańsk 2012, s. 553. 6 Biogramy tych postaci zob. M. Smogorzewska, Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939. Słownik biograficzny, 1.1 A-D, Warszawa 1998 i n. ' R. Wapiński, Życie polityczne..., s. 52-53. Zob. też M. Stański, Rozwój ruchu ludowego na Pomorzu Gdańskim 1920-1926, Poznań 1960, s. 72-73 (tu Izydor Brejski figuruje jako poseł PSL „Piast"); T. Kowalak, Pomorze w 1920 roku, [w:] Naród i państwo. Prace ofiarowane Henrykowi Jabłońskiemu w 60. rocznicę urodzin, Warszawa 1969, s. 195-210 oraz P. Hauser, Przejęcie obszarów byłego zaboru pruskiego przyznanych Polsce traktatem wersalskim, „Dzieje Najnowsze", 1973, nr 3, s. 16-17. 8 Zob. R. Wapiński, Życie polityczne..., s. 56-58; J. Kutta, Separatyzm i dzielnicowość w Wielkopolsce i na Pomorzu w latach 1918--1926, Warszawa 1979 (maszynopis pracy doktorskiej w Archiwum IH PAN). 9 Ważna była też dezaprobata, niezgoda na przenikanie za sprawą oficerów manier rosyjsko-azjatyckich (...) do wojsk wielko-polsko-pomorskich (i administracji), gdzie jest stosunkowo najwyższy poziom życia cywilizacyjnego i silnie rozwinięte poczucie osobistej i obywatelskiej godności. Pisał o tym dr Marian Seyda W sprawie wojsk wielkopolsko-pomorskich na łamach „Gazety Warszawskiej", 1920, nr 137 z 21 maja. Cyt. za J. Kutta, Druga Rzeczpospolita i Kaszubi..., s. 124; zob. też J. Kutta, Separatyzm i dzielnicowość..., s. 424-431. 10 Zob. Sejm Rzeczypospolitej o Pomorzu w 1920 roku. Sprawozdanie Komisji Pomorskiej, opr., wstęp i przypisy J. Borzyszkowski i P. Hauser, Gdańsk 1985, s. 9-12; J. Kutta, Druga Rzeczpospolita i Kaszubi, s. 100; A. Gulczyński, Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej (1919-1922), Poznań 1995, s. 119-121. GÖDNIK2019 / POMERANIA /17 HISTORIA KASZUBÓW W DZIEJACH POMORZA - TOM IV arku Wiktorii Rezolucja NSR z 24111920 r. modłę junkrów niemieckich i rosyjskich czynowników ją traktowalilł. Wniosek został uchwalony jednomyślnie. Następnego dnia ustosunkował się doń krytycznie wiceminister b. Dz. Pr. Adam Poszwiński. Chcąc bronić uczciwych urzędników, doprowadził do dalszej jątrzącej dyskusji, w której podniesiono również sprawy Kościoła na Pomorzu (S. Wachowiak), postulując jego spolszczenie, podobnie jak szkół. Poparł go w tej materii ks. Feliks Bolt, zwracając uwagę na okoliczności - ciężkie warunki, w jakich przejęto Pomorze, uniemożliwiające niekiedy lepsze rządy. Także z jego strony padły ciężkie zarzuty pod adresem wojska. Na koniec stwierdził: Nie waham się tu oświadczyć - ale materiały i dowody podam Komisji - że ideał polski na Pomorzu najbardziej obniżył żołnierz, który do nas przyszedł. Niestety, muszę to powiedzieć w tak ciężkiej chwili, ale uważam, że to miejsce nie nadaje się, ażeby powiedzieć wszystko, co się tam stało i o czym wiemy. W wypowiedzi ks. Bolta, postulującego spokojną naprawę szkód, służącą dobru ojczyzny, znaleźć można świadectwo rzadkiego wśród Pomorzan wówczas i później zrozumienia rzeczywistości rodzącego się państwa - świadomości nieuniknionych konsekwencji, kosztów włączenia kraju nad Bałtykiem do Polski12. Ks. Feliks Bolt, przedstawiciel Związku Ludowo-Narodowego, został przewodniczącym 10-osobowej Komisji, która jeszcze w lipcu przystąpiła do pracy. Jej sekretarzem był Ignacy Thomas, poseł z Gniezna, przedstawiciel Zjednoczenia Mieszczańskiego, członek Komisji Oświatowej. Pamiętajmy, że w tym czasie toczyła się wojna polsko-radziecka! Marszałek Sejmu powiadomił na gorąco Premiera i Ministra b. Dz. Pr., a 20 lipca polska Agencja Telegraficzna anoLUCJA. iecu poleskim Naród. Stronn. Robrt. poselskim N.S.R. w Toruniu na sali dniu 24.2.20. uchwalają rezolucję. Wob«0 krążących wiefcci t przeniesieniu stolicy wojewoda -tta 8 miasta Torunia d'* jakiego* innego miasta protestujemy prae -oiwk^ tamu jak najurf>oayiciej, a to ze względu na histeryczne znaczenia m, Torunia dla lilaki i dla Pwrza. II. Zebrani zwracaj* si% z gorącą profcbą a* Sejmu i Rządu Polskiego w Warszawie, aby sprawa ewentualneg* prayłąoaenia m, Bydgoszczy d«> województwa Pnnorskiego i przeniesienie z Torunia do Bydgoszczy siedzib* tegot *ojew6dst»a nie zostałM w żadnam wypadku załatwiona baz wysłuchania głrgu pcał*w ziemi pomorskiej . III. Zważywszy, że zamiar rozwiązania Rady Ludowej w Toruniu nie odpowiada antformie prawa, ani tai woli ludu* protestujemy przeaiwko rozwiązaniu Rady Ludowej, ponieważ wymieniona Rada Lu -dowu może z^stai rrzwiązana li tylk^ wtenczas, jeżeli magistrat i rada miejska, w których zasiadają oprfcz jednego Jonaka » wyłącznie Niemcy, hakaty&ci i żydzi* będzie aa wolą ludu rozwiązana i uzupeł » ni ona. IV. Zważywszy, że dotychczasowe apelacje na upośledzenie lud -nofcci do władz kompetentnych nie odniosły dotąd na&miejszego skutku, i że pomimo priskib^ władf rej wodzą w , .Thorn *» pw>4eat»^e»y uao^ySeie-wyłącznie Niemcy i żydzi ludem pilskim na niekorzyi6 szerokich mas obywateli polskiego miasta Torunia,, protestujemy uro -cayécie prteciwko dalszym nadutycioo władzy przez obcoplemieńołw. Zaraeem żądamy ro2pt»ania i praepr*wadzeni« nowych d<> rady miejskiaj na prdstawie już1uchwalonej ordynwsji wyborczej. opublikowała komunikat, że Komisja Pomorska będzie przyjmowała skargi i życzenia itd. w dniach 26-29 lipca po południu, kolejno w Toruniu, Grudziądzu, Tczewie i Pucku13. W rzeczywistości Komisja objeżdżała województwo przez tydzień do 1 sierpnia włącznie, będąc także w Wejherowie, Kartuzach i Kościerzynie. Wśród towarzyszących jej przedstawicieli M. b. Dz. Pr. i wojewody, był Kaszuba dr Wojciech Lemańczyk. Na gorąco wysyłano podejmowane uchwały do Prezydium Rady Ministrów, a także około 150 pism do innych władz w konkretnych sprawach. W trakcie jej terenowej pracy ze stanowiska wojewody odwołano Stefana Łaszewskiego, a jego następcą 27 lipca 1920 r. został Jan Brejski14. Fakt ten można i trzeba przyjąć zarówno jako efekt m.in. debaty sejmowej, jak i krok rządu uprzedzający uchwały - postulaty Sejmu. Trzeba bowiem mocno podkreślić to, że rząd był już wcześniej informowany o sytuacji panującej na Pomorzu. Między innymi 9 kwietnia 1920 r. w imieniu Ministerstwa b. Dz. Pr. Leon Janta-Połczyński przesłał Premierowi Referat z zajęcia Województwa Pomorskiego i stosunków, które się tam po zajęciu wytworzyły... Konfrontując pierwotny nastrój świąteczny z późniejszą rzeczywistością, zauważył: Ze względu na stan wyjątkowy na razie wojsko ma we wszystkich gałęziach administracji decydujące ingerencje i dalej przywołał gorszące sytuacje oraz politykę sąsiada - organizowanie się społeczności niemieckiej. Stwierdził też, że: Katastrofalne następstwa ekonomiczne okupacji polskiej w Województwie Pomorskim są oczywiście wodą na młyn niemieckich agitatorów. I dodał: Ludność (...) pomorska pamięta już rządy porewolucyjne niemieckie i powolne, lecz stałe i widoczne poprawianie się stosunków eko- 11 Wystąpienie zostało opublikowane (na bieżąco) w Sprawozdaniu Stenograficznym Sejmu Ustawodawczego. Posiedzenie nr 160 z 8 lipca 1920 r. oraz zrelacjonowane na łamach prasy, m.in. organu NSR „Głos Robotnika" nr 130 z 11.07.1920 oraz w „Drukach Sejmu Ustawodawczego", druk nr 1983 z 8.07.1920. 12 Zob. Sejm Rzeczypospolitej o Pomorzu, s. 15-17 oraz R. Wapiński, Życie polityczne, s. 56-57. Wapiński, wspominając niechęć Pomorzan do Wielkopolan, ów kompleks młodszych braci wobec starszych i poczucie odrębności, zwrócił uwagę na jego skrajny wyraz wśród działaczy kaszubskich. Zacytował fragment listu Aleksandra Majkowskiego z 27.11.1920 r. do Jana Karnowskiego, w którym czytamy: Otóż przy moich częstych objazdach po prowincji zauważyłem żywiołową wprost niechęć we wszystkich warstwach ludności przeciw Królewiakom i Galicjanom. O ile takowa wskutek 150-letniego rozdziału dzielnic jest objawem w dzisiejszym czasie naturalnym, o tyle bywa pogłębiona przez dwa momenty: sami Królewiacy i Galicjanie zachowaniem swym działają w tym kierunku, a po drugie idzie z Poznania bardzo silna agitacja - Wam dobrze znana - nie przebierająca w środkach, a zohydzająca już wszystko, co się w Warszawie dzieje. Z punktu widzenia autonomisty pomorskiego - nie taiłem się przed najwyższymi przedstawicielami rządu nigdy z tym przekonaniem - schylałem się dotychczas ku Warszawie, pragnąc w niej znaleźć przeciwwagę przeciw zachłanności poznańskiej. [Zespoleni, Kartuzy 1965 - zbiór listów A. M. do J. K, K. 12-13]. 13 Archiwum Akt Nowych, Prezydium Rady Ministrów, sygn. 43/1922, k. 23, 26-2. Sejm Rzeczypospolitej o Pomorzu, s. 18-19. 14 S. Łaszewski objął wkrótce stanowisko prezesa Najwyższego Trybunału Administracyjnego. R. Wapiński, Życie polityczne Pomorza, s. 59. 18 / POMERANIA / GRUDZIEŃ 2019 HISTORIA KASZUBÓW W DZIEJACH POMORZA - TOM IV nomicznych, które teraz nagle w jakąś 'T" . i -i -i . -i , r -i -i f Koóol orsynlo <1. I. ilarjmin 1920 •.^yj.iuaaJ^o# Jo&najs^.laaisnl* jbzago &1-* beznadziejną zdają się pędzie otchłań. --— JLVLVALVJ/: .oł^osanla tfajharowa a Kartu s.xl .rlnno Jrasoz > \t x. 1920 być utkataoi A to, jak pisał w Referacie, znajduje '."z «/*«««* /1 ^ 1 J J I / k« Kassuby * 6ao««gólnia n* wybreaŁa v7lnno yoayład ulę najla^sych potrsebae, aarasłe ^at/onulartOT?* yołiioseole aute^bllowo p»trw»ne uraodalków adslalatraoyjnyoh 3 / łJoapośrodnle ołąo»anlo poostowo i talofonlozna -.ijnoonaj oa-jaol *'© • oddźwięk także na terenach plebiscy- 8' 2.»««*•1 ""** 4*rtM— - "•*"* "ttTr.T/t """" l / / .. i ,1/» • -N 1 ° a 11 ° 1 * * ° ^ *' I / *s*al3do ura^djAcrowlgaBirjHi? i ztoożowa wlane pr^j-ł-joiana do woja towych (również w kontekście nowej j> ~ ,*«*» ..»«-»«>,« 8 / ioł ioeauia kolajowe prgaJijtoJ os^-iol powiatu oałaohorriteLggo śvmłtovm3 Ł *iim'A 8**0r,7* *"* wybraafia urząd 41« wasaltLoh aprow ry - służby wojskowej). Dlatego Janta-Poł- »'-Mrl* ' J J' 500 «»««»«'—*-«• »-»• *««r ^ ■ wie opcji15. Także Komisarz Generalny I / Ząd« ol». snnlajBcemlH okręgów dla larnaktordw prnoy, *rLnny ona oba]i» e / H«tyohatip-5tor*a prsaprowadscnl»'ucta« eajiaowyoh li^sai i a uatawą o A * ' wad najwysaj 2 powiaty ^oboraab ^ ^ _ , , , . i.i 2 / Spowodowanie natyohnlastowoj wypłaty w JTorala asllastok, r-tnt płatnyo) 3 / A 3polo*o«anla aosdnarjpa łooHowo-«»o * .'alj.-llala ^ ^ RP w Gdańsku wysłał do Premiera kil- . / s^ssf/^i^s »»» J caoj 600 robotników aoatonia b«K praoy nraędnlków adinlnistraoyjnyab 1 niectoow proboaeozów w polaldah paro • kanaście skarg na wojsko i straż gra- A*-*-0.1.*-:l iv. OJ O I / opróżni ani o gmaobów nłkolnyob pr«a* wojsko , - - ~ ~ ~ ~ . . . . . . ... . . niczną, jakie wpłynęły do Komisarza »/1 ^ dyaooajalaaj, alłcooT.lcle jraoc ucualjoio blcirupa nla=oa, k.monikćw Ligi Narodów. W aktach znalazło się »*ł Mw * 1" »«»•»— •«eia,Ł""" 3^4 1m5 r.^^i <«. ^ Ł wolak o. rcnrlł nla wykosnją Joatataoanaj kontroli n«d *o\nl^ę«iii!U. 3«nd anoarj , , , , |i winaa byó takta «raf omowuzh^ S<<---- jedynie mętne wyjaśnienie długo to-czącej się sprawy zgwałcenia dwóch kaszubskich dziewcząt z podgdańskiej Uchwały Sejmowej Komisji Pomorskiej w Kościerzynie z 1 sierpnia 1920 r. Owczarni przez polskiego żołnierza nych, wskazało bowiem, że to one winny przejąć kontrolę na z grudziądzkiego 64 PP, skazanego na dwa lata więzienia, przejściach granicznych. Wyjaśniając konkretne przypadki, który odwołał się od tego wyroku. Mimo że nieprawidłowości m.in. informowało, że ostrzelano gdański statek, który stawał graniczne na styku z Gdańskiem potwierdził także podse- na pełnym morzu w odległości 2 km od wyspy Helu, do niego kretarz stanu polskiego MSZ, sugerując m.in. ograniczenie dobijały łodzie rybackie z polskiego wybrzeża i wymieniały czterech kontroli do dwóch, jak i bardziej tolerancyjną po- towary jak: bolszewickie pisma, które na statku przywożono stawę wobec rybaków gdańskich narażonych na ostrzelanie. przez Gdańsk w zamian za złoto i srebro wywożone przez ry- (.Moim zdaniem jeden strzał, nawet bezskuteczny, czyni nam baków z Pucka!? Przy okazji padł zarzut wobec Komisarza więcej szkody niż nawet największe ilości żywności potajem- Generalnego RP w Gdańsku, że jest nazbyt ustępliwy wobec nie wywiezione z Polski na łodziach rybackich). Stwierdził na Niemców, i zastrzeżenie, że wykluczenie wszelkich nadużyć koniec, że odnosi wrażenie, iż władze wojskowe uprawiają raz na zawsze, jak sobie Komisarz życzy, jest niemożliwe16. może nieświadomie, jednakże własną politykę wobec Niemców Podpisał p.o. Szef Sztabu generał - porucznik Haller. Nie po i Gdańska. W odpowiedzi Naczelne Dowództwo WP 27 mar- raz pierwszy przedstawiciel RP w Gdańsku w przeciwieństwie ca 1920 wyraziło gotowość udziału w proponowanej przez do wojskowych dowódców lepiej rozpoznawał i racjonalnie MSZ komisji, ale ogólnie odrzuciło sformułowane pod adre- oceniał relacje graniczne (...). sem wojska zarzuty, odbijając piłeczkę w stronę władz cywil- JÓZEF BORZYSZKOWSKI 15 AAN, PRM, Akta numeryczne, sygn. 4484/1921, k. 43-49. Tamże, k. 1-2, pismo Kazimierza Bartla, Ministra Kolei Żelaznych, do Prezydium Rady Ministrów w Warszawie informujące o rozmowach w Gdańsku, m.in. 8 kwietnia delegata - kuriera MSZ, który miał przedstawiać poważnym osobistościom gdańskim stosunek Kongresówki do Poznańskiego w ten sposób, że te dwa światy nigdy się z sobą nie zżyją i co do zarządzeń administracyjnych nigdy nie pogodzą. Bartel kończy pismo prośbą o wydanie stosownych rozporządzeń. Wiara w rozporządzenia widoczna jest w wielu dokumentach ministerialnych... Takowych nie brak już w pierwszej połowie 1920 r., jeno tak o ich przestrzeganiu, jak i kontroli, zapomniano. M. b. Dz. Pr. Leon Janta-Połczyński 24.04.1920 informował Premiera o swej oficjalnej rozmowie z gen. Charles* em Josephem Dupontem - przewodniczącym Komisji Granicznej - po jego wizycie w Paryżu, gdzie również orientowano się w sytuacji na pograniczu polsko-niemieckim i w Gdańsku. Wśród różnych sugestii - opinii padły kilkakrotnie słowa: (...) Cała Europa jest w najwyższym stopniu zaniepokojona przez rzekomy zamiar Polski obstawiania swych granic strażą graniczną wojskową. Twierdzi, że funkcje policyjne w najwyższym stopniu deprawują ducha wojskowego i że na odwrót brutalność wojskowa robi z policji organizację w kulturalnym społeczeństwie nieznośną. Dzisiaj może jeszcze Polsce niejedno uchodzi, ale gdyby w przyszłości (...), to byłby to stan kopiowany na rosyjskich wzorach i dla reszty Europy niezrozumiały. Tamże, k. 13-16. 16 AAN, PRM, sygn. 4484/1921, k. 17-31. (8 lipca 1920 r. miała też miejsce interpelacja posła Chądzyńskiego i towarzyszy dotycząca nadużyć żandarmerii krajowej i starosty kościerskiego we Wdzydzach, gdzie zarekwirowano rybakom łodzie, a w trakcie zamieszek aresztowano Alojzego Grulkowskiego, którego ojca, Jana, pobito i pokłuto bagnetami, a ludność kaszubską wioski obrzucili obelgami. Aresztowano też sołtysa Józefa Grulkowskiego..., i trzymano 3 tygodnie w śledztwie, z którego zwolnił ich sędzia śledczy w Chojnicach... Wśród 26 podpisów poselskich m.in. dr Izydor Brejski, Jan Brejski, Stanisław Wachowiak, Albin Nowicki, Jakub Nurek... Na interpelację odpowiedziało M. b. Dz. Pr. już (!) 8.10.1920 r., tłumacząc postępowanie żandarmerii i starosty. Finał sądowy nieznany! - AAN, PRN, syg. 18626/1920, k. 3-19. GÖDNIK2019 / POMERANIA /19 tv Moja Mama Agnieszka Górska jako uczennica I klasy Polskiej Katolickiej Szkoły (podstawowej) w Kaplicy Królewskiej w Wolnym Mieście w Gdańsku, stoi w trzecim rzędzie jako czwarta od lewej. j/f to /940 toJllfy HISTORIA MOJEJ KASZUBSKIEJ RODZINY W tym roku mija 80 lat zarówno od ataku zbrojnego Niemiec na Polskę, który rozpoczął najstraszniejszą wojnę w nowoczesnej historii Europy, jak i od pierwszej akcji wysiedlenia z Pomorza Polaków i Kaszubów. Ta akcja, zorganizowana przez Selbschutz i Gestapo na terenie Kościerzyny i powiatu kościerskiego, miała miejsce w dniach 20-23 listopada 1939 roku. Przerażone rodziny, często z małymi dziećmi i rodzicami w podeszłym wieku, nierzadko obudzone w środku nocy, miały 15 minut na spakowanie dobytku... Nikomu nie mówiono, dokąd pojedzie. Powtarzano jedynie:„Nigdy już tu nie wrócicie". Starsze pokolenie i jego dzieci wracają nieustannie myślami do tych wydarzeń. Niestety martyrologia Pomorza i przymusowe wysiedlenia z rodzinnych stron są w Polsce ciągle mało znane, a i na Pomorzu także niewiele się o tym mówi i pisze. Trzeba też przypomnieć, że podczas I wojny światowej w zaborczych armiach służyli i ginęli także Pomorzanie, Kaszubi i Kociewiacy. Zostały rodziny, wdowy z małymi dziećmi, często bez środków do życia, zmuszone do emigracji. Dotyczy to także mojej rodziny. Z ogromnym zainteresowaniem przeczytałam zatem artykuł pana Jerzego Hoppe pt. „Wypędzeni z Kaszub i Kociewia" w „Pomeranii" nr 9 (523) z września 2018 r. stanowiący po części recenzję książki Franciszka Troszczyłowa Los wypędzanych Pomorzan 1939-1945. Z tą książką zapoznałam się wcześniej, ale do podjęcia próby opisania historii, losu mojej rodziny i mojej osobiście zmobilizował mnie właśnie artykuł opublikowany w „Pomeranii". Jerzy Hoppe zwrócił w nim uwagę na kilka do tej pory niewyjaśnionych kwestii związanych z problemem wysiedleń z Pomorza. Uważam, że los mojej rodziny może poszerzyć wiedzę na te tematy. Rodzinę Troszczyło- wów i moją łączy fakt, że przed wojną obie mieszkały na Kaszubach, w gminie Nowa Karczma, powiat Kościerzyna, w różnych wsiach na pograniczu Polski i Wolnego Miasta Gdańska - Skrzydłówko i Szpon. Członkami mojej rodziny wysiedlonej ze Szponu w listopadzie 1939 r. byli: moja babcia-staruszka Paulina Blok, właścicielka gospodarstwa, jej syn, a mój ojciec Augustyn, moja mama Agnieszka (z domu Górska) w ostatnich miesiącach ciąży ze mną oraz mój 1,5-roczny brat Władysław Jerzy. Jako jedyna żyjąca, urodzona w ekstremalnych warunkach, ale wśród życzliwych ludzi w powiecie siedleckim -piszę te wspomnienia przez szacunek do moich najbliższych i wszystkich wysiedlonych oraz po to, by upamiętnić zarówno ich martyrologię, jak i fakt, że z dumą, odwagą i godnością przyjęli swój los w tamtych latach. Pradziadek mój Karol Blok był gospodarzem we wsi Grabowska Huta, gmina Nowa Karczma. Jego syn, a mój dziadek, Brunon Blok ożenił się w Szponie i był właścicielem 20 / POMERANIA / GRUDZIEŃ 2019 WSPOMNIENIA gospodarstwa o powierzchni ok. 50 ha. Wybudował nowe siedlisko, nie otrzymał jednak zgody na postawienie domu mieszkalnego. Do 1956 r. moja rodzina mieszkała w budynku krytym słomą z tzw. pruskim murem. Według kroniki ze szkoły w Szponie (obecnie w szkole w Grabowie Kościer-skim) do czasu strajku szkolnego w latach 1906-1907, w którym uczestniczyły też dzieci z tej szkoły, przewodniczącym jej Rady Rodziców był mój dziadek. Po strajku został usunięty, a przewodniczącym rady został Niemiec ze Sztofrowej Huty (?) Mombert. Dziadkowie Brunon i Paulina Blok po odzyskaniu przez Polskę niepodległości potwierdzili, że są obywatelami polskimi (na s. 22 ich dowody osobiste z roku 1930, w których widnieje zapis: „stosownie do art. 19 Rozp. Prezydenta RP z dnia 16 marca 1928 r. o ewidencji i kontroli ludności - Dz.U. - zaświadczam, że wymieniony w dowodzie Brunon Blok jest obywatelem polskim, co zostało stwierdzone na podstawie art. 91 Traktatu Wersalskiego", taki sam zapis w dowodzie Pauliny Blok). Wieś Szpon po odzyskaniu niepodległości znalazła się około 500 metrów od wartowni granicznej między Polską a Wolnym Miastem Gdańskiem - kierunek Przywidz (obecnie na trasie Kościerzyna - Gdańskiem przez Przywidz). Nadmieniam, że tzw. Polski Dom Celny dla tego rejonu znajdował się we wsi Sztofrowa Huta (ok. 1 km od Szponu). Mieściły się tam biura polskiej administracji celnej, mieszkania, areszt i na podwórku zabudowania gospodarcze. Mój dziadek Brunon zmarł w 1937 r. Właścicielką podzielonego, ok. 25-hektarowego gospodarstwa do roku 1945 była formalnie babcia Paulina. Zamieszkał z nią jej syn, a mój ojciec Augustyn Blok, który w 1935 r. ukończył Szkołę Podoficerską w Tczewie. W 1937 r. ożenił się z Agnieszką Górską (na s. 22 „Poświadczenie o zawarciu małżeństwa z dnia 31 maja 1937 r. wystawione przez urzędnika stanu cywilnego w Nowej Karczmie). W tym miejscu pragnę przedstawić historię rodziny mojej mamy Agnieszki, po mężu Blok. Wiąże się ona nierozerwalnie z historią wspomnianej I wojny światowej. Ojcem mojej mamy był Władysław Górski, urodzony w Kiełpinie, na Wybudowaniu, w polskiej, kaszubskiej rodzinie 15 stycznia 1895 r. Jej matka, Marta z domu Kuchlin, pochodziła z Grabowskiej Huty (gm. Nowa Karczma). Między rokiem 1914 a 1915 Władysław został powołany do wojska. Trwała już I wojna światowa. Pierwsze dziecko moich dziadków, moja mama, urodziło się 30 września 1917 r. W dniu 14 września 1918 r„ kilka tygodni przed zakończeniem I wojny światowej poległ we Francji jej ojciec Władysław Górski (do wglądu listy zawiadamiające żonę o śmierci męża). Moja matka nigdy nie zobaczyła swojego ojca. Babcia Marta Górska z niemowlęciem została wdową bez środków do życia. Podjęła wówczas decyzję o wyemigrowaniu do Wolnego Miasta Gdańska. Senat Wolnego Miasta Gdańska, decyzją z 4 września 1923 r. nr AI9291 (do wglądu), przyznał jej obywatelstwo oraz, decyzją z dnia 6 czerwca 1928 r. (do wglądu), prawo do renty po poległym mężu, pruskim żołnierzu, w wysokości 20 guldenów. Moja mama ukończyła katolicką szkołę podstawową w Kaplicy Królewskiej w Gdańsku, następnie Gimnazjum Sióstr Urszulanek także w WMG. Pragnęła podjąć tutaj studia. Niestety, Senat Wolnego Miasta, decyzją z dnia 17 lipca 1935 r. nr PZI 2150 (do wglądu), poinformował moją babcię i mamę, że ze względów finansowych przestaje wypłacać renty. Poinformował, że powinna je wypłacać Rzesza Niemiecka i w tym celu trzeba się tam właśnie udać najpóźniej w terminie do dnia 31 grudnia 1935 r. Senat poinformował również, że udzieli wsparcia finansowego, jeżeli odległość emigracji od Gdańska „nie przekroczy 500 km". Babcia z moją mamą i jej bratem przyrodnim Gerardem Kuchlinem (ur. 15.05.1921 r.) udali się do Berlina. Moja mama Agnieszka Górska kontynuowała naukę w Wyższej Szkole Handlowej. Na przełomie 1935/1936 wprowadzono na uczelni w Berlinie przedmiot o rasie (Rassenkunde). Rozpoczęła się klasyfikacja studentów. Ponieważ moja mama miała czarne, kędzierzawe włosy, piwne oczy i szerokie kości policzkowe (była podobna do swego ojca), wstępna ocena jej „rasy" brzmiała: Żydówka lub południowa Słowianka. Gdy wróciła do domu i opowiedziała matce o tej sytuacji, ta zdecydowała, że tak szybko jak to możliwe, muszą wrócić do Polski, na Kaszuby. Zamieszkały w gminie Nowa Karczma. Babcia Marta Górska zachowała obywatelstwo niemieckie. Właśnie w gminie Nowa Karczma moi przyszli rodzice, Agnieszka i Augustyn, poznali się i pobrali w 1937 r. Mama z wielkim trudem uczyła się ciężkiej pracy na gospodarstwie rolnym. W 1938 r. urodził się mój (nieżyjący już) starszy brat. Gdy wybuchła wojna, nasz ojciec został zmobilizowany i uczestniczył w walkach „Batalionu Obrony Narodowej Kościerzyna" (książeczka wojskowa do wglądu). Wrócił do domu 23 września 1939 r. Zmuszony był do Moja rodzina w obozie przesiedleńczym w Niepokalanowie, przełom sierpnia i września 1940 r. GÖDNIK2019 / POMERANIA / 21 WSPOMNIENIA Der P^lieet - Prtisiderit. J. Nr. V b ^ / 23 Auf Jhrtn Antrag *w>.....u/.M.... fen/i Jhre Staatsangehorigkeit erhalten Sie hierdurch im Au/trage des Senats der Freim Stadt Danztg ( VerfU0vng //.. JMföt s/M A /.. M.......; o/.303), , iwtr I 22 / POMERANIA/GRUDZIEŃ2019 WSPOMNIENIA wynajmowali się często do pracy sezonowej (żniwa, torf, wykopki) u polskich gospodarzy, teraz marzyli o przejęciu gospodarstw swoich wcześniejszych pracodawców. Wracam zatem do tragicznych dni wysiedleń części mieszkańców przygranicznych wsi Szpon i Sztofrowa Huta (w powiecie kościerskim). Po tygodniowym pobycie w ekstremalnie trudnych warunkach w kościele w Wysinie przewieziono dużą grupę wysiedlonych do wsi Głodowo, gdzie była stacja kolejowa. Wyrzucono wszystkich na peron i zaczęto z krzykiem, bijąc i popychając, wpędzać ich do wagonów. Część wagonów to były wagony osobowe, pozostałe -bydlęce. Tam też SS-man na koniu wydarł mojej mamie koc, którym okrywała mojego 1,5-letniego brata. Władek upadł na peron z zakrwawioną buzią i długo, jak pamiętam, miał problemy z prawidłową wymową. Z relacji rodziców wiem, że jazda w zatłoczonym do granic wytrzymałości pociągu trwała około 5-6 dni. Największym problemem był brak czegoś do picia. Pierwszy posiłek i wodę wysiedleni otrzymali na peronie w Warszawie od sióstr zakonnych. Po kilkugodzinnym postoju transport ruszył dalej na Wschód. Pewną grupę rodzin wraz z naszą 4-osobową, wyrzucono na stacji w miejscowości Mordy powiat Siedlce. Było już zimno. Na stacji stały długie furmanki wyściełane słomą i jakimiś samodziałowymi kocami. Woźnice ubrani byli w długie kożuchy z owczej skóry z wysokimi kołnierzami. Uprząż taka sama, jak ją opisał w swoich wspomnieniach Franciszek Troszczyłów, zupełnie inna niż na Pomorzu. Nikt z nich nie był skory, aby podejść do ludzi z transportu. Gromadzili się w grupy i rozmawiali z sobą, jak opowiadali moi rodzice. Nikt nie zaproponował wsiadania na wozy. Wysiedleni Kaszubi nie wiedzieli, gdzie się znajdują. Ponieważ moja babcia i mama będąca w ciąży, jak wspomniałam, nie były już w stanie ustać, a braciszek bez przerwy płakał i chciał pić, ojciec podszedł do jednej z grup woźniców i zapytał, kto jest sołtysem lub kierownikiem tych ludzi. Z grupy wyszedł dość wysoki, stosunkowo młody mężczyzna i powiedział, że jest sołtysem wsi Próchenki powiat Siedlce. Zapytał obcą Pomorzanom „zaciągającą" gwarą: „Wy kto?". Mój ojciec chciał wiedzieć, czy jesteśmy jeszcze w Polsce. Odpowiedź brzmiała, że tak, ale „Ruski niedaleko". Sołtys zapytał, czy jesteśmy Polakami. Mój ojciec potwierdził, że jesteśmy Polakami z Pomorza. Następne pytanie brzmiało: „Wy na pewno nie Niemcy, bo mówili, że będziecie nam odbierać gospodarstwa, a my na wschód?". Ojciec zapewnił, że na pewno nikogo nie chcemy wyrzucać, że Niemcy zabrali nam nasze gospodarstwa i przywieźli nas tutaj, i że prosimy tylko, żeby nas szybko zabrali pod dach, do domu. Ojciec mówił dalej, że żona jest w ciąży, że źle się czuje, że jest jego matka staruszka i mały syn. Rozmówca zapytał jeszcze: „A wy katolicy"? Mój ojciec zwrócił się do swojej matki: „Mamo, pokaż mu swój szkaplerz". Na Kaszubach, w katolickich rodzinach, starsze kobiety często nosiły na szyi wizerunek Matki Boskiej na kawałku grubszego materiału nazywany „szkaplerzem". Rozmówca moich rodziców popatrzył i wrócił do pozostałych gospodarzy. Za chwilę wrócił i zaczęli rozdzielać rodziny. Sołtys zwrócił się do mego ojca: „Twoją rodzinę i jeszcze jedną zabiorę do siebie". Wszyscy szybko znaleźli się na furmankach w słomie i jakichś okryciach, jechali w kierunku południowo-wschodnim od miejscowości Mordy. Zatrzymali się w dużej wsi parafialnej o nazwie Próchenki (ok. 4 km długości), jak wspomniałam wyżej, był to powiat Siedlce. Dom sołtysa był większy od innych, drewniany, a gospodarstwo, jak się później okazało, miało ok. 8-12 ha. Oprócz małżeństwa z dwoma synami (10 i 12 lat) w domu był jeszcze ojciec gospodarza. Moja rodzina i 3-osobowa rodzina ze Szponu zostały ulokowane w tzw. alkierzu, małej sypialni. Warunki mieszkania i życia były wyjątkowo trudne, szczególnie dla mojej mamy i babci. Najgorsze były warunki sanitarne, które zresztą mężczyźni z Pomorza następnego dnia urządzali. Posiłek podawano w jednej drewnianej misce, jedzono z niej drewnianymi łyżkami. Podkreślić pragnę z całą mocą, że mieszkańcy tego domostwa byli w stosunku do przyjętych Pomorzan bardzo życzliwi, pomocni i serdeczni. Szczególnie dużo troski okazywali mojej mamie, której bardzo współczuli. A musieli przecież zacząć żyć w znacznie skromniejszych warunkach i dzielić się skromną żywnością z dodatkowymi siedmioma osobami. Szczególnie dużo serca i dobroci wykazywała żona naszego gospodarza. Bardzo troszczyła się o moją mamę, która czekała na rozwiązanie, i babcię zupełnie załamaną transportem, nowymi warunkami, ale też martwiącą się o resztę swojej rodziny, która została na Kaszubach. Cała moja rodzina będzie zawsze wdzięczna za tak dużo okazanej nam dobroci w najtrudniejszych chwilach życia. W tym domu w Próchenkach 14 stycznia 1940 r. przyszłam na świat. Trudno tutaj opisać warunki, w jakich się to odbywało. Przede wszystkim w tych dniach w tym rejonie Polski temperatura spadła poniżej 40 stopni C. Poród odbywał się z komplikacjami. Potrzebny był lekarz lub położna. Nasz gospodarz słyszał, że wśród wysiedlonych w okolicy jest lekarz z Kościerzyny. Podjął próbę przywiezienia go. Niestety przy wspomnianej temperaturze wyprowadzony ze stajni koń upadł i, jak opowiadał mój ojciec, nie był w stanie ciągnąć drewnianych sań. Poród odebrał mój ojciec przy pomocy domowników, zostawiając ślady palców na moich nóżkach. Następstwem tej sytuacji była ciężka choroba mojej mamy, a następnie moja. Walczono o nasze życie i zdrowie domowymi metodami znanymi jedynie, prawdopodobnie, na Podlasiu. Do dezynfekcji służył ukryty przed Niemcami samogon oraz m.in. sok i liście z kapusty, cebula, len. Opisane przeżycia obu rodzin doprowadziły do nawiązania bardzo serdecznych kontaktów i trwałych więzów przyjaźni. Dwaj synowie gospodarzy traktowali mnie od urodzenia do chwili obecnej jak swoją siostrę. Moi rodzice podjęli decyzję, że małżeństwo, u których byliśmy tak serdecznie przyjęci, zostaną moimi rodzicami chrzestnymi. Uznali, że gospodarze nasi, mimo że byli analfabetami (pozostałość zaboru rosyjskiego), byli bardzo mądrzy życiowo, dobrzy i pracowici. Przyjęli z radością propozycję moich rodziców. Ochrzcił mnie ks. proboszcz (?) Dąbrowski w kościele parafialnym w Próchenkach. GÖDNIK2019 / POMERANIA / 23 WSPOMNIENIA Arbeitsbuch (Książka pracy) jest dowodem, że po powrocie z wysiedlenia zmuszono moich Rodziców do podjęcia przymusowej pracy; to w niej określono ich polską przynależność państwową. Obie nasze zaprzyjaźnione rodziny często rozmawiały 0 różnych problemach, również o tym, że Hitler na pewno przegra wojnę, i zastanawiały się nad tym, co będzie po tej wojnie i jak długo będzie jeszcze trwała. Moja rodzina marzyła o szybkim powrocie na Kaszuby, na swoje gospodarstwo. Starania takie podjęła pozostająca na Pomorzu matka mojej mamy Marta Górska. Nasi gospodarze także mieli poważne kłopoty. Prawo do przejęcia gospodarstwa miał starszy brat sołtysa, który wraz z trzecim z braci był w partyzantce. Ich powrót oznaczał opuszczenie przez moich chrzestnych gospodarstwa i poszukiwanie pracy. Mój ojciec pocieszał ich i mówił, że „któregoś dnia, nie martwcie się, wygramy tę wojnę, i będziecie naszymi sąsiadami w Szponie. Obecnie mieszka tam SS-man, którego wypędzimy". Przyjęto to jak dowcip. Na spełnienie tych marzeń wszyscy musieli czekać długie lata okupacji. Opatrzność czy zrządzenie losu sprawiły, że ta podlaska rodzina, z którą moi rodzice utrzymywali później ciągły kontakt, około 1949-1950 r. sprowadziła się do gminy Nowa Karczma i za zgodą władz i staraniem moich Rodziców - do Szponu, na wspomniane poniemieckie gospodarstwo. Moi chrzestni mieszkali na Pomorzu około 5-6 lat. W liceum w Kościerzynie naukę kontynuował ich starszy syn, który następnie ukończył Politechnikę Szczecińską. Młodszy odbywał służbę wojskową. Rodzina z Podlasia uczyła się innej kultury, poznawała nieznane narzędzia i maszyny rolnicze, a przy pomocy mojej mamy także urządzenia związane z gospodarstwem domowym. Rodzinie tej pomagali wszyscy sąsiedzi Kaszubi. Podlasiacy byli bardzo szanowani i poważani. Jako dziecko biegałam codziennie do chrzestnych i zawsze otrzymywałam jakiś gościniec. Bracia mojego chrzestnego wrócili z wojny, pozakładali własne rodziny i opuścili ojcowiznę w Próchenkach. Nasi podlascy sąsiedzi zaczęli się zbierać do powrotu. Zostali obdarowani we wszystko, co im było potrzebne, przez wdzięcznych Kaszubów ze Szponu 1 Sztofrowej Huty. Zabrali oczywiście także swój dorobek. Furmankami zawieziono ich na dworzec do Somonina, stąd wyjechali do swojego domu w Próchenkach. Jak już wspomniałam, aby przyjazd na Kaszuby rodziny z Podlasia mógł mieć miejsce, moja rodzina musiała naj- pierw przeżyć kolejne tragiczne lata okupacji już na Pomorzu. Po otrzymaniu zapewnienia od niemieckich władz gminy Nowa Karczma, że mogą wrócić na własne gospodarstwo, moi rodzice i babcia jeszcze w drugiej połowie 1940 r. podjęli decyzję o powrocie na Pomorze. Rodziny, którym pozwolono wrócić do swoich domów, zgromadzono w obozie przesiedleńczym w Niepokalanowie koło Warszawy w pomieszczeniach klasztoru ojca Maksymiliana Kolbe, który tam jeszcze odprawiał Msze Święte. Na miejscu była jeszcze część zakonników. Obecnym tam kazano pleść girlandy na cześć „święta" klęski Francji i wejścia Niemców do Paryża (zdjęcia wykonane przez zakonnicę do wglądu). Po powrocie na Pomorze, do Szponu, dano nam mieszkanie po rodzinie wysiedlonej do obozu w Potulicach. O powrocie na nasze gospodarstwo nie było mowy. Jego nowy właściciel nie miał zamiaru go opuszczać. Ojciec otrzymał nakaz pracy w kamieniołomie (jego Książka pracy, Arbeitsbuch, do wglądu, też na fot. u góry strony). Mama także otrzymała nakaz pracy. W międzyczasie moja mama urodziła dwie moje siostry. Ojciec pracował w różnych miejscach. Mama, żeby otrzymać mleko dla dzieci, zatrudniała się u gospodarzy, także na naszym gospodarstwie. Mamę z czwórką dzieci i babcią zakwaterowano w byłym polskim Domu Celnym w Sztofrowej Hucie. Były tam już inne Polki z dziećmi. 14 marca 1943 r. mój ojciec, bezpośrednio z robót przymusowych, został wcielony do Wehrmachtu i wysłany na front wschodni. Po samookaleczeniu (wg relacji ojca druga próba była udana) dostał się 31 grudnia 1944 r. do szpitala, następnie na statek z ciężko rannymi, który zawinął do Gdańska. Tutaj zdezerterował i ukrywał się przy pomocy siostry mieszkającej w Gdańsku. Po zakończeniu działań wojennych w Gdańsku wrócił wraz z kuzynem, Polakiem, piechotą do domu, do Sztofrowej Huty. Tutaj, jak wspomniałam, mieszkaliśmy z mamą i babcią Górską. Babcia Blok po powrocie z wysiedlenia zamieszkała u córki. Następnego dnia po powrocie ojca do naszego mieszkania przyszło dwóch Rosjan w cywilu i zapytało o dwóch mężczyzn, którzy wczoraj przybyli. Mój ojciec wyjaśniał, że jest Polakiem, i wrócił wraz kuzynem z Gdańska do domu, do rodziny. W międzyczasie mama przyniosła książeczki pracy (przymusowej) ojca i swoją. Na drugiej stronie (skan dokumentu na s. 24) była informacja o „przynależności państwowej", obok niej widniał zapis „Polen". Rosjanie po obejrzeniu książeczek opuścili nasze mieszkanie. Kuzyn, którego matka mieszkała we wsi Horniki (gmina Nowa Karczma), wrócił do swojego domu. Mój ojciec podjął u władz polskich, wówczas w gminie Liniewo, starania o powrót ze swoją rodziną i matką na ojcowiznę do Szponu. Udał się także do RKU (Rejonowej Komisji Uzupełnień) w Starogardzie Gdańskim w celu ujawnienia całej swojej służby wojskowej. W wiosce pozostali jeszcze ci Niemcy, których nie dotknął hitlerowski, niemiecki obłęd nienawiści do wszystkiego, co polskie. Czekali na deportację. Rodzice wspominali, że Polacy ich nie prześladowali. Babcia Górska opowiadała wielokrotnie, że niektórzy sąsiedzi Niemcy przed wojną spokojni i normalni - po wygranej wojnie i zwycięstwach Hitlera wystawiali mu 24 POMERANIA/GRUDZIEŃ2019 WSPOMNIENIA w domach ołtarze. Gdy padały kolejne stolice Europy, polscy robotnicy musieli biec z pola, stawać na baczność i śpiewać niemiecki hymn. W trakcie deportacji miał miejsce nawet fakt odmowy wyjazdu z Polski. Taką decyzję podjęła częściowo głuchoniema siostra hitlerowskiej gospodyni na naszym gospodarstwie w Szponie. Gdy mama w czasie okupacji pracowała za litr mleka na naszym gospodarstwie, ta kobieta potajemnie przynosiła jeszcze litr czy dwa i mówiła, że „to jest pani mleko, bo pani jest właścicielką". Po wojnie otrzymała od władz polskich opiekunkę i rentę. Gdy zmarła, początkowo jej grobem opiekowała się moja mama, a obecnie robi to moja najmłodsza siostra Joanna ze Sztofrowej Huty W 1945 r. nasze gospodarstwo było doszczętnie zdewastowane, ziemia zamieniona w ugór. Rozpoczęła się praca ponad siły i bieda, szczególnie w pierwszym okresie po zakończeniu działań wojennych, kiedy wojsko konfiskowało każdą ilość żywności. Nie było koni do obróbki ziemi, nie było bydła i mleka dla dzieci, nie było też w co się ubrać. (Wyjaśniam, że gospodarstwo moich rodziców przez cały okres Polski Ludowej było gospodarstwem indywidualnym, a przekazane zostało przez rodziców po osiągnięciu wieku enjerytalnego ich córce a mojej siostrze Elżbiecie Formelli i jej mężowi Pawłowi). Jak już wspominałam, moi rodzice nie zapomnieli o Próchenkach i danym podlaskiej rodzinie słowie. Napisali list, że jesteśmy na swoim i że gospodarstwo po sąsiedzku jest wolne, że można przyjechać i je zobaczyć. Nie pamiętam szczegółów tej wizyty mojego wujka, jak go do końca jego życia nazywałam, ale pamiętam (przełom roku 1946/1947), że gdy przyjechał, przywiózł w prezencie duży rulon jakiegoś jasnego perkaliku czy kretonu, na sukienki dla mnie i moich dwóch młodszych sióstr. Nasza radość była wielka. Opatrzność czy zrządzenie losu sprawiły, że rodzina z Podlasia, która mnie i mojej rodzinie wówczas w tę straszną zimę 1939/1940 uratowała życie, sprowadziła się na Pomorze i przez kilka lat byli naszymi sąsiadami. Moi rodzice utrzymywali stały kontakt z moimi chrzestnymi. W 1947 roku pojechali na huczne wesele jednego z braci naszego prócheńskiego gospodarza. Rodzice wspominali, jak wielka była wówczas wspólna radość z zakończenia wojny, z powrotu Polski. Zazwyczaj w dniu moich urodzin miały miejsce niekończące się wspomnienia i opowieści obu babć i rodziców. Gdy nasi gospodarze z 1940 r. wrócili na Podlasie, a następnie gdy jeden z ich synów przejął po rodzicach gospodarstwo, odwiedzaliśmy się wzajemnie. Moje „rodzinne strony" odwiedziłam po ukończeniu studiów w 1968 r., rok później, HHr Mój Ojciec Augustyn Bernard Blok w Szkole Podoficerskiej w Tczewie (do 1935 r.) Moja Mama ze świadectwem maturalnym po ukończeniu Gimnazjum Sióstr Urszulanek w Wolnym Mieście Gdańsku w 1934/1935 r. gdy wyszłam za mąż, oraz wspólnie z ojcem i mężem w 1973 r. Drewniany dom, w którym się urodziłam, stał jeszcze, ale wybudowano już nowy, murowany. Zobaczyliśmy jeszcze charakterystyczne oznakowania drewnianych domów. Każdy miał wyryty inny przedmiot niezbędny do gaszenia pożarów. Na „moim" wyryte było wiadro, które należało zabrać w razie pożaru. Na innych domach wyryto np. drabinę czy bosak. Zobaczyłam kołowrotek mojej chrzestnej. Wyrabiała przędzę z lnu lub wełny owczej, widziałam też malowaną drewnianą skrzynię, która stanowiła szafę. W prezencie, na pamiątkę, otrzymałam piękny ręcznie tkany długi świąteczny fartuch z koronką oraz ręcznie tkaną i szytą spódnicę. Pamiątki te są jeszcze w naszym domu. Mój mąż, z wykształcenia rolnik, z zainteresowaniem zapoznawał się ze strukturą tamtejszych gospodarstw i utrudnieniami przy wprowadzaniu mechanizacji, np. prac polowych na wąskich „paskach" ziemi, szerokości nieraz zaledwie 6 metrów, a długości ok. 5 km. Opór wśród gospodarzy budził problem scalania gruntów, nikt nie chciał oddać ani kawałka ojcowizny. Mój ojciec chrzestny przyjechał na nasz ślub w kościele parafialnym w Grabowie Kościerskim. W starszym mocno wieku odwiedził jeszcze moich rodziców i nas w Gdańsku. Chciał się pożegnać z Pomorzem. Całą rodziną uczestniczyliśmy w pogrzebie mojej chrzestnej w Próchenkach. Po raz pierwszy zobaczyliśmy katolicki obrzęd pochówku na Podlasiu. Różnił się znacznie od takiego obrzędu na Kaszubach. Było sporo elementów typowych dla Wschodu. Synowie moich rodziców chrzestnych, gdy tylko przyjeżdżali na Pomorze, nigdy nie omijali domu moich rodziców Ostatnie pożegnanie mojego Dziadka Bernarda Bloka, gospodarza i kaszubskiego gbura z dziećmi na podwórzu swojego gospodarstwa w Szponie w maju 1937 r. GÖDNIK2019 / POMERANIA / 25 WSPOMNIENIA fREZYDB!" Gdańsk dulft IM- - ^ *f; W«.w »®- 10 pk>. w Pr"''^ ;•«» K-^staW,C ' y , -, 46S26) triy"*"*™ ,haJ "a, mw» ' °d""" t *„ -—«*• * ^ —» 00 K' , „ „ pK 3 wtc^ym terta* ^pa ^ nwpo™*2""* 1 (Dl. U- Sr 36 ■» - - ^Tirrri—■ -«■? l?rc«ydcnw «■- ■ do aftk;t«su s'*"»" 1 tetecWłtt i podlcsa wykonani Repatriowany m"?-° ^ ,J ^w« «***> »isto' !,T- r» »«<*« td"w™'" 'tó3£SsiM* • . .,,r ■^;'1"'' Decyzja Prezydenta Miasta Gdańska z 9 listopada 1946 r. nakazująca Marcie Górskiej opuszczenie Polski. i naszego. Przez cały czas, już po śmierci moich rodziców i starszego brata, oboje z mężem utrzymywaliśmy z moją przybraną podlaską rodziną kontakt tak telefoniczny, jak i listowy. W tym roku mogliśmy w naszym domu na Ko-ciewiu, w Kokoszkowach, przyjąć na kilka dni 5-osobową rodzinę wnuczki moich chrzestnych. Byli po raz pierwszy na Pomorzu, nad morzem. Opowieściom o martyrologii Kaszubów i Kociewiaków w latach 1939-1945 i w ogóle o historii Pomorza nie było końca. Czuliśmy się wspólnie jak w rodzinie, która znała się całe życie. My, starzy już ludzie, podziwialiśmy wiedzę i umiejętności dobrze wykształconych prawnuków moich chrzestnych, ich otwartość na nowe informacje i doświadczenia. Podlaskim zwyczajem obdarowano nas „domowymi gościńcami". Kończąc moje wspomnienia, dodam jeszcze kilka zdań 0 moich rodzicach i babciach. Otóż moja mądra, światła 1 pracowita Mama w okresie powojennym urodziła jeszcze troje dzieci. Razem było nas zatem siedmioro. Mama nauczyła się pracy na gospodarstwie, ale też pisała różne listy i pisma sąsiadom i innym mieszkańcom sąsiednich wsi, a znając języki obce, tłumaczyła ponadto różne teksty i listy. W tym powojennym okresie było to bardzo ważne. Mama szydełkowała, robiła na drutach, pięknie grała najpierw na cytrze później, do śmierci, na pianinie. Dużo czytała, sprowadzała książki dla siebie i innych osób. Zbieraliśmy się w domu, żeby pomagać Rodzicom w pracach polowych, stajniach oborach, a także żeby wspólnie śpiewać i kultywować stare kaszubskie tradycje. Nasz Tato wykonywał najcięższe prace w polu. Podejmował najróżniejsze formy uprawy ziemi, byle tylko nie oddać naszej Ojcowizny. Uczył nas szacunku do pracy, ładu i porządku, a przede wszystkim szanowania każdego uczciwego człowieka. Matka Taty, Pau-liny (wysiedlona) żyła na swoim gospodarstwie do śmierci 1950 roku. I jeszcze kilkanaście zdań o mojej babci Marcie Górskiej. Na uwagę zasługuje najpierw fakt uczestniczenia przez nią w strajku szkolnym w latach 1906-1907 w Grabowskiej Hucie. Jak już pisałam, gdy poległ w 1918 r. we Francji jej mąż, została zmuszona do emigrowania wraz z małym dzieckiem, moją mamą, w celu zabezpieczenia środków do życia. W okresie okupacji, pozostając na Kaszubach, o czym też wspomniałam, zabiegała o powrót córki 1 zięcia wraz z rodziną z wysiedlenia. Ponadto spowodowała otwarcie kościoła parafialnego w Grabowie Kościerskim (zamkniętego od około 4 miesięcy, po zamordowaniu proboszcza ks. Waleriana Kinki; tablica upamiętniająca tę postać znajduje się w grabowskim kościele), zażądała od hitlerowca (z gospodarstwa córki i zięcia), aby pojechał z nią po księdza z sąsiedniej parafii w celu odprawienia mszy żałobnej. Pogrzeb stał się manifestacją polskiej ludności katolickiej, także spoza parafii. Moja babcia Górska była przez wszystkich szanowana, bardzo pracowita, oczytana, życzliwa dla ludzi, z wielkim poczuciem godności. Z dumą zawsze mówiła, że jest Kaszubką narodowości polskiej (mówiła po kaszubsku). Pomimo tego 9 listopada 1946 r. Prezydent Miasta Gdańska wystosował do niej pismo (skan dokumentu na s. 26) na przedwojenny adres w Gdańsku (nazwa ulicy „Praca 57" -podstawa prawna itd.) następującej treści: „Wzywam [...] do opuszczenia granic Państwa Polskiego i udania się w związku z przeprowadzaną na tutejszym terenie repatriacją ludności do Rzeszy niemieckiej". Jeszcze dzisiaj bolą te słowa... oto dalszy ciąg pisma: „Na podstawie str. 12 powołanego rozporządzenia i art. 75 pkt 3 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 2 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz.U. Nr 36, poz. 341/28) decyzja powyższa należy do zakresu swobodnego uznania władzy i nie wymaga uzasadnienia. Decyzja ta jest ostateczna i podlega wykonaniu. Repatriowany może ze sobą zabrać: 1) żywność na przeciąg 14 dni, 2) bagaż z przedmiotami osobistego użytku nie przekraczający 40 kg, 3) 600 Rm na osobę pełnoletnią". Pismo podpisał z polecenia Prezydenta miasta Gdańska Inspektor Osiedleńczy. Rozumiem, że Pan Prezydent realizował określone prawo. Jeżeli jednak dotarł do tej osoby w listopadzie 1946 r., to chyba mógł zasięgnąć o niej opinii. Nikt z rodziny, poza mamą, nie znał tego pisma. Znając babcię, jestem przekonana, że wstydziła się tego. Dobrze, że władze polskie później naprawiły ten błąd. Myślę, że moja historia stanowi przykład trudnych i skomplikowanych losów Polaków, mieszkańców Pomorza i Kaszub. Nigdy nie zapomnę, gdy babcia Górska, wspominając okupację niemiecką, mówiła „Chwała Bogu, że nikt więcej nie będzie pytać dzieci, czy mówicie pacierz po niemiecku". Powyższe to także los i historia Kaszubów. MARIANNA MIELEWCZYK Z DOMU BLOK Wszystkie materiały ilustracyjne pochodzą z archiwum rodzinnego Marianny Mielewczyk 26 / POMERANIA/GRUDZIEŃ2019 O Edmundzie Kloskowskim w stulecie narodzin Nazwisko Kloskowskich jest popularne na południu Kaszub, na Zaborach. W pracy zbiorowej Dzieje Brus i okolicy pod redakcją prof. Józefa Borzyszkowskiego odnotowano aż dziewięć osób o tym nazwisku. Bardzo przydatny w odszukaniu w tekście wszystkich zaborskich Kloskowskich skorowidz opracowany przez... Donalda Tuska. Dla ścisłości: książkę wydało Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie w 1984 roku. W gronie przywołanych w tym wydawnictwie Kloskowskich nie ma Edmunda, mimo że przyszedł on na świat w Brusach. Zasłużył on się bowiem szczególnie dla ziemi człuchowskiej i jej mieszkańców. NAUCZYCIEL Z POWOŁANIA Edmund Jan Kloskowski urodził się 6 grudnia 1919 r. w rodzinie Augustyna i Kornelii z Wyrowińskich. Był najstarszym synem; miał czterech braci. Matka również wywodziła się z familii zakorzenionej na Kaszubach od wielu pokoleń. Do szkoły powszechnej uczęszczał w Tucholi. W wieku 11 lat podjął naukę w Państwowym Gimnazjum Klasycznym Męskim w Chojnicach. W 1937 r. przeniósł się do Grudziądza, gdzie zaczął się kształcić w liceum pedagogicznym. Zaangażował się również w działalność harcerską. Chciał zostać nauczycielem. Wojna przerwała naukę. Jak wielu młodych Pomorzan został skierowany na roboty przymusowe, a później wcielony do Wehrmachtu. Przebywał m.in. w Norwegii, gdzie był żołnierzem w kompanii sanitarnej. W 1945 r. powrócił do kraju i zamieszkał we wsi Olszanowo w powiecie człuchowskim; zatem jak wówczas mówiono, na północnych ziemiach odzyskanych. Już w grudniu tego roku doprowadził do rozpoczęcia nauki w miejscowej jednoklasowej szkole. Miał 26 lat i, jeszcze mimo braku kwalifikacji potwierdzonych dyplomem, mógł podjąć pracę pedagogiczną. W marcu 1947 r. zdał egzamin dojrzałości w Liceum Pedagogicznym w Bydgoszczy, uzyskując także uprawnienia do nauczania. W tym samym roku, co warto odnotować, został ojcem chrzestnym Jana Wyrowińskiego (urodzonego w Brusach przyszłego inżyniera, polityka i prezesa ZKP, który był też m.in. wicemarszałkiem Senatu RP VIII kadencji). REGIONALISTA Z DUCHA Latem 1953 r. ożenił się z Janiną Marchlewicz z osady Wolność k. Chojnic. Małżeństwo doczekało się trojga dzieci. W tym samym (1953) roku na własną prośbę został przeniesiony do Szkoły Podstawowej w Czar- noszycach. Został kierownikiem tej niewielkiej placówki w powiecie człuchowskim. Osiem lat później władze oświatowe powierzyły mu kierowanie szkołą podstawową w znacznie większej miejscowości -w Polnicy. Edmund Kloskowski również tutaj wykazał się nieprzeciętnym talentem organizacyjnym. Jego staraniem obok starej szkoły wzniesiono gmach nowej placówki. Polnickiej szkole nadano imię Józefa Wybickiego. Pracę pedagogiczną już w latach 50. ubiegłego wieku Kloskowski łączył z prowadzeniem badań (liczne kwerendy) dotyczących historii regionu. Z zapałem gromadził stare mapy miast, powiatów i innych pomorskich obszarów. Marzył o wydaniu w przyszłości atlasu historycznego ziemi człuchowskiej. W 1963 r. należał do grupy pasjonatów, którzy założyli Towarzystwo Miłośników Ziemi Człuchowskiej (TMZC). Jednym z najważniejszych zadań tego stowarzyszenia było utworzenie w Człuchowie izby muzealnej, a następnie zorganizowanie regionalnego muzeum. Te ambitne plany człuchowskim entuzjastom historii udało się zrealizować, a TMZC do dziś prowadzi aktywną działalność. PIELGRZYM... BIBLIOTECZNY Pięknie napisał o Edmundzie Kloskowskim w 1965 r. Jan Poprawski w reportażu „Wezwanie na udeptaną ziemię" (pomieszczonym w książce Ludzie, ziemia i morze): Co skłania tego, niemłodego już i wcale niezamożnego człowieka, do wyrzekania się każdej chwili wolnego czasu i „pielgrzymowania"po bibliotekach i archiwach Warszawy, Gdańska, Bydgoszczy i Szczecina. Co nakazuje mu z taką energią tropić losy archiwum starostwa człuchowskiego? (cyt. za: M. Fryda, Edmund Jan Kloskowski [1919-1993], „Merkuriusz Człuchow-ski" 1994, nr 1, s. 6). GÔDNIK2019 / POMERANIA / 27 ROCZNICE W wieku 50 lat doznał udaru mózgu, który doprowadził do częściowego paraliżu. Nie mógł już tak intensywnie pracować jak dotychczas. Bliska stała się mu praca muzealnika. Warto dodać, że już w II połowie lat 60. XX wieku Powiatowy Dom Kultury (PDK) w Człuchowie przejął nadzór nad gromadzeniem zbiorów oraz opieką nad zabytkami ziemi człuchow-skiej. Dojrzewała idea powołania do życia muzeum. Tradycje muzealnictwa w tym mieście sięgały przecież roku 1911. Kiedy w 1975 r. w PDK utworzono stanowisko ds. muzealnych, objął je człowiek najlepiej przygotowany do tego zadania - Edmund Kloskowski. CZŁUCHOWSKIE MUZEUM Po długich staraniach wysiłki miłośników lokalnej i pomorskiej przeszłości zostały zwieńczone powstaniem na początku 1976 r. Muzeum Regionalnego z siedzibą w okazałym budynku przy al. Wojska Polskiego 3. Gmach ten wcześniej był m.in. siedzibą starostwa powiatowego. Pierwszym dyrektorem instytucji został historyk i krajoznawca Edmund Kloskowski. Dla Czytelników „Pomeranii" istotna też będzie informacja, że w 2013 r. siedziba muzeum została przeniesiona do wcześniejszego oddziału placówki. Od sześciu lat człuchowscy muzealnicy zapraszają bowiem do pokrzyżackiego zamku. Wnętrza i bezpośrednia okolica tego obiektu zmieniły się nie do poznania. To naprawdę wspaniała wizytówka miasta o wielowiekowej, burzliwej historii. Kloskowski byłby pewnie dumny z tych zamkowych atrakcji. Bohater tego wspomnieniowego szkicu po objęciu dyrektorskiej posady wciąż podnosił swoje kwalifikacje zawodowe i był aktywny na niwie naukowej. W 1979 r. uzyskał w WSP w Słupsku tytuł magistra historii na podstawie pracy „Podziały terytorialne Pomorza w średniowieczu". Wcześniej opracował jeden z rozdziałów w monografii historycznej Dzieje ziemi człu-chowskiej (pod red. H. Rybickiego i E. Zdrojewskiego, Poznań 1975). Na emeryturę przeszedł w 1986 r., jednak pracował jeszcze na pół etatu w człuchow-skim Muzeum Regionalnym. Nie zaniedbał ponadto podróży w celach naukowych. Szczególnie upodobał sobie archiwalia berlińskie. W jednej z bibliotek w stolicy Niemiec natrafił na pierwszą monografię histo- ryczną miasta Człuchowa (niem. Schlochau). Wydana została ona w 1882 r., a jej autorem był Carl Schulz. Przyjazne więzi łączyły go z regionalistami z sąsiedzkich ośrodków, m.in. z chojniczanami (np. ze Zbigniewem Stromskim). DLA DOBRA WSPÓLNEGO Drugą po historii regionu pasją Edmunda Kloskowskiego była działalność społeczna. Wychowany w kaszubskiej rodzinie, nauczył się szacunku do pracy i ludzi. Był m.in. członkiem-założycielem człuchowskiego oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, aktywnie działał w strukturach TMZC czy zapomnianego już dziś Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich. Posiadał uprawnienia przewodnickie i chętnie oprowadzał wycieczki po mieście i ziemi człuchowskiej. Edmund Jan Kloskowski zmarł nagle w Człuchowie 13 września 1993 roku. Pożegnała go rodzina oraz liczne grono przyjaciół i wychowanków w chojnickiej bazylice, a następnie na cmentarzu komunalnym w Chojnicach. PATRON ULICY Dr Marian Fryda, który bardzo twórczo kontynuuje jego dzieło, nazwał Edmunda Kloskowskiego człowiekiem wyjątkowym tudzież pionierem szkolnictwa (...) na ziemi człuchowskiej (w cytowanej już 1. edycji „Merkuriusza..."). Wyrazem wielkiego szacunku dla postaci i zasług Kloskowskiego są bezspornie: dedykowanie jemu Inwentarza Starostwa Człuchowskiego z roku 1753 w opracowaniu Frydy (2008 r.) czy też nadanie w 2017 r. jego imienia jednej z człuchowskich ulic. Za życia również doczekał się kilkunastu wyróżnień w postaci medali, odznaczeń czy nagród. Wymienić możemy np. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Odznakę Honorową ZHP, Złotą Odznaką PTTK czy odznakę Zasłużony Działacz Kultury. Sądzimy, że każdy region ma swoich historyków i oddanych społeczników. Na ziemi człuchowskiej, obecnych kresach województwa pomorskiego, także odnajdziemy lokalnych badaczy przeszłości czy zbieraczy zabytków i dawnych dokumentów. Edmund Kloskowski może być dla nich przykładem wytrwałego dążenia do celu. Muzeum, które założył, dziś tętni życiem! KAZIMIERZ JARUSZEWSKI Pedagog, historyk, regionalista i społecznik Edmund Kloskowski 28 / POMERANIA /GRUDZIEŃ 2019 Listy red.pomerania@w PWPPPW! BRUSY-MŁODZIEŻOWA STOLICA KASZUB Na Kaszubach prawie każde większe miasto ubiega się o miano „Stolica Kaszub". Mówi się, że Gdańsk to historyczna stolica Kaszub, a Wejherowo - duchowa stolicą naszej ziemi, lecz przyszłością każdej społeczności jest młodzież, a tam, gdzie młodzież jest najbardziej aktywna, pozwoliłem sobie dać miano młodzieżowej stolicy Kaszub. Brusy, niewielkie miasteczko na południu naszej małej ojczyzny, skąd wszędzie mamy daleko. Można myśleć, że o nas już Kaszubi zapomnieli, ale na pewno nie można powiedzieć, że młodzież o swojej ziemi, historii i języku zapomniała. Tutaj mamy Kaszubskie Liceum Ogólnokształcące, które już ponad 25 lat funkcjonuje, a absolwentami tej szkoły jest wielu działaczy na rzecz Naszej Ojcowizny, którzy mogli się tutaj uczyć, zdobywać wiedzę, a co najważniejsze: poczuć, że nie tylko ja się uczę języka kaszubskiego, a ponad połowa szkoły. KLO jest taką „fabryką" Kaszubów, która wyprawia robotników zbierających owoce, jakie ta nasza piękna ziemia wydaje, i przekazujących je nam. Na mnie ta szkoła wywarła wielki wpływ, bo gdyby nie to liceum, na pewno nie studiowałbym, teraz et-nofilologii kaszubskiej Niezmierną dumą dla naszego miasta, a szczególności dla nas Krëbanów jest zespół pieśni i tańca „Krëbane". Ten zespół założył laureat Medalu Stolema Władysław Czarnowski, a obecnie prowadzi go pani Katarzyna Kamrowska, która zachęca do tańca oraz poznawania kultury kaszubskiej członków sześciu grup tanecznych, ludzi w różnym wieku. Młodzież chętnie tańczy, promując naszą kulturę, i zdobywając nierzadko pierwsze miejsce w różnorakich konkursach. Młody człowiek szuka często jakiegoś sportu, który zostanie jego pasją i który będzie mógł rozwijać, buczka w Brusach to był strzał w dziesiątkę. Organizując pierwszy trening, nie spodziewałem się, że zainteresuje dość dużą grupę moich rówieśników. Stworzyliśmy drużynę „Krëbanë Bru-së", ale to było za mało, na turniej, który zorganizowaliśmy na jesień, wystawiliśmy dwie drużyny z powodu dużej liczby chętnych z Brus. Myślę, że jakby się spytać przypad- kową osobę w Brusach w przedziale wiekowym 13-18 lat, na pewno wiedziałaby, co to buczka, a możliwe, że i sama w nią gra! Nasze Zrzeszenie Kaszubsko-Po-morskie nie jest jak inne, bo panuje opinia, że członkowie ZKP to „stare dziadki", a u nas tak nie jest, moich kolegów i koleżanek jest 10, absolwentów KLO, ale nie tylko, którzy chcą działać dla Kaszub poprzez aktywny udział w życiu koła. Z każdym rokiem ta liczba wzrasta, jestem przekonany, że za kilka lat młodzi będą stanowić większość w kole, które liczy ponad 100 członków. Młodzież bruska, która na co dzień styka się z językiem kaszubskim obecnym w większości domów, ale także na ulicy, w otoczeniu pomnika Jana Karnowskiego czy skansenu Józefa Chełmowskiego, ma silne poczucie powiązania z tą ziemią. W Brusach młody człowiek żyje na co dzień w kulturze kaszubskiej, a ona jest dla niego tą domową, naturalną, pierwszą, której się nie wstydzi, bo kolega obok tak samo się wychowuje. Miejmy nadzieję, że ten duch, który jest na tej zaborskiej ziemi, nigdy nie ucichnie, i klimat młodzieżowej stolicy Kaszub pozostanie tu na wieki. MIKOŁAJ RYDYGIER • DZIAŁO SIĘ W GRUDNIU • DZIAŁO SIĘ W GRUDNIU • DZIAŁO SIĘ W GRUDNIU • •10X111999 — Giinter Grass odebrał w Sztokholmie literacką Nagrodę Nobla. • 15 XI11889 - uroczyście otwarto linię kolejową Reda - Puck. 16X111799 - w Gowinie urodził się ks. dr Jan Busław, kanonik metropolii poznańskiej, poseł do sejmu pruskiego. W swoim testamencie przeznaczył 50 tys. talarów na fundusz stypendialny dla uczącej się młodzieży z ubogich rodzin kaszubskich. Zmarł 2 lutego 1875 w Śremie i tam został pochowany. • 19 XI11869 - w Zdradzie urodził się Antoni Abraham, działacz społeczny, jeden z delegatów Podkomisariatu Naczelnej Rady Ludowej na Prusy Królewskie, Warmię i Mazury na konferencję wersalską (1918). Wiele ulic miast i wsi na Pomorzu nosi jego imię. Oddział ZKP w Gdyni ustanowił medal „Srebrna Tabakiera Abraha- ma". Antoni Abraham patronuje wielu szkołom na Kaszubach. Zmarł w Gdyni 23 czerwca 1923 i pochowany został na cmentarzu na Oksywiu. 24X111869 - w Pelplinie ukazał się pierwszy numer„Pielgrzyma". Założycielem pisma i jego pierwszym redaktorem byłks. Szczepan Keller. • 27 XI11979 - w Nowej Karczmie powstał oddział ZKP. Pierwszym prezesem został Józef Błaszkowski. Źródło: F. Sikora, Kalendarium kaszubsko-pomorskie GÖDNIK 2019 / POMERANIA / 29 Tacewnô pözwa „Kaszub", to je Zbigórz Talewsczi w papiorach SB W czasu czej Zbigórz Talewsczi béł krëjamno dozéróny przez słëpską Służba Bezpieku w öbrëmienim ópe-racjowi sprawë „Kaszub", dërch rësz-no dzejôł w kaszëbsczich sprawach. W aktach bezpieczi jidze nalezc përzna nadczidków ö tim. Jak jem wspöminôł w jednym z pöprzédnëch tekstów, w kuńcu 1986 r. doszło do zmianë wëszëznów w Kaszëbskö--Pómórsczim Zrzeszenim. Jistno stało sa w słëpsczim parce ti organizacji. W aktach ewidencjowégö kwestionariusza ó tacewny pozwie „Kaszub" zapisóné ostało, że w parce Kaszëb-skô-Pômôrsczégô Zrzeszeniô w Słëpsku wëbróny ôstôł nowi zarząd. Przéd-nika jesz rôz wëbróny ôstôł figu-rant Zbigórz Kadzmiérz Talewsczi1 Autór tegö dokumentu wspómnął téż ö Öglowim Zjezdze KPZ z gódnika 1986 r., öb czas chtërnégö bôhater najégö dokazu gôdôł jakno przed-stôwca wszëtczich partów ë klubów KPZ dzejającëch w óbeńdze słëpsczé-gó województwa. Wëstąpienié prziń-dnégô redaktora „Najich Gôchów" na zjezdze ostało przez fónkcjona-riuszów SB bëlno öbtaksowóné, bó nie bëło w nim niżódnëch óskarże-niów w ódniesenim do wëszëznów. W dodówku do meldënku zrëchto-wónym w Słëpsku 5 czerwińca 1987 r. wëczëtac jidze, że w dniach 16-17 maja 1987 roku figurant béł organizatora rédżi rozegracjów Kaszëbskô--Pômörsczégö Zrzeszeniô w bëtowsczi óbeńdze. Bëłë to: - wëjazdowé zćńdzenić Przédnégó Zarządu KPZ, - artisticzné wëstapë regionalnëch karnów, 1 Wszëtczé wëzwëskóné w teksce cytatë v 30 / POMERANIA /GRUDZIEŃ 2019 - wieczornice w Jaseniu, Stedzćńcach i Bëtowie, - ufundowanie tôblëców kaszëbsczégó alfabetu. W cytowónym przez mie przed sztërka dokumence nalezc jidze téż wiadło ö ódznaczenim Talewsczégó Sztapla Swiatopółka Wiôldżégö (pol. Pieczęć Świętopełka Wielkiego). Fakt nen nie óstół ani dobrze, ani téż lëchö óbtaksowóny przez SB, béł dejade wiôldżim wëprzédnienim dlô najé-gö bohatera, chtëren pód kuńc dze-wiacdzesątëch lat rzekł gazétnikówi „Głosu Kaszëb", że westrzód wszët-czich ödznaczeniów, chtërne do tegó czasu dostôł, w nôwikszim uwôżanim mô prawie to nôwëższé odznaczenie, jaczé przëznelë mu Kaszëbi. Kapituła, jakô zdecydowa przëznac ta ódznaka przédnikówi słëpsczégó partu KPZ, zebra sa 11 strëmiannika 1987 r., a westrzód jegö zasłëgów wëmienia midzë jinszima jego dzejanié kól stwörzeniô partu KPZ w Szczecënie. Próba ta prôwdac tedë sa nie uda i szczecyńsczi part pówstół ju w pier-szi połowie dzewiacdzesątëch lat, ale wôrt ö ni wspómnąc, bó pókazywó öna nama czerënczi dzejnotë Talew-sczégó w ósmëdzesątëch latach uszłé-gó stolata. Jesz jedną próbą stwörzeniô czegoś nowego w kaszëbsczi rësznoce, w jaką włącził sa figurant óperacjo-wi sprawę „Kaszub", bëło powstanie i krótczé dzejanié kaszëbsczé-gó sztudérsczégó klubu w Słëpsku. Karno to usadzone ostało na modło gduńsczi „Pomoranii" a jistniało w 1986 r. Z materiałów SB, chtërna zainteresowa sa nym kluba, wëchôdô, ité z pölsköjazëköwëch zdrzódlowëch tek że przédnika jego béł sztudéra III roku historii na Weższi Pedagogiczny Szkole w Słëpsku Kadzmiérz Bistroń. Grëpa ta mia köle 15 nóleżników. Pówsta samórzutno, ni mia niżód-ny pózwë ani oficjalnego programu, ale zaópiekówół sa nią przédnik słëpsczégö partu KPZ, to je prawie Zbigórz Talewsczi. Wedle raportów ósobówëch zdrzódłów wiadłów SB karno to zrëchtowało czile zćńdze-niów, ob czas chtërnëch kôrbioné bëło ó Kaszëbach i kaszëbsczim jazëku, a dzél jegó nóleżników brał udzél w zetkaniach KPZ. Jak pisôł po latach Bistroń, sztudérzë ze Słëpska rôczëlë tej do swóji uczbówni znóné-gó uczałégó ë lëterata Jerzégó Sampa. Ökróm te wspóminół on téż, że ób czas zetkaniów z Talewsczim pojawia sa w strzodowiszczu młodëch słëpsczich lubótników kaszëbiznë udba, żebë na modło gduńsczi „Pomoranii" postarać sa o jakąś chëcz gdzes na wsë, jakô bëłabë mola to-warzësczich zćńdzeniów. Wórt w tim molu nadczidnąc, że w sprawóz-danim z dzejnotë KPZ w latach 1983-1986 widzymë, że dzejarze organizacji mielë nódzeja, że powstałe kóle słëpsczégô partu kaszëbsczé sztudérsczé karno sa rozwinie. Dejade dódżi do dzejaniégö nie sygło tej w słëpsczim karnie na długo. Widzec je to téż w raportach krëjamnëch we-spółrobótników słëpsczi bezpieczi z zymku 1987 r. Wëchôdô z nich, że klub óprzestół dzejac jesz w roku 1986, a w pósobnym béł ju uszłotą. Na początku stëcznika 1987 r. pro wodzący óperacjową sprawa o tacewny pozwie „Kaszub" fónk- ów skaszëbił autór. KASZËBIW PRL-U cjonariusz SB zabédowôł, żebë ju öprzestac ja prowadzëc. Przëczëną tegö miało bëc to, że wedle dbë negö esbeka figurant Talewsczi nie robił ju tedë nick, cobë mögło przëniesc szköda Pölsczi Zjednóny Robötniczi Partii, a w swój ich óficjalnëch wëstą-pieniach nie kritiköwôł wëszëznów. Równak zdebło późni doszłë do słëpsczégö Wójewódzczégö Urzadu Bënowëch Sprawów (WUBS) nowé wiadła ö łączbie Talewsczégö z bis-kupama Przëkucczim ë Sliwińsczim, co na zycher muszało sprawie, że wëszëzne SB udbałë so, że jesz je kąsk za wczas na skuńczenie krëjamnégô dozéraniô figuranta. Warało öno tej jesz przez całi 1987 rok, a skuńczeło sa dopierze 4 zélnika 1988 r. Z tego prawie dnia pöchôdô meldënk ô zakuńczenim sprawë. Żebë lepi zrozmiôc przëczënë tegö, że prawie tedë bezpieka da Ta-lewsczému pôku, muszimë copnąc sa na sztërk do zëmë 1988 r. W slédnym dniu stëcznika tegö roku przińd-ny^usôdzca „Najich Góchów" östôł zwolniony ze stanowiszcza w Wóje-wódzczim Dodomie Kulturę w Słëp-skii. Wôrt przëbôczëc w tim môlu, że béł ôn blós pełniącym öbrzészczi direktora, bö przez partiową sztrófa z 1984 r., czedë to PZRP copna mu rekomendacja do zajimaniô przez niego czerowniczich fónkcjów w administracji, nicht nie chcôł gö za-cwierdzëc, żebë béł „richtich" direktora. Kureszce z kuńca stëcznika 1988 r. östôł z ti fónkcje zwolniony, pö czim öd pöłowë gromicznika tego roku zaczął robie jakno przed-stôwca Przédnictwa Zarządu KPZ na słëpsczé województwo. Stanowiszcze to zajimôł do zymku 1989 r. Co ce-kawé, chöc SB bëlno wiedza, że roz-prôcowiwóny przez nia figurant robi na nowo utworzonym w Słëpsku etace dlô KPZ, tej równak bëła dbë, że skuńczeło sa jegö rëszné dzejanié dlô ti organizacji. Przëczëną tegö bëło wedle bezpieczi to, że pó zwól-nienim gó z WDK w Słëpsku stracył ön möżlëwötë dozéraniô i prezentacji folkloru i tradicjów Kaszëbów, co nić wiedno widzało sa prôcownikóm ti institucje. Widzymë tej wërazno, że Talewsczi na etace w KPZ nie béł jaż tak „niebezpieczny", jakbë béł na stanowiszczu direktora WDK, gdze miôłbë doch bëlny cësk na sztôłto-wanié kulturowego żëcégö słëpsczi obeńde. Pö zwólnienim „Kaszuba" ze słëp-sczégö WDK fónkcjonariuszowie tameczny SB doszlë do swiądë, że terô skuńczeła sa jegö publiczno dzejnota i spartaczone z nią zagrôż-bë. Dlôte téż 5 zélnika 1988 r. WUBS w Słëpsku öprzestôł prowadzëc ewi-dencjowi kwestionariusz ó kripto-nimie „Kaszub". Jego akta złożoné östałë do archiwum, a lata późni tra-fiłë do Institutu Nôrodny Pamiacë, gdze terô mógą służëc jakno jedno ze zdrzódłów do pöznôwaniô dze-janiów Zbigórza Talewsczégô i dze-jów kaszëbsczi rësznotë w dôwnym słëpsczim województwie w ósmë-dzesątëch latach uszłégö stolata. Wiôlgô szkoda, że jinaczi stało sa z aktama jinszi öperacjowi sprawę, chtërna w dzélu téż namienionô bëła krëjamny inwigilacji dzejarzów KPZ ze słëpsczi óbéhdë. Chödzy tuwö ô wspómnioną ju w jednym z rëchlészich dzélów ti rédżi arti-klów obiektową sprawa ó tacewny pozwie „Muzy", a tikającą sa wiera krëjamnégö dozéru słëpsczégô kulturalnego ökrażô. Z registracjowé-gö dzennika WUBS w Słëpsku, w jaczim zamkłô je spödlowô öpe-racjowô ewidencjo ti institucji, wë-chôdô, że chódzy tu ó sprawa założoną 29 lepińca 1983 r., a prowôdzo-ną przez III Wëdzél SB. Pö pöliticz-nëch zjinakach w Polsce östa óna zdjatô z ewidencji 4 stëcznika 1990 r. i wëzdrzi na to, że ji akta östałë tej zniszczone. Wskôzywô na to zôpis, że archiwalnëch materiałów obiektowi sprawë „Muzy" „ni ma" (óriginalno napisóné je: materiałów] brak). . dnl« V. 'P-oy* ^nE*—t-f O -O ^ ^ fSyi-e C-x. wćio - J/isiMP Ą. /9kt. TjCL-Qo te . L tr /^7 W ten sposób doszlë jesmë do kuńca czasu, czej bohater najégó do-kazu béł krëjamno dozéróny przez krëjamné służbë kuńczący sa ju tedë Lëdowi Pólsczi. Pózniészi dzél jego żëcégô téż je brzadny w wiele dzeja-niów na rozmajitëch gónach. Wcyg zajimôł sa kaszëbsczima sprawama i społeczną, lëteracką a tej-sej téż pöliticzną dzejnotą. Na zycher równak nôbarżi badzemë gó pamiatelë jakno załóżca i wielelatnégó redaktora wëchôdającégö ju na początku XXI stolecô pismiona „Naji Göchë". Za to, co öd tëli lat robi dlô prze-waraniô pamiacë ö uszłoce Kaszëb, óstôł achtniony „Skrą Örmuzdową" za 2017 rok, chtërną dostôł w gro-miczniku 2018 r. ód Redakcjowégö Kolegium „Pomeranii". Na zycher całé jegö żëcé (chtërno niech dérë-je jesz jak nôdłëżi!) i dzejanié wôrt opisać w richtich biografii, je to de-jade téma na apartny i wiele wiakszi dokôz. SŁÔWK FÖRMELLA* Autór je starszim archiwistą w archiwalnym dzélu gduńsczćgć) partu Institutu Nôrodny Pamiacë. GÖDNIK 2019 / POMERANIA / 31 JAK NIE PRZEKOR TO POLDERYZACJA Projekt osuszenia Zalewu Wiślanego z 1949 roku z widocznymi drogami wodnymi: z Elbląga w kierunku Zatoki Gdańskiej i w kierunku północnej części naturalnego akwenu ciągnącego się od Królewca do Pilawy. Pomysł kanału żeglugowego mającego połączyć Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską po raz pierwszy pojawił się w XVI wieku za sprawą króla Stefana Batorego. Bezpośrednim powodem tych planów była wojna, jaką prowadził w 1577 roku z Gdańskiem. Nie mając możliwości sprawowania władzy nad miastem leżącym u ujścia Wisły i nie chcąc płacić wysokich ceł pobieranych w Cieśninie Pilawskiej przez Prusaków, Batory postanowił skierować handel morski do Elbląga, budując kanał w miejscowości Skowronki. Porozumienie, które polski król zawarł z Gdańskiem, spowodowało zarzucenie tej inwestycji, choć z pomysłem budowy kanału na Mierzei Wiślanej mierzyli się także następcy Stefana Batorego - Jan Kazimierz i Jan III Sobieski, lecz nic z tych pomysłów ostatecznie nie wynikło. Zdarzało się, że przyroda sama wychodziła naprzeciw oczekiwaniom człowieka i z pomocą sił natury tworzyły się wąskie przesmyki, które pozwalały łodziom rybackim przedostać się z Zalewu na Bałtyk. Myślano jednak nie tylko o przekopie Mierzei Wiślanej. W drugiej połowie XIX wieku, dokładnie w roku 1874, gdański architekt Julius Albrecht Licht miał inny pomysł: osuszenia Zalewu Wiślanego, na wzór słynnego holenderskiego Zuiderzee. Do tej idei w 1932 roku powróciła Rada Miasta Elbląga. Na jej zlecenie inżynierowie Herbert Dromtra i Otto Jauer przygotowali „Memoriał w sprawie osuszenia Zalewu Wiślanego i przekopu przez Mierzeję Wiślaną w rejonie Krynicy Morskiej". Inżynierowie zakładali polderyzację ponad 60 procent Zalewu Wiślanego. Północna część akwenu od Królewca do Pilawy miała pozostać w naturalnym stanie. Projekt zakładał też budowę dwóch kanałów. Jednego łączącego Elbląg i Krynicę Morską z wyjściem na Zatokę Gdańską i drugiego prowadzącego z Elbląga, skrajem polderów od strony Wysoczyzny Elbląskiej, do Królewca. Projekt pod względem ekonomicznym był opłacalnym przedsięwzięciem. Obliczono bowiem, że dzięki polderyzacji Zalewu Wiśla- nego uzyska się 54 tys. hektarów żyznej ziemi uprawnej, na której gospodarować będzie 13 tys. rodzin. Wstępne szacunki mówiły, że rocznie do kasy miejskiej Elbląga z tego tytułu miało wpływać ponad 40 min marek. Realizacja całej inwestycji miała kosztować 45 min marek. Gdyby nie wybuch II wojny światowej, zapewne cała inwestycja zostałaby zrealizowana. Mogą o tym świadczyć powojenne plany względem Zalewu Wiślanego, które opierały się na założeniach przedstawionych przez inżynierów Dromtrę i Jauera. O projekcie osuszenia Zalewu Wiślanego pisał w 1949 roku na łamach pisma Instytutu Bałtyckiego „Jantar" Józef Nieroda, dostrzegając zarówno zalety ekonomiczne tego projektu, jak i względy bezpieczeństwa - inwestycja spełniałaby przy okazji funkcje przeciwpowodziowe. Jednak w nowej rzeczywistości geopolitycznej takie przedsięwzięcie nie miało szansy na realizację. Drugi gospodarz akwenu - Związek Radziecki - nie był bowiem zainteresowany planami pol- J/ÔJ4 • - aHĄHMHO 32 / POMERANIA /GRUDZIEŃ 2019 Widziany z lotu ptaka Zalew Wiślany z fragmentem Mierzei Wiślanej, w którym planuje się budowę kanału żeglugowego. skich inżynierów, a bez zgody sąsiada nie można było rozpocząć jakichkolwiek prac. Do rozpoczęcia dyskusji na temat przekopu Mierzei Wiślanej nawoływał w tym czasie również inż. Eugeniusz Kwiatkowski. Budowniczy Gdyni wskazał na zalety takiej inwestycji: proste i łatwe wyjście z Elbląga w kierunku Zatoki Gdańskiej, a przy okazji ożywienie czterech portów rybackich nad Zalewem Wiślanym. W XXI wieku nikt nie zaproponował wprawdzie zasypania Zalewu, ale pojawił się ponownie pomysł przekopu Mierzei Wiślanej (obecnie w fazie realizacji). Na 428 posłów biorących udział w głosowaniu aż 401 było za rozpoczęciem inwestycji, przeciw 9, a 18 wstrzymało się od głosowania. W sprawie budowy kanału przez Mierzeję Wiślaną jest zatem niemal pełna zgoda wszystkich sił politycznych, a wątpliwości niezdecydowanych parlamentarzystów budził zapewne rachunek ekonomiczny tej inwestycji, który na początek szacuje się na ponad 1 mld zł. W porównaniu do podobnych pomysłów z przeszłości dzisiejszy różni się tym, że nie idzie w parze z korzyściami finansowymi dla budżetu państwa. Z kolei uzasadnianie tej inwestycji względami bezpieczeństwa kraju nie wszystkich przekonuje, zwłaszcza że Zalew Wiślany przy swojej średniej głębokości ok. 2,5 metra nie nadaje się do swobodnej żeglugi jednostek o większym zanurzeniu, a do takich zalicza się np. okręty wojenne. Na przykład zanurzenie budowanych obecnie w gdańskiej stoczni Remontowa Shipbuilding SA holowników dla Marynarki Wojennej RP wynosi 4,20 metra! Budowa kanału żeglugowego przez Mierzeję Wiślaną najprawdopodobniej nigdy się nie zwróci, i to ten powód, BLIŻEJ MORZA wody nowo poictery Poglądowa mapa polderyzacji Zalewu Wiślanego wg projektu Dromtry i Jauera a także względy ekologiczne powodują, że przekop ma licznych przeciwników, m.in. wśród mieszkańców Mierzei. Inwestycji nie pomaga również fakt, że rząd nie zapewnił środków finansowych na modernizację i rozbudowę portu w Elblągu, co w tym wypadku wydaje się priorytetem. Bez nowoczesnego i mogącego przyjąć pełnomorskie statki portu budowa kanału przez Mierzeję Wiślaną nie ma sensu. Morskich ambicji Elbląga nie można kwestionować, jak również nie można zabronić władzom tego miasta zabiegać o tę inwestycję. Póki co nie ma jednak pieniędzy na to, aby stworzyć w Elblągu port morski z prawdziwego zdarzenia, czyli taki, do którego będą mogły bezpiecznie wpływać statki o większym niż 2 metry zanurzeniu. Kanał przez Mierzeję Wiślaną, o ile powstanie, a wszystko na to wskazuje, pozwoli zbliżyć się Elblągowi do morza, choć morze w żaden sposób nie zbliży się do Elbląga bez kolejnych dużych inwestycji w jego granicach. Pisałem już kiedyś na łamach „Pomeranii", że korzyści w tym przypadku odniesie tylko jedna branża - turystyczna. Po oddaniu kanału żeglugowego przez Mierzeję Wiślaną rejsy białej floty nie będą już ograniczone do pływania z Krynicy Morskiej do Fromborka. Przed armatorami otworzą się nowe możliwości. Rejsy do Helu, a może nawet do Gdyni czy Gdańska zapewne będą się cieszyły dużą popularnością. To też w pewnym sensie będzie otwarcie w kierunku Bałtyku. SŁAWOMIR LEWANDOWSKI * Źródło: Pomysły z lamusa, Tomasz Falba, miesięcznik „Polska na Morzu" nr 4/2019. GÖDNIK2019 / POMERANIA / 33 \ GDAŃSK MNIEJ ZNANY STACJA KOBIET WOLNOŚCI Dzisiejszy spacer zaprowadzi nas na stację Pomorskiej Kolei Metropolitalnej Gdańsk Strzyża. Od lipca tego roku na potężnych filarach pod peronem można podziwiać mural „Kobiety Wolności" - malowidło przedstawiające portrety opozycyjnych działaczek z okresu PRL. MILIONY ZASŁUŻONYCH Mural znajduje się zaraz za pętlą tramwajową Gdańsk Strzyża. Wystarczy przejść kilka kroków za czerwony przystanek PKM, a naszym oczom ukaże się kolorowe dzieło. Spoglądają na nas twarze kilkudziesięciu kobiet, ale projekt „Kobiety Wolności" dedykowany jest... 5 milionom. Choć przy Okrągłym Stole zasiadała tylko jedna przedstawicielka płci żeńskiej, Grażyna Staniszewska, a w zarządzie „Solidarności" kobiet było zaledwie 8%, to w całym ruchu stanowiły one połowę osób. Na muralu każda bohaterka została podpisana, dzięki czemu łatwo je zidentyfikować. Prócz portretów oko cieszą sceny z życia, na przykład wózek dziecięcy załadowany bibułą, czyli nielegalnymi ulotkami. Wśród słynnych działaczek, jak Anna Walentynowicz czy Henryka Krzy-wonos, zobaczymy osoby o mniej znanych nazwiskach, na przykład Jadwigę „Jagodę" Piątkowską zwaną poetką „Solidarności". WYTRZYMAJ CÓRECZKO Wiersz Jagody Piątkowskiej zapisany na murze przypomina o realiach tamtych trudnych czasów: Wytrzy- maj jeszcze córeczko! / Losy historii się ważą / To nic, że tyle już dni /jestem z dala od Ciebie. (...)/ Twoja wiara pozwala mi przetrwać / noce przespane na krzesłach / Jeszcze wytrzymaj córeczko! / Słońce się do nas uśmiecha! Jadwiga Piątkowska w chwili wybuchu strajku przebywała z córką Ewą na wakacjach w Czechosłowacji. Choć nie była związana ze stocznią, jednak na wieść o strajku natychmiast wróciła do Gdańska, by wspomóc robotników. Ponieważ umiała pisać na maszynie, została maszynistką Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Za swoją działalność była dwukrotnie więziona w czasie stanu wojennego. Miało to tragiczny wpływ na jej stan zdrowia i przyczyniło się do przedwczesnej śmierci w wieku 41 lat w 1990 roku. Córka Jadwigi Piątkowskiej, Ewa Korczyńska uczestniczyła w uroczystościach odsłonięcia muralu. Ze wzruszeniem zaśpiewała wiersz, który jej matka spisała dla niej pod koniec strajku w 1980 roku. KOBIETY NA MURY Partnerami projektu „Kobiety Wolności" była „Gazeta Wyborcza Trójmiasto" i „Wysokie Obcasy". Redakcja prowadzi akcję „Kobiety na mury", w ramach której w całym kraju pojawiają się mur ale przedstawiające słynne Polki. W Warszawie odsłonięto wizerunek piosenkarki Kory, czyli Olgi Jackowskiej, a we Wrocławiu - hima-laistki Wandy Rutkiewicz. Docelowo murale mają stanowić nowy szlak turystyczny po Polsce śladami wybitnych kobiet. Gdański mural zaprojektowały artystki z agencji RedSheels: Anna Eichler i Sabina Twardowska. RedSheels to grupa skupiająca tylko kobiety, specjalizująca się w produkowaniu murali. Malowidło, którego powierzchnia wynosi 400 m2, powstawało ok. dwóch miesięcy przy udziale kilkunastu osób. Do współpracy kobiety zaprosiły także Piotra Szwabe, który wykonał m.in. mural Lecha Wałęsy na Zaspie. Natomiast napis Kobiety Wolności został zaprojektowany przez Jerzego Janiszewskiego - autora słynnego logo „Solidarności". Użył tej samej czcionki zwanej solidarycą, czyli sklejonych liter symbolizujących jedność. Inicjatorem i mecenasem akcji była Pomorska Kolej Metropolitalna oraz Samorząd Województwa Pomorskiego. MARTA SZAGŻDOWICZ 34 / POMERANIA /GRUDZIEŃ 2019 ■J.illlfwJIJL'liiilimW Im 7 Malënk: Joanna Koźlarska Malënk: Joanna Koźlarska ;fina ęiëôzcziiuhé Masë 1M-MW dpddleczny azkôtë Hrëkôwné iidbë na godowé uczbë W szköle kôlgôdowi czas je dosc ösoblëwi. Wcyg dérëją uczbë, a mëslë tëch mniészich i wiakszich ju krążą gdzes midzë danką, wiliowim stoła a darënkama. Temu téż bédëja dzysô pôra udbów, bë gödowé mëslenié dzecy i młodzëznë wëzwëskac na uczbach. Czwiczenia môże wëkôrzëstac na rozmajitëch rówiznach nauczanió, rów-nak nôlepi mdą sa nadôwac dlô dzecy a młodzëznë mi-dzë IV a VIII klasą spödleczny szköłë. Nie je to niżóden cyg uczbë, leno udbë zadaniów, jaczé dô sa przeprowa-dzëc ösóbno. 1. Gódë, Gwiôzdka... Szkólny pisze na tôflë słowö GÖDË. Dzecë podają i za-pisëją słowa, jaczé^ partaczą sa z Gödama i na dodôwk mają w se lëtra G, Ö, D i Ë (np. gwiôzdka, öpłôtk, kólada, darënk). Szkólny dzeli klasa na dwie grëpë. Robią jistné zadanie ze słowa GWIÔZDKA. Dobiwô karno, chtërno jakno pierszé poprawno wpisze słowa. 2. Na ostrów wëzma ze sobą... Köżdi uczastnik ti słowny jigrë möże podawać rozmajité nazwë. Jedna ôsoba (to möże bëc szkólny abö, nólepi, uczeń, chtëren chudzy doznôł sa, ö co jidze) gôdô, czë grający może ta rzecz ze sobą wząc na ostrów czë ni może. Szkólny nie tłomaczi, wedle jaczégô modła trzeba dobierać przedmiotë - że wząc ze sobą może leno to, co sa zaczinó na tą samą lëtra, co miono grającego. Graje sa tak długö, jaż wikszosc (abó wszëscë) duńdze do tego, jaczé są regle ti grë. Przikłôd: Wdarzë so, że latoś mdzesz spadzywół Gódë na bezlëdnym ostrowie. Co wezniesz ze sobą mët? - Jô wezna ze sobą pierzëna. Móga? - Jo! (jeżlë miono grającego zaczinó sa na P) - Nié! Pierzënë të wząc ni możesz! (jeżlë miono nie zaczinó sa na P) 3. Z klapką na... słowa. Szkólny rozkłódó na podłodze kórtczi, na jaczich są wëpisóné słowa spartaczone z Gódama. Klasa je pódzelonó na 2 karna. Köżdé karno wëbiérô swöjégö przedstówca. Ti wëbróny szkölôcë pódchódają do kórt- ków, czëtają po cëchu, co je na nich napisóné, i pótemu w karnie mają stara przetłomaczëc te słowa na pólsczi. Mają na to 3 minutę. Po tim czasu jedna wëbrónó osoba z köżdégö karna jidze na westrzódk klasë, reszta óstówó w łówkach. Szkólny pódówô kóżdému z nich klapka (pëta) na muchë. Szkólny badze pódówôł pólsczé nazwę, a grający muszą klapką uderzëc pasowné kaszëb-sczé słowó. Za poprawne uderzenie dostówó sa pónkt. Po 4 słowach przëchódô póstapnó osoba z karna, późni jesz jedna itd. * kugla * aniółk * żużónka * kólada ' klósczi z maka * gwiôzdór * danka * lińcuch świeczka * Gôdë * darënk * kumk * * brzadowó zupa * czwikłowó zupa slédz w ócce 4. Słowno danka - robota ze słowarza. Kożdi uczeń dostówó szablon z danką abó sóm cechuje danka w zesziwku. Z biółi kórtczi wëcynô kóła (nié wiacy jak 2 cm strzédnicë). Szkólny rozdówó pólskó--kaszëbsczé słowarze. Uczniowie szëkają za słowama sparłaczonyma z Gódama i wpisëją je w swóje kugle, tj. w kóła wëcaté z biółi kórtczi. Terô muszą pófarwic danka i przeózdobic ja słownyma kuglama. Malënk: A. Wojtaszczyk-Bukato NAJÔ UCZBA, NUMER 10 (132), DODÔWK D0„PÔMERANII" KLASËIV-VIIISPÔDLECZNY SZKÔŁË 5. Gödowi rëjbach - jigra w kôrtczi. Köżdi szkölôk rëchtëje dlô se czëstą kôrtka. Na tôflë szkólny zapisywô pömöcniczé pitania: Ćfito? (3a r&fiif? ■këgurri? (s^dze? Uczeń wpisywô ödpôwiesc na jedno pitanié (chto?), zawijô swój zôpis, a kôrtka przekôzywô drëchöwi/ drëszce. Na nowi kôrtce, jaką dostôł öd jiny ösobë, pisze ödpöwiesc na póstapné pitanié (co robił?). Zôs przekôzywô kôrtka dali. Jak wszëtcë odpowiedzą na wszëtczé pitania, köżden za régą ödwijô kôrtka i czëtô powstałe w taczi sposób zdanié. Wôżné, żebë czinno-scë bëłë spartaczone z Gödama. 6. Robota z filma/ telediska. „Dzysô z Betlejem" (teledisk szkólny muszi nalezc na karnôlu YouTube) Szkólny włącziwô ucznióm teledisk do köladë „Dzysô z Betlejem" - wôżné je, żebë nôprzód zwaku nie bëło czëc, szköłownicë widzą leno öbrôz. a) Jesz przed włączenim szkólny gôdô: Przezdrzëta sa, chto spiéwô w tim teledisku. Chto mdze wiedzôł, niech pôdniese raka. Szkólny włącziwô teledisk, pó sztóce robi pauza w pökôzku. Wiészô na tôflë ódjimk Wéróniczi Körthals i Natalii Szro-eder. Uczniowie öpöwiôdają, co wiedzą ö tëch artistkach. Szkólny dopówiôdô nôwóżniészé informacje - skądka öne pöchôdają, czim sa zajimają, co robią dlô kaszëbsczi kulturë. b) Pótemu szkólny wiészô pradzy przërëchtowóną plansza z wielëną słowów i zwrotów sparłaczonëch z rozmajitima swiatama a cządama roku. Szkólny tłomaczi zadanié: Terô ôbezdrzimë teledisk do kiińca, le jesz bez zwaku, a wa badzeta muszelë rzeknąc, chtërne z tëch zwrotów i słowów pasëją do ôpisënku tegô, co sa dzało w teledisku. Słowa z plansze öbmëc gaba jastrową wódą * śpiewać kôladë * szëkac za jajama w ögrodze *chôdzëc z Gwiżdżama * dawać da-rënczi * rëchtowac gniôzdo dlô zajka * zapôlëc swiéczka na grobie * pôlëc ögniskö * dëgówac * cëskac sa sniéż-nyma kuglama c) Uczniowie pó kaszëbsku öpôwiôdają, co sa dzało w teledisku i wëzwëskiwają do te pödóné zwrotë i słowa. d) Szkólny gódó: To béł teledisk do kôladë. Jak mëslita, ja-czi môże bëc ji titel? Dzecë grają w „Wisélca": Chatny pódówają lëtrë. Jeżlë pódónó lëtra nie wëstąpi-wó w titlu, to szkólny maleje na tôflë, dzélëk za dzélëka, szëbnica. W ti grze dobrze je pödzelëc klasa na 2 karna. Dobiwô grëpa, chtërna jakno pierszô wëzgadnie titel kóladë. 7. Robota z teksta - tekst z lukama. Szkólny rozdówô Kôrtë robötë. Szkölôcë mogą robie sami, w porach abó w môłëch kamach. Jich zadanim mdze dofulowanié pustëch placów w teksce. Bédënczi można zapisać na tôflë. Tej szkólny włącziwó śpiewa i sprôwdzómë, chto abó jaczé karno wëzgadnie nówiacy słowów. Na kurie chatny czëtô na głos tekst köladë, a tej wszëtcë raza ja śpiewają - nôprzód z óriginalnym spiéwa Wéróniczi Kórthals i Natalii Szroeder, a tej jakno karaoke. Kôrta robôtë - tekst z lukama W teksce zafelowało słowów. Pösłëchôj köladë i wpisze brëköwné słowa! Sprawdzę z drëszką/ drëcha, czë môta jistné ôdpöwiescë. Öriginalny tekst 3 sztrofków (dlô szkólnégö) Dzysô z Betlejem, dzysô z Betlejem wiesołé nóm_, Że matką ôstac, że matką östac na dzéwica padło... Ref. | ____________sa rodzy, nas wëswöbödzy. Anielë grają,______________witają, j» Pasturze____________, bidlata klakają Cëda lëdzóm poznać dają... Marija Panna, Marija Panna____________Dzecątkó, A Józef stôri, a Józef stóri nócy Mu______________... Ref. sa rodzy... Tedë Trzech Królów, tedë Trzech Królów z wschódny przeszło stronę, Köżdi z darënka, kóżdi z darënka Panu_ Ref. sa rodzy... Chcemë téż rëszëc, chcemë téż rëszëc Jezësa öbôczëc, Ön wëższi królów, Ön wëższi królów -- do se Gô przërôczë! Xef. sa rodzy... Dzysô z Betlejem tłom. Tomôsz Fópka (na mel. „Dzisiaj w Betlejem") 1. Dzysô z Betlejem, dzysó z Betlejem wiesołé nóm wiadło Że matką ostać, że matką óstac na dzéwica padło... Ref. Christus sa rodzy, nas wëswôbödzy. Anielë grają, madrcë witają, Pasturze śpiewają, bidlata klakają Cëda lëdzóm poznać dają... 2. Marija Panna, Marija Panna piastëje Dzecątkó, A Józef stóri, a Józef stóri nócy Mu żużónka... Ref. Christus sa rodzy... 3. Tedë Trzech Królów, tedë Trzech Królów NAJÔ UCZBA, NUMER 10 (132), DODÔWK DO„PÔMERANII" KLASËIV-VIIISPÔOLECZNY SZKÔŁË / KLASA IV SPÔDLECZNY SZKÖŁË Z wschödny przeszło stronë, Köżdi z darënka, köżdi z darënka Panu namienionym. Ref. Christus sa rodzy... 8. Robota z teksta - diktando w pôrach. Uczniowie czwiczą w pôrach. Köżdi uczeń dostôwô kórtka z teksta köladë ( ), w jaczi felëje wer- sów. Uczeń diktëje swöje wersë drëszce/ drëchöwi, późni to drëszka/ drëch östôwô szkolnym i diktëje swöje wersë. Na kuńc köżdi szkölôk bierze farwné pisadło i sprôwdzywô fele. Kôrta robôtë - diktando w pôrach Jes dzysô szkólnym/ szkólną. Przeprowadzë diktando! 1 uczeń/ uczennica Dzysô z Betlejem, dzysô z Betlejem wiesołé nóm wiadło Ref. Christus sa rodzy, nas wëswöbödzy. Pasturze śpiewają, bidlata klakają 2 uczeń/ uczennica Że matką ostać, że matką óstac na dzéwica padło... Ref. Aniele grają, madrcë witają, Cëda lëdzóm poznać dają... flnaHtiyba %lam TV Apódleczny azkôłë (2 gcdzënë uczbôwé) Czai na ijidë - moja godowo danka Céle uczbë Uczeń: • przëbôcziwô so jistniczi spartaczone ze Swiatama Bôżégô Narodzeniô • pöznôwô słowizna spartaczoną z Gódama • poprawno zapisëje słowizna spartaczoną z Gódama • pöznôwô zasadë techniczny robötë • rozwijô umiejatnoscë dzejaniô w karnie • rozwijô umiejatnoscë robötë ze stowarza Metodë robôtë czwiczenia, kôrbiónka, aktiwizëjącé Förmë robôtë samöstójnô, w karnie Materiale didakticzné kôrtczi ze słowama, kôrtë robötë przërëchtowóné przez szkólnégö, słowarze Eugeniusza Gołąbka i Jana Trepczika (mögą sa przëdac téż cëzojazëköwé słowarze), miseczka, wóda, mąka, balón, jigła, nitka, gazeta, padzel Bibliografio Hana Makurót, Gramatika kaszëbsczégô jazëka, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Gdańsk 2016. CYG UCZBË Bôczënk: Pierszô uczba - przed tim, jak uczniowie badą wchödzëc do klasë, szkolny mô za zadanie doczepic do tôflë kôrt-czi ze słowama sparłaczonyma z Gódama, le tak, żebë szköłownicë nie widzelë, co je na nich napisóné. Uczniowie na ta uczba muszą przërëchtowac: balón, mąka, padzel, czórno-biółą gazeta, wóda, miseczka do zrobienió kleju. Drëgô uczba - szkółownicë na ta uczba mają przërëch-towac: szkółowi klej, kaszëbsczé papiorowé serwetczi, jigła i nitka. Pierszô uczba 1. Szkolny witô sa z uczniama i pito sa jich, co pamiatają z póprzédny uczbë, krótko kórbi z nima na nen temat. Póstapno zapisëje temat uczbë i data, a szkólócë zapisëją temat i data w zesziwkach. 2. Szkolny przëbôcziwô szkółownikóm regle spartaczone z jistnika. Zadôwô pętania spartaczone z gramatiką i raza z uczniama ukłódó zdania, chtërne zapisëje na tóflë. Na kuńc kôrbiónczi prosy, żebë wszëtkó zapiselë do zesziwku. Jistnik - je to part môwë, jaczi ôznôczô ôsoba, rzecz, stón abô abstrakcyjny pôchwôt. Ôdpôwiôdô na pitanié: Chto? Co? Mogą to bëc umôwné nazwë, jaczé ôdnôszają sa do indiwidualnëch przedmiotów abô ôsobów, np. Damroka. Môże odnieść sa do kôżdégö elemeńtu zbiéru, np. chëcz, abô do ôsobów, np. szkolny. Jistnik téż môże odnieść sa do NAJÔ UCZBA, NUMER 10 (132), DODÔWK D0„PÔMERANII KLASA IV SPÖDLECZNY SZKÔŁË żëwëch i nieżëwôtnëch jistotównp. dzeckô abôgrzib. Mômë téż jistniczi konkretne i abstrakcyjne, chtërne ôdnôszają sa do nazwów rzeczów i zjawiszczów, jaczé są merkóné przez zmësłë, np. krëszka, i jistniczi, jaczé ôdnôszają sa do nazwë pöchwôtów, jaczé nie są merkóné przez zmësłë, np. miłota, zelonosc. Na spödlim: Hana Makurôt, Gramatika kaszëbsczégô jazëka, Wyd. ZKP, Gdańsk 2016, s. 58-59. 3. Szkólny przedstôwiô regle zabawë BINGO. Gôdô uczniom, że gra badze spartaczono z jistnikama. Klasa raza szëkô 16 jistników w słowarzach. Kóżdi ze szkółow-ników te słowa zapisëje w przërëchtowóny tabelë, chtërną szkólny dôwô kóżdému uczniowi. Zabawa pôlégô na tim, że szköłownicë muszą je przesztrichnąc, czedë uczëją, jak szkólny je wëmôwiô. Gra dobiwó ten, chto pierszi przesztrëchnie słowa w prawo abó w dół, abó na uszróc. Przikładë jistników i wësztrichniaców: białka, dzeckó, chłop, rodzëna, stark, starka, cotka, wuja, półsostra, półbrat, sostra, brat, mëma, tatk, dzecë, familio białka dzeckó starka rodzëna stark chłop wuja cotka półsostra mëma dzecë półbrat familio sostra brat tatk 4. Szkólny mó przërëchtowóné na kórtkach słowa spartaczone z Gódama, tj. doczepił kórtczi ze słowa-ma przed uczbą do tôflë, zapisóną stroną do ni. Prosy jednego ucznia, żebë pódeszedł do tôflë i pómalinku ödwrôcôł kôrtczi i czëtół głośno napisóné na nich słowa (są zapisóné pó polsku abó pó angelsku czë niemiecku, jeżlë szkólny chce przërëchtowac bilingwalné czwicze-nié). Kórbi ze szkólókama na temat Gódów (przëbôcziwô jima tradicje spartaczone z Gódama) i o tim, jak muszi wëzdrzec gódowó danka. 5. Szkólny rozdówó w klasę słowarze pölskô-kaszëbsczé (abó cëzôjazëköwé) i uczniowie raza szëkają w nich te słowa, chtërne są na kórtkach doczepionëch do tóflë. Tłomaczą je na kaszëbsczi i zapisëją pód temata uczbë w zesziwkach. pölsczi jazëk angelsczi/ niemiecczi jazëk kaszëbsczi jazëk bombki glass balls/ die Weihnachtskugeln kugle choinka Christmas tree/ der Weihnachtsbaum godowo danka łańcuch chain/ die Kette lińcuch gwiazda Christmas star/ der Stern gwiózda prezenty gifts, presents/ die Geschenke darënczi świeczki candles/ die Kerzen swiéczczi Mały Pan Jezus Baby Jesus/ das Christkind Mółi Pón Jezës Święta Maryja Saint Mary/ die Heilige Maria Swiató Marija Święty Józef Saint Joseph/ der Heilige Josef Swiati Józef 6. Szköłownicë do jednégö wëbrónégö słowa (chtërno przetłomaczëlë na kaszëbsczi jazëk) cechują malënk i gó pödpisëją. Przikłôd öbrôzka: Na ôbrôzku mómë: kugle, darënczi, lińcuch, gwiôzda, gôdową danka. c o 22 £ ro 2 < 7. Szkólny sprôwdzô, czë wszëtcë dobrze zrobilë swöja roböta. 8. Szkólny prosy uczniów, żebë półożëlë na łówkach to, co mielë przenieść na uczba, i nazéwó przedmiotë: Dzys na uczba wa przeniesie balón, mąka, miseczka, gazeta, padzel. Z tego, co wa przënioslë, zrobimë kugla. NAJÔ UCZBA, NUMER 10 (132), DODÔWK D0„PÖMERANII" KLASA IV SPÖDLECZNY SZKÖŁË 9. Szkólny tłomaczi instrukcja zrobieniô kuglë: Żebë zrobic kugla, nôprzódka muszimë zrobić klej. W miseczka nót je wlac kąsk wôdë i wsëpac mąka. Pôtemu nadmuchómë balón i gô zwiążemë, cobë w nim ôstôł lëft. Gazéta trzeba porwać na môłé dzélëczi. Padzla badzemë nôprzódka nakłôdac klej, a pôtemu przëklejac gazéta. Tak długô, jaż nalożimë czile warstwów. 10. Przërëchtowóny balón muszi dzeń schnąc. Pö tim dniu balón muszi bëc przebiti. Östónie nama kugla, chtërną szkölôcë badą ozdabiać na pôstapny uczbie. L' Drëgô uczba 1. Szkólny witô sa z uczniama i przëbôcziwô słowa spartaczone z Gödama, chtërne pöznalë na slédny uczbie. 2. Szkólny prosy, żebë uczniowie przërëchtowalë pa-piorowé serwetczi w kaszëbsczé kwiatë i szköłowi klej, a tedë gôdô do szköłowników, że köżdi uczeń muszi swöja serwetka pödzelëc na czile czasców i köżdą czasc badą przëklejiwac na kugla (czasców muszi bëc tak wiele, bë sygło na obklejenie całi kuglë). Na kuńc muszą wząc jigła i nitka a zrobic zawieszka, jako badze trzimała naszą kugla. NAJÔ UCZBA, NUMER 10 (132), DODÔWK D0„PÖMERANH" KLASA IV SPÖDLECZNY SZKÖŁË Ödjimczi: A. Knyba NAJÔ UCZBA, NUMER 10 (132), DODÔWK DO„PÔMERANII" 3. Pö skuńczony roböce köżdi ömôwiô swöja prôca, np. möże nazewac farwë pö kaszëbsku abö wzorë kaszëbsczégö wësziwku. 4. Szkólny sprôwdzô, czegö uczniowie sa nauczëlë na slédny uczbie spartaczony z Gôdama i pöwtôrzô ze szkölôkama słowizna z tôbelczi, chtërną dofulowalë ze słowarzama. W tim czasu doczépiô do tôflë swöje kôrtë z pödónyma słowama. 5. Szkólny rôczi uczniów do jazëkôwi grë. Wëbiérô jednégö ucznia, chtëren głosno czëtô jedno (wëbróné przez sebie) słowö z kôrtków doczepionëch do tôflë. Drëch/ drëszka köl niegö pöwtôrzô głosno ta nazwa i czëtô głosno pôstapné słowö z kôrtków (téż wëbiérô sóm/ sama). Zadanim kôżdégö ucznia je pöwtórzëc słowa w taczi rédze, w jaczi drëchöwie a drëszczi przed nim te słowa przeczëtalë, a jesz dodać do tegö pôstapné słowö. Nazwë mögą sa powtarzać. Czej uczeń sa zmili abö zabôczi jaczé słowô, tej ôdpôdô z grë i nowô kolejka zaczinô sa öd pôstapnégô ucznia, chtëren czëtô pierszé słowö do nowi kölejczi. Gra sa kuńczi, czej östónie do-biwca, jaczi ani razu sa nie zmilił. 6. Szkólny dzakuje szkôłownikóm za uczba, skłôdô jima gôdowé żëczbë i öddzakôwiwô sa z uczniama. Wana Makurôt-Snuzëk Qramalika Dcmëdliuj subiekt a bezuibiekLowé zdanié Domëslny subiekt • Czwiczenié 5 Domëslny subiekt nie je wërażony apartnym słowa. Je ön Usadzë zdania bezsubiektowé, dopisywającë pasowné zakuńczenia öpuscywóny w zdanim, ale kontekst całégö wëpöwiedzeniô dôwô siowów: czëtihcowi möżlëwöta, cobë sa domëslëc, jaczé słowö bë mögło Zagr.... baro bëlno. bëc subiekta. Dobrze badze sa przëzdrzec nôslédnym przëmiaróm: Rob.... sa widno. Warza pôłnié. - w nym zdanim nie östało bezpôstrzédno rzekłé, Cesz.... sa z przińdzenió zymku. chto warzi pôłnié, równak czasnik östôł użëti w pierszi osobie, tak Otemk.... króm. tej subiekta möże bëc tuwö leno słowö jô: (Jô) warza pôłnié. Wëzw.... doktora. Rozmiejesz pô kaszëbsku? - tuwö mómë do uczinku z pętającym Czwiczenié 6 zdania, w jaczim östôł użëti czasnik rozmiejesz, chtëren möże sa Przësztôlcë zdania bezsubiektowé w zdania, jaczézamikają w se subiekt. sparłaczëc leno z subiekta të. Dzysô nie padało. Nót je dac bôczënk, że w kaszëbsczim jazëku domëslny subiekt ^0'3' cemno- _ je użiwóny rzadzy jak w pölaszëznie. We wielnëch przëtrôfkach Rozpógódzëło sa. subiekt muszi bëc użëti bezpöstrzédno, bö bez niegö zdanié pô Swadzy mie w nodze. kaszëbsku mögłobë ni miec szëku. ^ëło gôdóné. Bezsubiektowé zdanié Czwiczenié 7 Bezsubiektowé zdanié je to zdanié, w jaczim subiekt nie Odpowiedz, czemu poniższe zdania sq zestawione wdwuch kamach. óstół w niżóden sposób wërażony, a téż nie je möżno sa a) Robi są szaro. Mżi. Je mie żól. Strach tam jic. gô domëslëc, bierzącë za spödlé kunôszk czasnika abö Móm bëlnëch drëchów. Są czerwioné. Lubimë wiele jiny kontekst. W przëtrôfku bezsubiektowëch zdaniów nie je szpacérowac. Bëlno grôta w bala. môżlëwé wskôzanié sprawcë czinnoscë. Zdania bezsubiektowé ............................................................................................................................... môże pödzelëc na: ................................................................................................... • zdania tikającé sa zjawiszczów wiodra abö zmianów cządów ÖDPÖWIESCË dnia, np.: Robi sa widno. Rozwidniwô sa. Robi sa wieczór. Zacy- gó sa. Jidze na deszcz. Mo sa na deszcz. Robi sa cepło. Grzëmi. Rozchmurzëło sa. ' zd?nia ôP^cé wraff?.ia z™st°wé ab° sta"ë' » uSwZsob6t3 i niedzela spia baro nalezle sa ledze, np.: Mgli mie. Kracy mie sa w głowie. Swadzy długô To są dnie, w jaczich Qô) mie w łokcu. Przikrzi mie sa. Smierdzy stôrima bulwama. Pôch- môga wëpöcząc. nie kwiatama. Widzy mie sa. Czëc przëpôlonym. (të) Môże téż brëkujesz wiele • zdania, jaczé öpisywają czinnoscë abö stane ösobë, chtërna nie tid260'1-1 chödzeniô je blëżi ökreslonô, np.: Gôdô sa. Bëło robioné. Pöwiôdelë. Strach sz 0 e' to robie. Szköda tegö nie iiczëc. Robi sa. Bëło scwierdzoné. Nie je Miklosza rnma dzysô na uczbach. môżno kurzëc. Nót je dac bôczënk. Zakôzywô sa. Słëchelë uwôżno. °n chôri? (më) Rôd gö _ odwiedzyme. (me) Przenieseme Czwiczenié 1 mu notatczi z dzysdniowëch Wpiszë w kôżden nôwias subiekt, jaczégô możesz sa domëslëc uczbów. (wa) Téż tak robita, jak z kontekstu nastapującégô pô nim zdaniô abô dzéla zdaniô. chtos je chöri? (jô) Mëszla, że je '.............> W sobôt§i niedzeif sPiS długa ■Tosą dnie, w jaczich U;.............) m°ga wepocząc. (...........) Mozę tez brekujesz wiele spiku notatczi chôrim drëchóm j jich Pö całim tidzeniu chödzeniô do szköłë? ödwiedzywają? Miklosza ni ma dzysô na uczbach. Je ôn chöri? (................) Rôd gö Czwiczenié 2 ódwiedzymë. (....................) Przëniesemë mu notatczi z dzysdnio- jô - Pisza dłudżé wëprôcowanié. Wëch uczbów. (..............) Téż tak robita, jak chtos je chóri? (..............) të - Môsz rëcht. Mëszla, że je to baro mileczné zachowanie. A jiny? (..................) Téż °n " Badze robił pôłnié. Przënôszają notatczi chôrim drëchóm i jich ödwiedzywają? °na ~i^^ze me - Pudzeme na rebe. Czwiczenié 2 wa - Widzyta terô stôrodôwnotë Pôdôj przëmiarë zdaniów z domëslnyma subiektama: jô, të, ón, óna, Gduńska. më, wa, ôni, ône, Wë. ôni " aëtelë ksążczi. one - Badą sedzałe w jedny Czwiczenié 3 łôwce. Ródsztrëchni bezsubiektowé zdania. Wë ~Jesce bëlnym szkolnym. Trzeba sparzëc żelów. Robią kucha. Wôrt je pisac wiérztë. Ana Czwiczenié 3 Pöszła do szkôłë. Strach tam jic. Szköda tegó nie pöznac. Jesmë ju Zdania, jaczé nót je pödsztrëchnąc: jedlë frisztëk. Czëc spiéw ptôchów. Leje jak z beczczi. Trzeba sparzëc zelów. Wôrt je Czwiczenié 4 Usadzë szesc bezsubiektowëch zdaniów, wëzwëskującë pödóné czasniczi: °cepliwac sa, rozwidniwac sa, wiac, padac, dłużëc sa, czëc. NAJÔ UCZBA, NUMER 10 (132), DODÔWK DO „POMERANII" pisac wiérztë. Strach tam jic. Szkoda tegó nie pöznac. Czëc spiéw ptóchów. Leje jak z beczczi. Czwiczenié 4 Öcepliwô sa. Rozwidniwó sa. Wieje. Padó. Dłużi mie sa. Czëc wönia pôłniégö. Czwiczenié 5 Zagrelë baro bëlno. Robi sa widno. Ceszëlë sa z przińdzenió zymku. Ötemklë króm. Wëzwelë doktora. Czwiczenié 6 Dzysó nie padało. - Dzysó padół deszcz. Robi sa cemno. - Cemnosc zapódó. Rozpögödzëło sa. - Zrobiło sa bëlné wiodro. Swadzy mie w nodze. - Noga mie swadzy. Bëło gôdóné. - Chtos to gódół. Czwiczenié 7 W karnie a) wëstapiwają zdania bezsubiektowé, za to w karnie b) wëstapiwają zdania z domëslnym subiekta. Geografio Kaszëb ' . # W » u u LUBLEWO JANTAROWÔ GÓR/- C JA£ KDLJ3UDÉ || ŁQPINOq O STRASZËNO JAHREKI O O KÔLBUDË # x U O . O BIELKOWO PRUSZCZ PRZËWIDZ rrzewipzcze m±A O TRĄBCZI WIÔLDŻÉ O PSZCZÓtCZI CEDRË WIÔLDŻÉ O SËCH! DĄB 6tÔ6ft/\riô K/\SZ.ët> AUTORKA: MARTA JOANA MASZOTA Redakcjo: Aleksandra Dzacelskô-Jasnoch / Projekt: Maciej Stanke / Skłôd: Damian Chrul maki i avo\ Z pierwszą gwiazdą wypatrzoną na niebie we wtorek 24 grudnia w wielu domach rozpocznie się celebra Bożego Narodzenia. Zapewne u większości Czytelników „Pomeranii" te święta, jak co roku, będą pachnieć choinką i korzennymi słodkościami. Te piękne malowane pierniki, których autorką jest Weronika Cichosz prowadząca w Małym Klinczu koło Kościerzyny firmę Torcikownia, nie są co prawda powszechnie dostępne w sklepach, ale od kilku lat dzięki znajomości z Weroniką, zdobywczynią wielu nagród, w tym wicemistrzostwa świata w konkursie Sweet Expo 2015 za tort ozdobiony kaszubskimi wzorami, cieszę się nimi podczas świat Bożego Narodzenia. Są tak piękne, że chętnie zatrzymałbym je, na wszelki wypadek, do następnych świąt, ale ich część zostaje zjedzona jeszcze przy wigilijnym stole, reszta - nie później niż w Nowy Rok. Większości czytelników piernik kojarzy się zapewne z Toruniem, jednak nie należy pomniejszać jego roli w Gdańsku, a co za tym idzie na Kaszubach, które pod jego handlowym wpływem z pewnością się znajdowały. Wszak w książce Cały Gdańsk za dwadzieścia srebrnych groszy, opublikowanej w 1843 roku, jej autor W.F. Zer-necke pisał: pierniki są prawie tak dobre jak w Toruniu, jednak nie maję znacznych rozmiarów. Najlepszymi pier-nikarzami są Theuerkauff, Czwarta Grobla No 1540 (dziś stoi tam szkoła podstawowa nr 50) i Briese, Długa No 366 (dzisiejsza Długa 8). Słowa tego artykułu piszę na początku listopada. Choć z reguły przygotowania do wypieku pierników rozpoczynają się w trzecim tygodniu tego miesiąca, to jednak wiele osób przygotowania, a właściwie gromadzenie składników zaczynało znacznie wcześniej (niektórzy uważali nawet, że zjedzenie całego świątecznego piernika jest sygnałem do zaczynienia ciasta na następny). Przygotowywaniu piernikowego ciasta towarzyszyła aura tajemniczości, co sprawiało, że piernik, który podawano na święta, mógł się wydawać czymś zgoła... mistycznym, sięgającym dalekich krajów, w których rósł pieprz i kwiat muszkatu. Tak, uczciwy piernik musi być z pieprzem, od którego wywodzono słowo „pierny", czyli ostry, pieprzny. Kto miał pieprz? Oczywiście miasta hanzeatyckie, do jakich należał Gdańsk. Ciasto z dodatkiem egzotycznych przypraw kojarzyło się z luksusem, a jednocześnie dowodziło szerokich i skutecznych kontaktów z egzotycznymi krajami. Pierwotnie piernik był zarezerwowany dla POMERANIA 35 SMAKU AROMATY POMORZA najbogatszych. Pieprz, gałka muszkatołowa, anyż, karda-mon, imbir, goździki czy kora cynamonowa sprowadzone z dalekich krajów potraktowane miodem, który jak wiadomo, konserwuje produkty w nim zatopione, służyły do wypieku ciastek o niezbyt miękkiej konsystencji. Wypiek ten stosowano nie tyle do bezpośredniego spożywania, co do doprawiania sosów do mięs. Z tego zwyczaju pozostał nam do dziś szary sos polski z dodatkiem piernika. Nie wiem, czy wiecie, ale naukowcy twierdzą, że pierwotnie w Polsce nie robiono znanego nam dziś piernika, a miodownik, a więc pieczywo z dodatkiem miodu. Wypiekany w okresie przedświątecznym wielki bochen z reguły spożywano dopiero po roku leżakowania w chłodnej piwnicy, gdy pokrojony na różne świąteczne kształty stawał się w bożonarodzeniowym okresie atrakcją rodzinnych i towarzyskich spotkań. Z miodownikiem wiązał się też inny tradycyjny zwyczaj. Przygotowanie miodownika rozpoczynało się w dniu narodzin córki. Gotowe ciasto miało być pakowane do beczek i odstawiane do najzimniejszych części piwnicy, by upiec go przed jej weselem. Zwyczaj ten, ale w odniesieniu do piernika, potwierdziła mi niedawno Karolina Mierzejewska z Gospodarstwa Óma w Chmielnie, która z powodzeniem przypomina produkty tradycyjne wykonane tak, jak jej babcie zapisały w swoich zeszytach z przepisami. Między innymi peperkuch i pe-perkuszczi. Karolina przygotowania do świąt rozpoczęła jeszcze wcześniej, niż ja zacząłem pisanie tego tekstu, ale jak mówi, tradycyjny przepis, który wykorzystuje, opiera się na mące żytniej i dużej ilości przypraw korzennych. A uzyskanie właściwej miękkości piernika w decydującym momencie wymaga czasu, bo ten w gruncie rzeczy jest leniwy. Piernik nie lubi pośpiechu. Lubi się wylegiwać. Pocieszam tych, którzy ciasto na piernik zagniotą na 3-6 tygodni przed wigilią, i pozostawią je w kamionkowym garnku przykrytym merlą, by odpoczęło, że jeżeli do wypieku przystąpią na mniej więcej tydzień przed świętami, a następnie dadzą twardemu piernikowi po-leżeć, to będzie dobrze. Zapytałem Karolinę, jaki miałby być piernik według jej babci. Odpowiedź była bardzo prosta, znajdowała się w torbie, którą miała ze sobą. Kawałek piernika tak oczywistego w swojej piernikowatości, że aż chce się zadać pytanie: Po co szukacie luksusowych wersji w cukierniach? Zasada, że mniej znaczy lepiej, sprawdza się w przypadku piernika. Przecież to nie o ozdoby, mikołaje, aniołki, bombki, a nawet kolorowy lukier chodzi, a o ten ostry, szlachetny orientalnością przypraw, smak. Smak, którego nie doświadczamy każdego dnia, a jedynie w krótkim okresie świąt Bożego Narodzenia. Piernik Ómy jest właśnie taki. Trzy warstwy piernikowego ciasta przełożone powidłami z owoców drzew rosnących w sadzie koło gospodarstwa, liźnięte bieluteńkim lukrem tworzą komplet, do którego nie trzeba nic dodawać. Podobnie potraktowała pierniczki - peperkuszczi. Większość skoncentrowana na smaku, a nie na ekskluzywnym wyglądzie. Przecież podkradane z pudełek nie będą skłaniały do kontemplacji wyglądu, a raczej pozwalały odnajdywać przyjemność w chwili nagryzienia drobinki pieprznej przyprawy. Drugą osobą, która naprowadziła mnie na historię kaszubskich pierników, była Aleksandra Kuchta z domu Grzenia. Jej życzliwość sprawiła, że udało się dojść do jakże ciekawych kart z zeszytów jej babć. Zeszytów zawierających przepisy na piernik spulchniany jeszcze potażem, a nie sodą czy proszkiem do pieczenia. Wśród pożółkłych kartek z dawnych zeszytów są zapisane i w języku polskim, i w niemieckim, co dowodzić może autentyczności bardzo dawnego pochodzenia. Jak powiedziała mi Aleksandra, w jej rodzinie jest wiele tradycyjnych przepisów i zapisków w zeszytach, są prześliczne foremki pamiętające zapewne początek ubiegłego stulecia. Wszystko to dowodzi tego, że piernik czy miodownik był istotnym elementem bożonarodzeniowego stołu na Kaszubach. Klasyczne pierniki na mące żytniej, długo dojrzewające, z Gospodarstwa Óma w Chmielnie Forma do wypieku figurki gwiazdora przynoszącego prezenty i foremki do pierniczków. Skarby, które Aleksandra Kuchta zachowała po babci. 36 / POMERANIA/GRUDZIEŃ2019 SMAKU AROMATY POMORZA Potwierdza to również znany czytelnikom „Pomeranii" Mateusz Klebba, który przekazał mi wiadomość, że w rejonie Lini, skąd pochodzą jego dziadkowie, znany jest zwyczaj wypiekania piernikowych szopek z elementami odtwarzającymi postacie osób, które zgodnie z tradycją były świadkiem narodzin i pierwszych dni Chrystusa. Niestety, mój informator nie miał zdjęcia z przeszłości, a ewentualne tegoroczne zdjęcie pozyskamy już po wydaniu tego numeru. Dzieci zazwyczaj uwielbiają słodycze. Jedną z takich bożonarodzeniowych słodkości były ôrzechë do ucechë albo peparnutë, czyli ciasteczka z ciasta piernikowego dosłodzonego marchwią (przeznaczano je także do ozdabiania choinki). Wypiekane w formie kulek przypominających orzechy przygotowywano również na długo przed świętami, by odłożone do pudełka dojrzały do jedzenia. Niestety, nie udało mi się odszukać kogoś, kto by te orzechy wyrabiał w formie gotowej do sprzedaży, więc nie mogę zaproponować niczego więcej niż własne eksperymenty, a może odwiedzenie babci, by wypytać o ten zapomniany wyrób cukierniczy. Mówiąc o piernikach, nie sposób pominąć wersji figuralnych. Do ich wypieku służyły kiedyś skomplikowane formy, których wykonanie dziesiątki, jak nie setki lat^temu zdaje się cudem. Przecież ich twórcy nie mieli komputerów i sterowanych cyfrowo obrabiarek. Wiele z takich form posiada w swej kolekcji Karola Bober z Li-pusza. Pierniki figuralne można nabyć również dziś. Ale każdy z nas może też sobie kupić np. specjalny wałek z perfekcyjnie wykonanymi elementami kaszubskich wzorów. Zamiast kupować w markecie ciasteczka wykonane przemysłowo, może warto włożyć trochę wysiłku w przygotowanie ładnej alternatywy dla fabrycznych ciasteczek? Nasze wyroby zapakowane w ładne pudełeczko na pewno będą miłym prezentem świątecznym. Na pewno każdy z czytelników „Pomeranii" zna Oliwę. Ta jedna z najstarszych dzielnic Gdańska została nie- gdyś wybrana przez zarząd przedsiębiorstwa Dr. Oetker na siedzibę fabryki środków spożywczych, w tym bardzo popularnego proszku do pieczenia „Backin", który cieszył się dużym powodzeniem wśród gospodyń i kucharzy. Filia przedsiębiorstwa powstała w ważnym gospodarczo i strategicznie dla ówczesnych Niemiec rejonie w 1922 roku i została zlokalizowana w solidnym budynku przy ulicy Oetkerstrasse (dziś ul. Arenda Dickmana). Oliwska filia fabryki miała w swym asortymencie produkcyjnym zarówno wspomniany proszek do pieczenia, jak i takie dodatki, jak cukier waniliowy „Vanillin", proszki puddin-gowe, proszek czerwonej kaszki, proszek salicylowy, proszek waniliowy do sosów, krem Dibona, galaretki z wina i galaretki owocowe. Nas zainteresować może proszek do pieczenia, bo jest to produkt występujący w firmowym poradniku kulinarnym w pozycji - Pierniczki. Kto wie, może w jednym z zeszytów pozostawionych przez babcię trafi się taki wycinek? Z racji odmiennej kompozycji ciasta, a przede wszystkim stosowania elementu spulchniającego w postaci proszku do pieczenia, ten przepis jest dla tych, którzy nie mają czasu. Raz jeszcze przypomnę, że Gdańsk od wieków miał dostęp do orientalnych ingrediencji. Jak dowodzą tego stare spisy zapasów kupieckich, także migdały nie były tu czymś wyjątkowym. Od migdałów krótka droga do marcepanu. Gdańscy marcepannicy i piekarze mieli łączyć w okresie bożonarodzeniowym swoje siły i wspólnie przygotowywać te zbliżone do pierniczków ciastka z warstwą marcepanu. Może warto i tego spróbować w domu przed nadchodzącymi świętami? Życzę wszystkim pogodnych i rodzinnych świąt. Mam nadzieję, że się nie przejecie. Mam też nadzieję, że w swoich domach podejmiecie temat kaszubskich tradycji kulinarnych związanych z Bożym Narodzeniem i przekażecie nam wiadomości, które pozwolą uczynić kolejne artykuły jeszcze ciekawszymi. RAFAŁ. NOWAKOWSKI ę. iCi $ 'l kb tjp lio /uu-ocUi h'cU:9, /ć&S O 6-iya iy/uy G-ikô SM Mtu 3 cUi& ^s-orff, ćUcJ'c{ słućUf* /itdUiU k&jclcćo&c utic /*/ 0^ Zo ^ , *ćciJfuMe-*' * TtiL. ' Przepis na piernik, który po przodkach zachował Stefan Mienik z Kębłowa. Pierniczki. Dodatki: 12 lutów masła, 2 jajka. 4 żółtka, 17« funta cukru, 2f. mąki, 1"» pac*, proszki do pieczenia D-ra OETKERR, 20 tut- migdałów, 10 tut. smażonej skórki pomarańczowej, 5 łut. smażonej skórki cytrynowej, drobno pokrajanej. 2 lut. tłuczonego cynamonu, 1 pełna łyżeczka zmielonych gożdzUów. ' > tartego orzecha mu-szkatoweao i tartą skórkę z cytryny. Sposób przygotowania: Roztopić masło dobrać cukier, jajka, oparzone i zmielone migdały, smażone skórki: pomarańczową i cytrynową, korzenie i mqkq zmię^an^ z proszkiem do pł*>- czenia. Ciasto zagnieść na desce posypanej mąką •wywalkować, następnie wykrajać foremk* lub szklanką plasterki, ubrać Je migdałami I piec na opłatkach. Kto woli pierniki lukrowane, niechaj je smaruje *ara? po wyjęciu z pieca mieszaniną pudru, olejku cytiynow«go i wtwty. Przepis na pierniczki z poradnika kulinarnego Dr. Oetkera \ I Ty możesz być twórcą pierniczków 3D. IK2019 / POMERANIA / 37 PRZËTRÔFCZI KASZËBË Z LËZËNA JIWRË CHÖRÉGÖ CZŁOWIEKA Wejle, jak to człowiekowi möże jic przë załôtwianim wizytë u doktora. Miôł jem zaplanowóné jachanie do Uniwersytecczégö Ceńtrum Klinicznego we Gduńsku. Tej jem sa wzął i jachôł. Cobë nie bëło tôklów z tra-fienim, dzćń rëchli dokładno jem sprawdzył na internet-maps, gdze bąda muszôł zawanożëc, wëszło, że na Smôluchöwsczégô. Wiedzące, jak drago w wiôldżim miesce nalezc plac dlô auta, a i cażkó upilowac koło östawioné przed wćńscym do negó usłużno-lekarsczégó kompleksu, pó-jachôł jem baną. Czedë jem dojachôł do przëstónku Gduńsk-Pólitechni-ka, drawó naczął jem sa czerowac na pôłniowi wschód, wedle Bôłtëcczi Öperë, wzdłuż aleje Grunwaldzczi, w przék Traugutta na Smóluchów-sczégô. Czej pö dobrëch 20 minutach piechtnégö turu stanął jem przed dwiérzama negö zachtnégö budowiszcza, spokojno jô wszedł do bëna. Mëszla sobie: sprawdza, czë je to w tim budinku, môgło bëc dzes w ôkôlim. Wëszrajbiwóm w móbilce UCK i co widza? Ceńtrum je pö procëmny stronie bansztrëczi, jaką jem przëjachôł do Gduńska. Tej jem rëgnął w nazôtną droga, wzdłuż Grunwaldzczi, wedle öperë, tunela przecynóm sztrëka i jem pö drëdżi stronie kömunikacjowégö cygu, cze-rëja sa na norda. Po pół godzenie dochodom do wazła Klinicznô. Mëszla so: ni mo co narzekać, żebë wszëtce mielë taczé tôkle, to bë bëło dobrze. Mijóm szaséje z elektriszo-wima sztrëkama i jem na placu. Ju widza tôblëczka z nódpisa Klinicznô lb, gdze przëjmiwają na Fuńdusz. Pó lewi widza budink do remontu z to-blëczką la, uredóny gôdóm do se: no, jes doprzëszedł. Obchodom wkół budinczi i nigdze nie widza numru 1. Kureszce ôtmikom dwiérze pod tôblëczką lb i sa pitóm białków w rejestracje ó numer jeden. I co czëja: Panie, tu ti całi kliniczi ju ni ma. Na bôlëca ostała przeniosło na Smôlu-chôwsczégô. JÔ na to: doch internet- Krziżówka Aleje Dobëcô (pöl. Zwycięstwa) z szaséjama Traugutta i Smöluchöwsczégö, köl jaczi je Uniwersytecczé Ceńtrum Kliniczne. 0dj. Sławomir Lewandowsczi -mapspôkazywô tuwö, na Kliniczny 1. Białczi: Jak rôz sa wpisze w internece, to östôwô na wiedno. Do kuńca nie je wiedzec, czë w tim wiôldżim budinku wszëtcë ô tim wiedzą. A mie jakbë piorën trząsł! Mëszla so: spokojno, te białczi wcale nie są temu winné, że móm w szpérach czile kilometrów i jesz pôra bąda miiszôł zrobić. Tej z wiôlgą nôdzeją jida nazôt: öpera, co mô brzëdczi blaszany dak z czerwony blachę, Grunwaldzko tak szeroko, że nie jidze przeńc öbczas jedny turë widów, dali Traugutta i östro pod góra Smöluchöwsczégö, lubötni-ka chödzeniô pó górach. Jak człowiek mô górz, to świat robi sa kómud-ny. Wchodom jesz róz do wiôldżégö budinku i pitóm sa ó mój óddzél. Je, pó sąsedzku, sygnie jic łącznika. Sprówdzó sa znóné rzeczenié: żebë chórzëc, muszi miec zdrowié. SŁAWOMIR KLAS .Remusowi Drëszë' Séwnik, 23. dzeń tegö miesąca. Czëja jesenny zyb w lëfce, czej wëchôdóm z auta w Szlachecczi Kamieńce. Jida do spödleczny szkôłë, jakô nosy miono utwórcë kaszëbsczich śpiewów ksadza Antoniego Peplińsczćgo i w jaczi öd ösmë lat örganizowóné je apartné swiato kaszëbiznë - dôwanié wëprzédnieniów „Ryngraf Witosława". Ta nôdgroda öd Stowôrë Szkólnëch Kaszëbsczégö Jazëka „Remusowi Drëszë" dostôwają lëdze, chtërny zrobilë cos wôrtnégö prawie dlô kaszëbsczégö jazëka. Wëapartniony stôwô sa tedë Ricerza Witosława za zasłudżi w badérowanim i rozköscérzanim wiédzë ö kaszëbiznie. Ringrafë Witosława przëznôwóné są lëdzóm, co rozwijają, chrónią i promują kaszëbsczi jazëk w szkołach, na uczböwniach i w jinszich placach. Je to nawleczenie do pôstacy strzédnowiecznégö ricerza Witosława, ö jaczim jidze przeczëtac w naszi kaszëbsczi epöpeji Żëcé iprzigôdë Remusa Aleksandra Majköwsczégö. Ricerze Witosława pötikają sa z uczniama i öpöwiôdają jima ö swöji roböce nad kaszëbizną. Do dzysô nôdgrodzonëch bëło piatnôsce lëdzy: prof. Édwôrd Breza, Bruno Cërocczi, prof. Jerzi Tréder, Janina Kwiecćń, prof. Hana Pöpówskô--Tabörskô, Eugeniusz Göłąbk, prof. Jadwiga Zeniuköwô, Stanisłôw Pestka (pö smiercë), Édmund Kamińsczi, Danuta Pioch, Witóld Böbrowsczi, Danuta Stenka, prof. Alfréd Majewicz, prof. Motoki Nomachi i Tomôsz Fópka. Za czile gödzyn do tegö karna duńc mają öjc Adóm Riszôrd Syköra, Tomôsz Wicherkewicz, a téż Wanda Lew-Czedrowskô. Równak nigle sa zacznie ringraföwô uroczëzna, Zdaje mie ful jinszich atrakcjów. Wchôdóm przédnyma dwiérza-ma do Zespołu Sztôłceniô i Wëchöwaniô. Czëja piakné zwaczi akördionu, jaczé wëdobiwają sa spöd pôlców ucznia ti szköłë. W regionalnym öbleczënku graje znóné kaszëbsczé spiéwë. Köl niegö sedzą dwa dzewusë z wiónkama na gło- wie. Z milecznyma usmiéchama zachacëwają do wpisaniégö sa na lësta göscy. Na scanie krótkö dwiérzi wisy szkôłowô gazétka ö patronie, a kąsk niżi - czôrno-żôłté blewiązczi z pörtreta ksadza Peplińsczćgo. Pötikóm corôz wicy lëdzy - wszëtcë abö w kaszëbsczich ruchnach, abö z kaszëbsczima elementarna. Swiatëją ful gabą - mëszla so. W pierszim dzélu dnia, jak jem sa dowiedzą, czas je na-mieniony przédno na robota z uczniama. Biorą öni udzél w warköwniach. Köżdi je przëdzelony do jaczégös karna o WKKBBKBBBKm 1 • Pasowanie Wandë Lew-Czedrowsczi na Ricerka Witosława GÔDNIK2019 / POMERANIA / 39 WËDARZENIA Paweł Sela pökazëje, jak sa robi glëniané grónczi. Knôpi na róbzakach malëją dzél modła z chłopsczégö kabôtu. i w nim póznôwô krëjamnotë rozmajitëch wërobiznów. Chódza tej sobie öd jizbë do jizbë i przëzéróm sa pöwstôwa-jącym dokazóm, a téż zaangażowaniému prowadzącëch zajaca i jich uczastników. Zaczinóm öd uczbë malënku kaszëbsczich kwiatów na drzewianëch délach, jaką pro-wadzy Alicjô Serköwskô. Tłómaczi dzecóm, że nôpierwi je musz nanieść wzór, a pózni gö pomalować i dopasować farwë. Przechodom sa pö köridorze, dze öbzéróm rozstawione abó prawie wëstôwiané raczné dokazë. Przë jednym ze stojiszczów stoji Paweł Sela. Przed nim na stołkach se-dzą dzecë i z ótemkłima gabama zdrzą na grónk, jaczi prawie wëszedł spód jego raków. Tero pierszi młodi dzyrznik wkłôdô szërtuch, żebë sa doznać, jak na tim kole sztôłtëje sa statczi. Jida dali i widza białczi rozkłôdającé swoje ósoblëwé rzeczë - żłobina, wëózdobë z drzewa i materiału, malën-czi na ruce, wësziwë. Z drëdżi stronë - stôré sprzatë abó obleczenia użiwóné przódë na Kaszëbach, taczé jak czipczi, kórczi, kółkö, młink, riwka, platizer czë szchanie. Schôdóm w dół, do szkółowégó sklepu, dze w jedny z jizbów młodi zdrzą, jak z gazétów może zrobić farwné kösze. Pökazëje jima to Eugenio Mëszk i Teréza Baranowsko. Wprzódk zwijó sa gazéta w dłudżé rurczi, a pózni formuje ja abó przeplótó i parłaczi wszëtkó do grëpë. Mëszla, że nie je to letko sprawa. Nie zdrza równak, jak to jima jidze, bo chcą sa przëzdrzec jesz jinszim robotom, a je tego dosc tëli. Do Leszka Bacz-köwsczégó, Kócewióka, przeszłe sami knópi. Móże dlóte, że gódają o żłobinie, do jaczi je brëköwnô wiólgó móc. Uczniowie chatno zwëskiwają z móżlëwötë żłobienió w drzewie. Za sztërk czëja miłą pócha... wchodom do sąsedny jizbë i mëszla, że dobrze jem czëła, jo, to są kiiszczi. Agnésa Ganowicz-Rolbieckó uczi szkółowników, jak jidze cekawie ozdobie pieprzne kuszczi - na jesenné, zëmné dnie. Nie jem tu równak za długó, bó czëja jaczés dzywné zwaczi. Chtos tam tłëcze młotka w stół?! Niemóżebné... Jida zazdrzec. Po prówdze! Knópi i dzewusë trzimią młotczi i w cos klepią. Podchodzą blëżi i widza, że przë Gerace Wrëczë robią wëözdobë z metalu. To ón latoś wëkónywôł Ringrafé. Ana Skuczińskó w tim sarnim czasu prowadzy zajaca spartaczone z filca. Jida téż tam. Artistka udokazniwó, że z tego włókno-wégó wërobu mogą powstać rozmajité rzeczë, co je widzec na ji óbleczënku, chtëren w dzélu skłódó sa prawie z filcu. Tero copia sa do drëdżégö kóridora, w jaczim zaczała rozkładać swoje wërobiznë Karola Böber. Młodzëzna kroji przë ni swójsczi chléb, ógardowizna, czôłbasa, sér, i twórzi „jestkówi kuńszt", jaczi pózni mdą szmakalë pózeszłi gósce, chtërnëch wkół je ju coróz wicy. Robią pamiątkowi ódjimk i jesz jida zazdrzec do Kamile Szelągówicz. Ta białka bédëje szkółownikóm, żebë na róbzakach z bawełnë wëmalowelë dzél mödła z chłopsczégó kabótu. To baro cekawie wëzdrzi. Widzec, że młodi są ród z ti iidbë. Jedna ze szkólnëch gódó mie, że jesz na slédnym piatrze szkółowégó budinku cos sa dzeje. Jida sprawdzëc. Wchodom po ödnowionëch trapach. Kóridor téż wëzdrzi czësto jinaczi - jakbë wczora béł ma-lowóny. Ödmikóm jedne z dwiérzów, a tam - ti nômniészi śpiewają kaszëbsczé nótë! Białczi ze stowôrë „Kaszubianki" zapóznówają jich ze spódleczną wiédzą o naszim regionie. Czas ju nëkac na dół, bó za sztót zacznie sa drëdżi dzél pó-niedzôłköwi rozegracji. Tim póstapnym dzéla je koncert Pawła Ruszköwsczégö. Młodi Kaszëba swóją spiéwóną poezją sprówió wiele redo-scë i uśmiechu na skarniach słechińców. Pózni raza z wiel-no zebrónyma lëdzama jida pószmakac kucha i nić blós... Nafulowóny smaczkama jidzemë dali óbzerac wëstapë. Zala przëstrojonô swojsko, na wiesczi, a równoczasno bój-kówi órt. Pó prawi starnie je gazétka przedstówiającó kadrë z żëcô Stowôrë Szkólnëch Kaszëbsczégö Jazëka „Remusowi Drëszë" (Stowarzyszenia Nauczycieli Języka Kaszubskiego „Remusowi Drëszë"). Pó lewi - ódjimczi latosëch Ricerzów Witosława, a téż pamiątkowe ringrafë, diplomë i kwiatë, chtërne ju na nich żdają. Na zalë ful lëdzy. Pó przëwitanim góscy organizatorze udokazniwają, że nie zabëlë ó kaszëb-sczich utwórcach, chtërny ód rena iiczëlë młodzëzna robie rozmajité dokazë. Artiscë wchódają na bina, gdze dostôwają pamiątkowe diplomë i pódzakówania. Je téż czas na wëstap dzecnégó spiéwnégó karna i teatrowégö karna. 40 / POMERANIA /GRUDZIEŃ 2019 WËDARZE NIA Dzysészi Kaszëbsczi Dzeń, jak nazéwóné je w szkole mio-na Antoniego Peplińsczegó rokroczne swiato Kaszëbiznë, je jesz barżi uroczësti niż w uszłëch latach, bö wej latoś mô okrągłą roczëzna stowôra „Remusowi Drëszë", chtërna pöwsta prawie tuwö 10 lat dowsladë. I prawie westrzód ji nôleżników zrodzëła sa udba na przëznôwanié wëprzédnie-niów „Ryngraf Witosława". „Remusowi Drëszë" prowadzą jesz jiné wôżné pödjimiznë, np. örganizëją „Marsz z fa-nama", czasa uczą w klasë ii drëcha abö drëszczi i nawzôj, wëmieniwają sa doswiôdczeniama, pömôgają w organizacji „Kaszëbsczégö Diktanda", „Majówczi z generała Józefa Wëbicczim", konkursu „Bëlnégö Czëtaniô". Terô przédniczką stowôrë je Zyta Górnô, chtërna dzysô stôwô na binie i gôdô ö rozsądzënku przëznaniô latosëch Ringrafów Witosława. Nim nowi wëprzédniony badą uroczësto pasowóny na Ricerzów Witosława, dostaną diplomë i ringrafë, nót je nôpierwi cos ö nich rzec. Dlôte ö Wandze Lew-Czedrowsczi gôdô Janina Kwiecćń. Öpöwiôdô midzë jinszima ö tim, że nôdgrodzonô je jedną z pierszich szkólnëch kaszëbsczégö jazëka. Je téż polonistką. Zajmuje sa öbsądzënka uczböw-ników do kaszëbsczégö, a téż egzaminowanim maturańtów ztegö jazëka. Uczëła szkólnëch na pödiplomöwëch sztudiach i kursach. Założëła Dzecné Karno Pieśni i Tuńca „Nieza-bótczi" w Stażëcë i Dzecno-Młodzëznową Örkestra Stażëca. Wiele lat przédniköwała stażëcczému partowi Kaszëbskó--Pömörsczégö Zrzeszeniô i przëczëniła sa do jegö założeniô. W 1996 roku miała bödôj nôwiakszi udzél w doprowadzę -nim do normalizacji kaszëbsczégô pisënku. Je udbödôwczką „Kaszëbsczégö Diktanda" i plenerowëch imprezów promu-jącëch wiédza ô regionie. Pisze wiérztë i proza. Wespółrobiła z Radia Gduńsk. Nie bëłobë dzysészi uroczëstoscë i uszłëch wëprzédnieniów, czejbë nié Wanda Lew-Czedrowskô - gôdô Janina Kwiecćń - w 2009 roku raza z założëcelsczim karna powołała do jistnieniô stowôra „Remusowi Drëszë", chtërna mô pomagać kaszëbistóm wjich robôce. Terô swöjima przemësleniama na temat profesora UAM Tomasza Wicherkewicza dzeli sa z nama japóńsczi profesor Motoki Nomachi. Drëdżi z nowëch Ricerzów Witosława je doktora habilitowónym i robi na Uniwersytece Adama Micke-wicza w Poznaniu jakno wëkładowca ód 1990 roku. Ć)d 2006 je tam czerownika Warkówni Jazëköwi Pöliticzi i Badérowaniów nad Miészëznama (Pracowni Polityki Językowej i Badań na Mniejszościami). Króm tego jezdzy na uniwersytetë za grańcą i tam téż robi za wëkładowca. Napisôł wiele specjalisticznëch artiklów i wëdôł je drëka w rozmajitëch nôuköwëch i pópular-nonôuköwëch cządnikach. Motoki Nomachi stwierdzywó, że nimó tak wielestarnowëch zaczekawieniów profesora sprawę kaszëbiznë wiedno są dlô niegö baro wôżné, a może nawet-ka nôwôżniészé. Je to widzec w dłudżim spisënku publikacjów Szanownego Profesora - gódó. Publikacjów, jaczich może pôzazdroscëc, westrzód jaczich jô bë chcôł ösoblëwie wëmienic taczé ksążczi: The Kashubs: Past and Present pôd parłdcznę redakcję z profesora Cezarim Obracht-Prondzyńsczim (2011) i Regionalne języki kolateralne Europy - porównawcze studia przypadku z polityki językowej {2014). Latosé Ringrafë robił Gerat Wręcza. Zasłudżi dlô kaszëbiznë trzecégö latoségö Ricerza Witosława, öjca Adama Sykörë wëmieniwô Danuta Pioch. Nôleżący do Zôkönu Mniészich Bracynów (Zakonu Braci Mniejszych), nazéwónëch francëszkanama, öjc Syköra je teologa, profesora biblijny teologii. Prôcëje na Uniwersytece m. Adama Mickewicza w Poznaniu i wëkłôdô bibli-stika w Wëższim Dëchównym Seminarium Francëszkanów we Wronkach. Öd 2010 roku je nadzwëköwim profesora. W 2010 r. béł pówółóny do nóukówi radzëznë Kongresu Pólsczich Teologów. Je udbódówcą kaszëbsczich Verba Sacra, óbczas jaczich we wejrowsczi kólegiace czëtóné są biblijne tekstë pó kaszëbsku. Autór czilenósce ksążków i przeszło sto nôuköwëch artiklów, a téż redaktor monografii. Tłómacz Biblii z óriginalnëch jazëków na pólsczi i kaszëbsczi. Stało sa - rzecze Danuta Pioch - jesz do niedôwna niemôżebné: Kaszëbi mają przełożënk piać nôwôżniészich knégów Stôrégô Testameńtu, czëli Pidcoksagu, i Nowégö Testameńtu dokönóné z öriginalnëch jazëków, tj. z hebrajsczégö i greczi. A stało sa. to za sprawę prawie Öjca Profesora Adama Riszarda Sykórë. Tłómacza Biblii na kaszëbsczi nie bëło óbczas uroczëznë, swój Ringraf dostół 4 smutana óbczas promocji swojego przełożënku Piacoksagu. Pó tëch wëchwałach i wracziwaniu wëprzédnionym Ringrafów Witosława béł czas na powinszowania, żëczbë i darënczi dló nich. Pótemu jesz prezentacjo o „Remiiso-wëch Drëchach" i jich wielnëch dzejaniach, nastrojowo spiéwa wëkönónô przez uczennica szkółë, a téż parłaczny ódjimk wszëtczich pózeszłëch. Późni wszëtcë jidą na wiólgą gimnasticzną zala, gdze może öbzerac wielné dokazë uczniów i absolweńtów szköłë, w tim kaszëbsczé wësziwë. Je téż smaczno jóda, nie felëje pułków ze siedzą, bigosu i swójsczich kuchów. Głośno graje kaszëbskô kapela, swoje muzyczne taleńte pökazëją téż „Ka-szubianki" ze Szlachecczi Kamieńce. Na sóm kuńc, jak na wióldżim balu, wjéżdżó wiólgó torta z kaszëbsczima kwiata-ma i nódpisa: „Remusowi Drëszë", jaką czëstëje przédniczka stowórë Zyta Górnô. KAROLËNA SERKÖWSKÔ \ GÖDNIK2019 / POMERANIA / 41 Ö WÖJNA WIEDNO JE KRÓTKO KOL NA, Czej pitóm ô Auschwitz abô Treblinka, dzecë potrafię mie cos ô nëch molach rzeknąc. Czej sa spitóm, co wiedzą ö Piôsznicë, je czësto cëchô - gôdô Barbara Bôrzëszköwskô z Zôpadnokaszëbsczégö Muzeum w Bëtowie. To prawie tam udbelë so, bë latoś z leżnoscë 80. roczëznë wëbuchniacô II światowi wöjnë zrobić specjalne zajmë. Tak zrodzył sa projekt „1939 rok na pograniczu bytowskim". Chcemë pôkôzac dzecóm, jak na wôjna wëzdrzała na Kaszëbach, na bëtowsczi zemi, a w drobnotach w Płótowie - wëjasniwô Börzëszköwskô. Zajmë zaczałë sa w maju. Nôpiérwi dlô môłëch dzecy. Na zaczątku zwiedzałë płó-towsczé Muzeum Pölsczi Szköłë, jaczé raza z Domôctwa Stip-Reköwsczich je filią bëtowsczégö muzeum. W dôwny płótowsczi szköle nômłodszi dowiadiwalë sa, jak piérwi, wnetka sto lat dowsladë, wëzdrzałë uczbë, jaczé bëlë zajmë, przibörë. Rechöwalë na liczëdle, öbzéralë stôré, jesz mi-dzëwöjnowé mapë, a do te sôdalë w łôwkach, w jaczich sedzelë jich starköwie, i mielë uczba z dôwnëch lat. Pd tim gôdalësma ö tim, co toje wôjna. Öpieralësma saprzë tim na knédze Joannë Papuzyńsczipt. Asiunia. Je to historio titlowi bôhatérczi, jakô krótkö pô swôjich piątëch urodzënach do-swiôdczô wôjnë. Jazëk ksążczi je prosti i dozwôlô zrozmiec na dragą téma. W naddôwku je to téż lektura w młodszich klasach spôdleczny szkôłë - gôdô muzealniczka. Historiô dzéwczaca dôwô leżnosc, bë kôrbic ö wöjnie. Dzecë WMM PIERWSZA 42 / POMERANIA /GRUDZIEŃ 2019 wskôzëją, że öna parłączi sa ze stracha, głoda, stracenim blësczich itp. Potrafią sa równak dopatrzeć téż pözytiwnëch sprawów. Jak gôdają, tej rodzy sa ödwôga, żëczlëwöta, do-brotlëwôsc, są bohaterowie. Na kuńc, ju w Domôctwie Stip-Reköwsczich, szkölownicë wëkönywalë pôlsczé znaczi, z ödrisowónëch swöjich raków. Dlô starszich z klas IV-VIII muzealne zajmë bëłë kąsk pöważniészé. Z nima wpierw kôrbielësma ö tim, co sa dze-jało na Kaszëbach ôb lato 1939 r. To tedë sąsadzë Stip--Reköwsczich - Chamier Gleszczińsczi, mając strach przed wojną, a bëlëgwësny, że wëbuchnie, chcelë sa przedostać na polską strona. Pomogła jim przë tim białka jednégô z pôl-sczich celników. Chamierowie udbalë so, że ójc August i jego syn, jaczi téż na miono miôł August, pojadą nibë órac pole. Wieczora dojachała do nich reszta familii. Pópolsczi stronie utacëlësa w jedny wsë. Długô tam nie zabawilë. W połowie séwnika chtos doniósł Niemcom na nich. Ucékając stamtąd-ka, wpadlë w race hitlerowców. Ti baro mocno sa nad nima znacalë. Nômöcni nad jednym ze sënów - Wacława. Jego starszi chcelë, żebë béł bëlno wësztôłcony. Tej jesz przed wojną wësłelë gö do szkół w Polsce. Za to Niemcë bilë go do HISTORIO nieprzëtomnoscë. Całą rodzëzna rozstrzélalë w szpdgaw-sczim lese - öpöwiôdô Barbara Börzëszköwskô. Za dzejanié dlô Pölsczi aresztowóny bëlë téż jich sąsadzë Stip-Reköwscë. Trafilë pözni do öbözów robötë. Dzecë w Domôctwie, jaczé stoji w môlu gburstwa Stipów, öbzérają pamiątczi pö nich. Ösoblëwie zatrzimiiją sa przë telegramach, jaczé informują ö smiercë sënów Stip-Reköwsczich. W lepińcu 1941 r. umiérô Édmund, a miesądz pözni, w zélniku, jegö brat Jón. W łżëkwiace 1942 r. w öbozu zdżinął Alfónks, nôstarszi ze sënów. Jich öjc Jón pö wrócenim dodóm umiérô w czer-wińcu 1942 r., a późni, w 1944 r., jich matka Wérónika. Dzecë i młodzëzna, czej mëszlą ö jich kawlach, a ôsoblëwie na smatôrzu, stojąc przed jich grobd i zdrząc na datë, za-stanôwiają sa nad tim, wiele na białka muszała przeżëc, wëcerpiec. Czasa dopowiedzą, że ji to sa ju pewno żëc nie chcało. Muszi rzeknąc, że kąsk prôwdë w tim je. Pó smiercë swöjégö slëbnégô Wérónika zachorzała na zapôleniépłëców, le ni miała wôlë wëzdrowieniô - gôdô muzealniczka. Wôrt jesz nadczidnąc ö Anielë, córce Jana i Wéróniczi Stip--Reköwsczich. Pö wöjnie, w 1945 r., pöd swöj dak przëjała pojmańców, jaczi wrôcalë z lagru. Pewno w pamiacë miała swöjégö öjca i bracynów. Sami chöri na tifus, zarazëlë i Aniela. Umarła, östôwiając swöje dzecë serotama. Na historio téż mô swój cësk na młodëch lëdzy - dodôwô möja rozpöwiôdôczka. Pötemu obżerają film ö Piôsznicë. Je cos smatnégö w tim, że szköłownicë wiedzą ô Auschwitz, Treblince, ale mało chto czuł cos ô tim, co je krótko nas. Na filmie słëchają wspominków lëdzy, jaczich krewny zdżinalë w piôsznic-czich lasach, widzą dzecny wozyk. To dlô nich wiôldżé przeżëcé. Widzec to w plakatach, jaczé późni robią. Téma je jedna: Nigdë wiacy wójnë - tło-maczi Barbara Bôrzëszköwskô. Udbë są rozmajité. Öd smutnëch pôstacji i pëtaniów: Chcôłbës të stracëc ro-dzëna, żëc w biédze, w strachu? Bez piôsznicczé lasë, jaż pö wizerënk mëmczi z malińczim dzecuszka na rakach. Zebrało sa tego do grëpë dosc tëli. Mëszla, żebë zrobić z nich taką malinką wëstawa - dodôwô muzealniczka z Płotowa. Raza uczastnicë projektu robią linia czasu. Zaczątk to 1939 r., a kuńc - dzysészi dzćń. Baro czasto gôdają, że dzysó je dló nich wôżné, bö np. pójachałë na réza. Późni zaznôczómë datë urodzeniô kôżdégó z nich. To jima dozwôlô óbaczëc, że oni téż są dzéla cągłoscë zda-rzeniów. Zaczinają wspominać. Chtos rzekł, że jego stark ob czas wöjnë robił na póczce i óstół bez Niemców z ni wzati i rozstrzelony. Do dzys rodzëna nawetka nie wié, gdze -öpöwiôdô Börzëszköwskô, a tej cygnie dali: Tłomaczëłam jim, że ni móżemë rozpamiatiwac uszłotë, ale muszimë ö ni j („.g SW.C <«* " 'X u ' ^ lny ^ pamiatac, żebëju nigdë to całé zło sa nie wëdarzëło. Uczast-nicë baro czasto pówtôrzalë, że wojna tikó cywilów, zwëkłëch lëdzy, jaczi chcelë spokojno żëc na nëch zemiach. Stip--Rekówsczich gestapo wzało ódgbursczi robôtë. Wojna to nie je cos dalek, ona je wiedno kol nas. Uczniowie, jak sa jima dô pëtanié, czë dzys gdzes są wöjnë, biôtczi, öd razu potrafią wëmienic Syria czë Ukrajina. Pödôwają téż, że wiele z ukrajińsczich familiów öd niedôwna mieszkającëch w Bëtowie, to lëdze, jaczi ucékają przed wojną. Czasa sa gódó, że dzecë i młodzëzna leno wżerają w móbilczi i wiele nie rozmieją, a to nie je prówda. Na zajmach jem tego swi-ódka. Co je dradżégó do zrozmieniô, téż dló dozdrzeniałëch, to to, że na wojnie ze złego rodzy sa cos dobrego. Jak gôdôł Józef Chełmówsczi, na świece i dobro je brëköwné, i zło. Bez tego, co lëché, niepótrafilëbësmë docenic lepszich chwil w najim żëcym - rzekła mie Barbara Börzëszköwskô. W zajmach w płótowsczi filie Zô-padnokaszëbsczégö Muzeum uczastni-czało 427 szköłowników. Dzaka dętkom z bëtowsczégó starostwa udało sa nama zagwësnic transport dló dzecy. Nasz program zakuńcził sa pod kuńc lëstopadnika, ale zgłószają sa póstap-né szkółë, jaczé chcą przëjachac z ucz-niama, chóc muszą zapłacëc za dojazd - gôdô prôcownica bëtowsczégö Muzeum. Ökróm wiédzë ö Piôsznicë, lokalny historie sparłączony z II wöjną światową, zajmë przenoszą jesz jinszi brzôd. Uczniowie, ósoblëwie ti, jaczi mają taczé nózwëskó jak płótowsczi dzejórze, zaczinają sa interesować historią swôji familie. Czasa je téż tak, że ju pó zajmach przëjéżdżiwająjich starszi i gódają, że chcelëbësa czegoś wicy doznać ó Płótowie, bo jich dzeckó bëło u nas na uczbie. To je nówikszi zwësk - na kuńc rzekła Barbara Börzëszkôwskô. ŁUKÔSZ ZOŁTKÖWSCZI \ 6ÖDNIK2019 / POMERANIA / 43 ŻELAZNE JADRA (PART I) Bôlt wiedno bél nié blós dlô nordowëch lëdzy ökna na świat. Dzaka mörzu öd niepamiatnëch czasów trôfialë tu wszelejaczé lëdë, kupcowie, a czasa téż zbójcowie. Molowi lëdze doch tak jak dzysô na morzu abó za nim szukalë szczescégö. Nie felowalo na nim rozmajitëch biôtków. Tak jak w ti pöwiôstce czasa Kaszëbi przez nasze Wiôldżé Môrze wanożëlë na czësto jiné wödë. Na ökratowim kiosku stojôl chłop. W marinarsczi mucë a jace. Wkól bëlo cemno, blós na walach mienił sa wid miesądza. Mörze bëlo dosc spökójné, wiodro bëlné. Tim chłopa bél Môrcën, bosman pólsczi Woj nowi Marinarczi. Do wojska szed sóm, ochotno jesz przed wojną. Jego ójc, czedë budowa sa Gdi-niô, sprzedôl dosc tëli zemie, a dzaka dëtkóm móg zaczic rëba-czëc jakno szëper swöjégö kutra. Syn öd mlodëch lat nazdrzól sa w roscącym pôrce ókratów a maré-nów w snôżëch mundurach. Gôdôl wiedno, że ojcowi kuter je dlô niego za môli, a tak swöje szretë sczero-wól prawie do marinarczi. Czedë wëbuchla wöjna, bél w obsadzę podwodnego ökratë o przezwie Wilk. Na jego pókladze trafił do Anielsczi, doslużil sa stopnia bosmana. Dostôl nawetka medal, jak wszëtczi z öbsadë, prawie za to, jak jima sa uda przedostać z Bôltë do Anielsczi. Terô slużil ju na jinym ókrace. Na bórce kiosku, na chtërnym stojôl, bëlo napisôné Sokół. Taczé miono dostôl podwodny bôt, chtër-ny nasza marinarka dosta öd marinarczi anielsczi. Dzél jegô óbsadë pöchôdôl prawie z Wilka. Czedë doswiôdczony lëdze bëlë dzelony midzë te dwie jednostczi, dowód-cowie rzeklë, że muszi to zrobić tak, cobë i wilk bél najadli, a i öwca calô östa. To doszło do robotników stocznie, a ti zrëchtowalë taczi wic, że ókrat z miona busznégó ptócha dostôl w merku owca skubiącą trówka. W morzu on a jego obsada ju nie bëlë jak na puga. Na nen czas dalë ju sa poznać wrodżi marinar-ce, a niedówno generół Sykórsczi zôs ódznaczil kapitóna i marénów, a dół téż jima piracką fana, na chtërny ód tego czasë robilë céchë za kóżdé swoje dobëcé. Môrcën béł sygnalistą. Muszôl rozmieć dawać sztriczi jinym ók-ratom z pomocą fanków abó przez reflektor - alfabeta Morse a. Bëlo to ósoblëwie wôżné, czedë bél zakôz kórzëstaniégó z radia. Muszôl téż bëc obserwatora. Chłop lubił ta szpecjalizacja, bó czasto wëchôdôl na swiéżi lëft, czedë niechtërny jego drëchöwie nie robilë tego wcale. Ceszil sa z tego, bó jak wiedno sóm ó tim gôdôl, bënë pó jaczims czasu w morzu czëc bëlo zmöklëzną, oliwą ë ód czasu do czasu warzonym jestku. - Bôczënk na górze! - dolecól glos z bëna, a zaró pó nim zwak kurpów zwóniącëch pó metalowi dróbce. - Në co tam? - spitól dowódca ókratë, chtërny pojawił sa na kiosku. - Baro bëlno, wasta kapitóna! -ódrzek wiesolo jeden oficera, co raza z Môrcëna miól slëżba na górze. - Dokoła spokojno, nick ni ma widzec. - Dawójta ubacht na wszëtczé stronë. - Wasta kapitóna, móże wiedzec, gdze më jidzemë? - spitól sa Môr-cën. - Jo, móże. Plëniemë na nord--óst, wëkracac badzemë tero na óst. Jesmë ju krótko Peloponezu, dlóte muszita miec terô óczë szerok ótemklé. Pódéfidzemë pod hówin-ga wojskową w Navarino, a tam zajachtarzimë. Tak rzek jima kapitóna, a tedë tak jak muszól kóżdi, zariknąn pod póklôd: Bôczënkna dole! - a w jednym skoku zdżinąn bënë. Dowódcą ORP Sokół bél Boris Karnicczi. Öficéra, chtërnégó lubilë jego żołnierze. Nimó cażczi służbę potrafił ón bëc wiesoli, a czasa jaczims szpórta rozładować nerwë a strach swój ich lëdzy. Wiedno wësztramôwôny, bëlno sa prezen-towól. Do tego miól wojskowe szczescé. Jego ójc jesz za carsczich czasów bél dowódcą zaamursczégó pólku kawalerie, późni generała w pólsczim wojsku, a brat bél lotnika. Kapitóna miól we krwie biótka, w chtërny musz bëlo pód-chadac procëmnika. Ökrat pó prówdze zmienił kurs prosto na óst. Pó jaczims czasu Mór-cën na czórnym spódlim, prosto przed dzoba, uzdrzól w zdrzélówce môlą jesz czórniészą plama. - Jednostka na kursu! - zamel-dowól. 44 / POMERANIA /GRUDZIEŃ 2019 nordowé pöwiôstczi - Alarm! Ökrat pöd wöda! Calé öbserwacjowé karno na nen rozkôz w jednym sztóce zjacha pö drôbce na dól. Nalezlë sa na môlim mostku, z chtërnégô dowódca czerowôl calim ókrata. - Perisköpöwô glabökösc. Trzë-mac kurs. - Jednostka, chtërna më widzelë, muszi jesz bëc dosc dalek - zamel-dowôl öficéra, chtërny raza z Môr-cëna bél na kiosku. - To je równo! Nicht ni móże nas tu óbôczëc - ödrzek Karnicczi. Wara dosc długo, nim jednostka östa uczëtô przez asdic a czedë bëlo ju czëc ji szruwa. - To nie je nick wiôldżégö -zameldowôl maréna w slëchôw-kach. - Periskôp do górë - rozkôzôl kapitóna. Przëtk öczë do zdrzélnika, a race pölożil na chwëtach pö dwóch star-nach perisköpu. Wzérôl dlugö. - To blós wikszi frachtowi kuter - rzek - szkoda na taczégö torpédë. - Móże zatopimë gó z kanónë? - Jesmë ju corôz krocy hôwin-dżi. Nie badzemë sa pökazëwac. Tu mögą krążëc italsczé niszczëcele. Pösznëkrëjemë za lepszim wzątka. Pod wódą ókrat bél wiele pómal-niészi. Z chutkóscą blós czile wazlów zbliżalë sa do italsczégó wójnowégó pörtë. Öbserwówalë mörze dokóla, slëchalë, le żódnégó nieprzéjacelsczégó ókratë nie pöt-kalë. Nié wöjnowégó, nié frachtowego. Tu mielë nôdzeja na bëlną jachta, przeszlë wióldżi sztëk dro-dżi ze swöjégó pórtë na Malce. Kapitóna ni móg dac pôku, mdąc ju tak dalek zaszli pód procëmnika. - Chłopi! - rzek do swójich lë-dzy - jak më ju tu zaszłe, to nie ba-dzemë szlë nazót z niczim, doch jo? Nerwë bële ju napiaté. Na calim Westrzódzemnym Morzu möglë doch potkać wrodżé ókratë, le tero ju ód wiele gódzyn bëlë w molu, gdze móglë trafie nawe tka na jich calé karno. Tu szpörtë nie bëlo, równak zgodno ödrzeklë: - Zycher, że jo! - Spróbujemë wlezc, jak badze muszól, do sami hôwindżi. Jeżlë oni nie patrolëją tu wkól, to tam muszą stojec jich ökratë. Móże prawie mëszlą, że tu ni muszą sa nas bójec. Zdzywią sa. Udo sa, to badze co doszëc do naszi czôrny fanë. Port Navarino bél schówóny w wiku o taczi sami przezwie. Do tego bél jesz skrëti përzna za óstro-wamë. Tam chcôl sa wslëznąc Karnicczi ze swój im ókrata. Pamiatól z historii mórsczich póbitwów, że prawie w tim molu mia plac w XIX stolatim wiôlgô biótka morsko. Sléd-nó z nëch, czedë naprocëm sebie stôwalë żaglowe ókratë. Sóm móg czëc sa tero jak anielsczi admirał Cadrington z tamtëch czasów. Ön tedë dobél - mëszlôl kapitóna -uzdrzimë, jak nama pudze. Môrcën, sedzącë w swójim nórce, rozmëszlôl, czë tim raza téż sa jima udo. Ni miól tero wiele do robötë. Żdól. Bëlë ju krótko. Plënalë pómalin-ku, blós kol dwóch wazlów. Nie pötkalë żódnëch, nawetka mnié-szich patrolowëch bôtów. Szlo bël-no. Kapitóna Karnicczi cali czas óbserwówól ókólé przez periskóp. Widzôl krój, ju przëzérôl sa, szëka-jąc ókratów w hówindze. Wtim ókrata mocno zatrzaslo! Wszëtczi uczëlë strószny trzósk. - Mótórë stop! - zariknąn Karnicczi - jesmë wplënalë w procëm-ókratowé jadra! Ledwo skiińczil - póstapny trzósk! Dwa wëbuchë jeden po drëdżim. Wid na ókrace zgas. MATEUSZ BULLMANN Dokuńczenie w pôsobnym numrze. Tekst z niechtërnyma znankama nordowi kaszëbiznë. \ GÖDNIK 2019 / POMERANIA / 45 INI II i CIHICI >0 PÔLSCZI CHAŁUPĘ? Ô KASZËBSCZI MUZYCE Z JOANNĄ GÔSTKÔWSKĄ-BIAŁEK, ARCHITEKTKĄI ETNOLOZKĄ PODŁUG WËSZTÔŁCENIÔ, AZ PASJE - LËDOWĄSPIÉWÔCZKĄ, ROZPÔWIÔDÔ TÓMK FÓPKA. 1 https://www.youtube.com/watch?v=8GKoE7YyVCg [przistap do wszëtczich wëmienionëch w tim artiklu materiałów 13.11.2019]. 2 https://soundcloud.com/joanna-gostkowska-bialek 3 Magdalena Tejchma, https://www.polskieradio.pl/8/478/Artykul/2341845,Spiewamy-po-kaszubsku-z-Joanna-GostkowskaBialek-z-Kartuz Wsy" i „Zarôzka ju z rena"2. Sztres, mô sa rozmiôc, béł, równak nié jidzenłé w miónczi czë udostanié nôd-grodë bëło mie nôwôżniészim céla. Dobëcym bëło ju samö nalézenié sa pöstrzód uczastników konkursu na taczi wësoczi rówiznie. Festiwal Kapelów a Lëdowëch Spiéwôków je öglowöpölsczim pödjima, do jaczégö je musz sa zakwalifikować. Na binie w möji konkurencji, to je „soliscë spiéwôcë", a téż w jinëch, bierzą udzél nôbarżi znóny muzykańce a lëdowi spiéwôcë. Tak tej jem stanała w konkursowi rédze raza z legendarna tego zortu. Nôczascy są to lëdze prawie w latach, temu ja-werno jem bëła jedną z tëch nômłodszich uczastnicz-ków. Samo potkanie sa z nima na binie öbczas konkursu ju bëło wëprzédnienim. W gôdce z red. Magdaleną Tejchmą3 z Programu II Pölsczégö Radia wastnô miała rzekłé m.jin.: Muzyka kaszubska w wersji stylizowanej ma się bardzo dobrze, tylko że ja szukam tych prawdziwych, dawnych treści - to dla wielu ludzi jest abstrakcyjne, trudne do zrozumienia. Dze, podług wastnë, przebiégô grańca midzë öriginalną muzyką zdrzódłów a sztilizowóną muzyką? Jak zakwalifikować nôszerzi dzysôdnia reprezento-wóné autorsczé dokazë w kaszëbsczim jazëku, w tim pöwôżną muzyka i chöcle fölk, jazz, pöp, hip-hop czë disco? Jako je definicjo „prôwdzëwi" kaszëbsczi muzyczi? Tradicjowô muzyka to je przede wszëtczim muzyka, co mô konkretną fónkcja, co mô bezpöstrzédny związk z żëcym lëdzy na wsë i z könkretnyma wëdarzeniama w jich żëcym. Dôwała spölëznie wërôżac swöje wseczë-ca, a téż zrzeszono bëła z öbrzada i dôwała pöczëcé pöspólnotowöscë. Lëdowé melodie są wielezorto-wé i są przekôzywóné bez śpiewanie z pököleniô na pökölenié, temu takô muzyka colemało ni mô jednégö autora. Wëkönywónô je bez wiejską spölëzna, ni ma 46 / POMERANIA / GRUDZIEŃ 2019 Czile tidzéniów temu wastnô reprezentowała Kaszëbów na 53. Öglowöpölsczim Festiwalu Kapelów a Lëdowëch Spiéwôków w Dolnym Kazmie-rzu i udobëła tam drëdżi môl. Gratulëjemë! Jaczé tradicjowé spiéwë wastnô wëkónała1? Nie bëło to strach konkurencje? W internetowim pökôzku pökönkursowim béł pödczorchniwóny wastnë wiek - pewno wastnô miała do czënieniô ze star-szima, barżi doswiôdczonyma muzykant(k)ama, spiéwô (cz)kama...? Piesnie, co jem wëbrała, bëłë nagróné öbczas Öglo-wöpölsczi Akcje Zbiéraniô Folkloru pö II światowi wojnie. Bëłë to „Dobrô tobaka", „Piesniô ö Wiôldżi MUZYKA w ni pödzélu na wëkönôwca i słechińca, a esteticzné czë artististiczné znanczi nie są tuwó mni wôrtné niż sama fónkcjô. Uczastnicë są tej téż wëkönôwcama. Zôs sztilizowónô muzyka to je takô interpretacjo lëdowé-gö materiału, aranżowóny folklor. Wëkönywanié taczi muzyczi mô ju jiny cél - np. binowé pökôzczi, pökôza-nié folkloru jakno atrakcyjnego „produktu". Jak zakwalifikować autorsczé dokazë w kaszëbsczim jazëku? W samym nym pëtanim je ju ödpöwiesc - to je prawie terôczasné muzyczne utwórstwó w kaszëbsczim jazëku, co möże bëc inspirowóné lëdową muzyką, ale téż wcale ni muszi. Kaszëbizna je żëwô, wcyg sa rozwijô, tedë je wiedzec, że w tim jazëku tworzone są nowé muzyczne dokazë ë nié leno. W swój ich dzej aniach4, w tim ze stowôrą „Trój-wiejska", wastnô sygô do zdrzódłowëch materiałów, chöcle do stolëmnégö öprôcowaniô prof. Ludwika Bielawsczégö i Aurelii Mioduchowsczi a téż do płitë Cassubia Incognita wëdóny przez Zôpadnokaszëbsczé Muzeum w Bëtowie. Nie je to tak, że bökadné dzejanié wspömnióny muzealny institucje (festiwal „Cassubia Cantat", pösobné pöfestiwalowé platë) nie ödpöwiôdô na pötrzebë -w promöwanim kaszëbsczi lëdowi muzyczi a do te ji artisticznëch przetwörzeniów? Festiwal „Cassubia Cantat" to je pësznô udba, co na Kaszëbach - przënômni jak donëchczôs - bezsprzécz-no zjiscywô swoja misja w öbrëmim dôwaniô bôczënku na kaszëbską tradicyjną muzyka, ji achtniwaniô i próbë rekonstrukcje, i téż nalézeniô dlô ni môla. Köżdô förma i próbowanie ódniesenió sa do tëch zdrzódlów w swójim utwórstwie je wôrt uczestnienió, bó wëkönôwca/artista muszi sa wczasni zapoznać ze zdrzódłama, je przeanalizować i zinterpretować. Czim wicy je tegö tipu bédën-ków i dzejaniów - tim lepi. Podług mie brëkôwnota danio bôczënku na ta wietew kaszëbsczi muzyczi je wiôlgô i taczich pódjimów nigdë nie je za wiele. Jakno óbsądzëcél a jazëkówi konsultant muzycznego projechtu Radia Kaszëbë „Kaszëbsczi Idol" jem sa pótkół z takczims, że projechtowi uczast-nicë ni mielë prosto wölë wëkónywac lëdowëch dokazów. Co, podług wastnë, mögło bëc tego przëczëną: felënk domöwëch/familijnëch do-swiôdczeniów w spiéwanim, za prosto melodio dokôzku, niezrozmiałi (niéterôczasny) teksto- wi przekôz, czë może prosto uwstëdzenié jego zamkłoscą jak w przëtrôfku jednégö z wëkó-nywónëch óbczas uszłoroczny edicje festiwalu Cassubia Cantat tekstów: wlazła koza na chałupa, pökôzała Niemcom dupa, co béł, przekasno, jednym z nôczascy wëkönywónëch...? Tak jak jem ju wspómnia wëżi - na tradicyjną muzyka je nót sa przëzdrzec kąsk jinaczi. Dlô warköwëch muzyków może ona czasa ôstôwiac wiele do żëczbë, ale wëkönôwczô szëchta czë ji niwizna nie są tuwô nôwôżniészé. Słëchającë tegö tipu materiałów, mu-szimë wząc póprówka na czas i mól tëch nagraniów, a muszi sa jich nauczëc słëchac na nowo. Na początku wcale nie je to taczé letczé. Nagrania bëłë robioné zarô pö wojnie, nôczascy nagriwóny bëlë starszi lëdze, co ód lat latecznëch ju nie spiéwelë i nie griwelë. W lëdowi muzyce baro wóżny je kontekst, a do te nie za wiele tresce je w ni przëkôzywóné prosto - tradicyjné spiéwë są nacéchôwóné metafóriką a symboliką, trzeba sa nauczëc to czëtac. Ödnôszącë sa do przikładu wlazła koza... - piesnie dzelą sa na kategorie. Bëło spiéwóné ó baro pówôżnëch sprawach, ale téż bëłë rubaszne, prześmiewcze spiéwë, abó manifestë. Tradicjowô muzyka to je muzyka lëdzy wsë, jednégó spólëznowégö karna - bëło spiéwóné ö wszëtczim, czemu tej nié ö... kóze? A czemu ten dokôzk béł prawie nôczascy przetwórziwóny na wëkönywóny w uszłim roku? Pópularnota ti spiéwczi je udokaznie-nim tegó, że chócô dzelą nas ód ji pöwstaniô dekadë - wcale jaż tak baro sa nie różnimë ód lëdzy, co żëlë tedë czësto jinaczi w tëch tam czasach... Dzysô téż nas to bawi. A do te zwëczajno proscy je szokować i zwró-cëc uwóga teksta ze słowa „dupa", niż wczëc sa w pełné symbóliczi, nić tak bezpöstrzédné trescë. Chcemë wrócëc do festiwalu. W medialny5 6 narracje pó wastnë dobëcym czasto bëło gôdóné, że Kaszëbi (karna, soliscë) nie jeżdżą do Kazmierza. Takô bëlnô óglowópólskô impreza z tradicjama, a nas ni ma... Czemu to? Felëje nama kapelów, spiéwôków? A może nie chcemë tańcowac tak, jak sa tam grô - óbez niepasowny Kaszëbóm regulamin? Kaszëbi pójawilë sa na festiwalu czile dekadów temu, jednak jich wëstap prosto nie óstół achtniony prawie ze wzglądu na „swietlicowósc" repertuaru. Może sobie 4 https://etnologia.ug.edu.pl/kaszubskie_spotkania_wrzesien_2014 i https://www.youtube.com/watch?v=p2xG79Nrq44&t=24s 5 http://radiokaszebe.pl/pojechala-do-malopolski-promowac-kaszubska-muzyke-ludowa/ h https://telewizjattm.pl/dzien/2019-07-10/50830-joanna-gostkowska-bialek.html?play=on \ GÖDNIK 2019 / POMERANIA I 47 MUZYKA tej wëöbrazëc, że zniechacony muzykańce ni mielë ju szpecjalno lëgötë, cobë pösobny rôz sa na takcos wësta-wiac. Mëszla, że möglë sa docygac, że nie są miło wi-dzóny czë żdóny „w Polsce"; że są niezrozmióny, tedë wölą grac köl se, dze sa czëją dobrze i są achtniwóny. Nasze kapele prezentëją muzyczny folklor w sztilizo-wóny wersje, wnetka ni ma w jich repertuarze tresców, co bë nie bëłë niezmienione. Wiele dokazów je napi-sónëch ju po wojnie abó stwörzonëch bez kaszëbsczich wieszczów, pôétów czë artistów. To sa nie wpisywô w konwencja tego konkursu, co jegö céla je przezérk, ochrona a pópularizacjô autenticznégö repertuaru i ôrtu muzyköwaniô z dónégö regionu. Regulamin nie dozwöliwô na granie na wskôzónëch instrumentach, a co dlô Kaszëbów prawie podług mie je wôżné - na akórdionie, co je traktowóny jakno za baro moderny instrument. Nie je to téż konkurs, dze mogą grac daté örkestrë, co są baro popularne na Kaszëbach. Cobë sa zakwalifikować do tego konkursu - je nót przeńc regionalne eliminacje (przezérczi kapelów a spiéwôków) w dónym województwie, a taczich kol nas ju ni ma. Temu mómë tôczel z tim festiwala. Mô sa rozmiôc, że są ódstapstwa ód regulaminu - mie sa udało dostać do konkursu, bo jem ostała laureatką jinégó óglowópól-sczégó konkursu o podobnym profilu. Przë ótaksowiwanim muzycznëch wëstapów kaszëbsczich fölklornëch ë jinëch karnów ökrom wôrtnosców czësto miizycznëch baro wôżnô je jazëkówô pöprawnota wëkönaniô. Nié do przëjacô dlô jurorów öbczas dzysdniowëch kaszëbsczich przezérków, festiwalów czë wökalnëch konkursów je wëkónywanié dokazów w kaléczny kaszë-biznie „spölaszałi" abó w tzw. „pólkaszu". Móże sa wëdôwac, że kaszëbsczi jazëk, jediny póza pôlsczim, co mô w tim państwie urzadowi szta-tus jazëka, może bëc słabö zrozmióny dlô komisje przezérku, co sa ódbiwô w Małopolsce. Béł pöstrzód ji nôleżników znajôrz naszégó jazëka, tak jak to sa dzeje m.jin. óbczas Midzënôrodnégö Festiwalu Religijny Muzyczi m. ks. Stanisława Ör-mińsczegó w Rëmi? Móże wcyg jesz w głabi Pól-sczi traktëją nasz jazëk jakno gwara pólaszëznë? Jak wastnô to ódczëła? Na konkursu, w juri, nie bëło żódny ösobë, chtërna bë znała kaszëbsczi jazëk. Bëlë tam lëdze, co baro dobrze znelë archiwa, téż te kaszëbsczé i brelë udzél w jich digitalizacji, analizowanim i wëbiérze tego materiału przë wëdôwanim taczich platk, jak Cassubia Incognito, czë jinych etnomuzykölogicznëch publikacjów. Kol öbsądzëcelów, lëdzy ze zdrzadni jak i téż organizato- rów jazëk i repertuar kaszëbsczi dałë szeroczi pómión, zacekawienié i redota, temu że pósobny róz zajistniół na tim festiwalu. Kaszëbsczi jazëk je skódifikówóny i usztandarizowóny. Równak do dzysójistnieją jego dialektë, a tim barżi bëłë czedës. Céla konkursu je analiza i w mójim przëtrôf-ku - jak nôwiérniészé odtworzenie zdrzódła. Möżlëwé, że chto z kaszëbsczich jazëkóznajôrzów mógłbë miec jaczé uwódżi do mójégó wëstapu, dlô mie zôs óczëwid-né je to, że nôwikszim autoriteta są dlô mie autenticz-ny spiéwôcë, chtërnëch zarejestrowelë wicy jak 60 lat temu. Czasa öpiéróm sa téż na fóneticznych zôpisach z tëch tam czasów w różnëch publikacjach i téż są dlô mie wzora. Żelë wichlóm sa z wëmöwą jaczégós słowa, jego förmë, tej zdôrzô mie sa sygnąc do terôczasny kaszëbiznë. Zachacëła bë wastnô nasze kaszëbsczé kapele, karna a solistów do udzélu w przińdnorocznym kaz-miersczim festiwalu? Móże jako dorada na droga ód ti, chtërny sa udało? Móm sobie ubrzątwioné, cobë kureszce, pó tak wiele latach niebëcô, kaszëbskô muzyka zôs zabrzëmiała na binie festiwalu w Dolnym Kazmierzu. Je przed tim jesz równak droga do przejscô. Dzysô fölkloristiczné karna bez zmianę swój i filozofie i repertuaru nie są w sztadze sa dostać na ten festiwal. Zachacywóm wszëtczich -i fôlkloristiczné karna, i folkowe, i wszëtczich jinëch artistów, co jima kaszëbskô muzyka i Kaszëbë są blisczé sercu - cobë sygnale do zdrzódłów i przemëslelë sobie, co i jak bë mógł z tim zrobić. Ökróm pószerzwienió repertuaru ó stôré dokazë, dobrze bë bëło wrócëc téż do stôrégó, barżi óriginalnégó instrumentarium. Czedës bëło gróné na skrzëpicach, babnie, prostëch perku-sjowëch zestôwkach, basach... Chcemë pamiatac, że burczibas czë diôbelsczé skrzëpice to są óbrzadowé in-strumentë, a nie taczé, co bëłë w lëdowëch kapelach... Kaszëbi, tak jak kóżdé jiné etniczne karno, mielë swója muzyka, przë jaczi sa bawilë, co ja lubilë, co jima dowala redosc, ódpócznienié a téż pózwóliwała na przejscô dradżich żëcowëch sztótów. Popularne dzysô kaszëb-sczé spiéwë bëłë ju aranżowóné na tëli ôrtów - ze strzédnym, mójim zdanim, skutka - że mëszla, że je czas, cobë sa ótemknąc na nową jakósc. Żelë muzyka je prôwdzëwô - wiedno trafi do ödbiércë. Kaszëbi bëlë prôwdzëwi w swi muzyce i niech tak znôwu sa stónie. Świat równak sa nie kuńczi na festiwalu w Kazmierzu - je skópicą festiwalów a konkursów w Polsce sparłaczonëch barżi czë mni z tradicyjną muzyką, dze za Kaszëbama żdają. 48 POMERANIA / GRUDZIEŃ 2019 z kociewia CZAS PODARKÓW Adwent - czas oczekiwania. Obok ważnych religijnych odniesień zbliża się czas podarunków, podarków. Nie muszą być koniecznie kolorowe, rozweselające. Mogą być poważne, nawet trudne, zatrzymujące w biegu całorocznym. Byle skłaniały do refleksji. Dużym darem może być tomik wierszy, np. Sławi-ny Kwidzińskiej Drzewo pamięci. Dotarł do mnie w przedlistopadowy czas zadumy. Z ważnego ciągle dla mnie Instytutu Kaszubskiego wysłany. We wstępie przygotowanym przez wyczuloną na wszelkie przejawy ducha Jowitę Kęcińską-Kaczma rek jest zapowiedź, że Autorka niepokoje w bukiet zebrała. I znajdujemy „Łąki nagrobków". Wracam do wersów w czas zaduszkowy: kamienne groby / pomniki/bliscy i oddaleni / cmentarze w naszych sercach / przychodzimy i odchodzimy / droga usiana zdarzeniami... Kolejny raz idę tą drogą i niosę niby proste słowa. Zatrzymuję się przed kapliczką wyrzeźbioną przez samego Zygmunta Bukowskiego, już od lat też świętej pamięci. W poetyckim obrazie - On i moi Bliscy: mąż, syn, wnuk. Wspólnota przeżyć. Kłębią się myśli - tylko poezja może ogarnąć wszechświat, gdy czasu mało, a on taki wielki... Olga Tokarczuk napisała: Rzeczywistość to nakfadajgce się na siebie, splgtane w sieci woli miliardy bytów... Poetycka proza Noblistki otwiera te światy, oświetla drogi myślom, porządkuje i zarazem gmatwa. Trzeba poczytać choćby Opowiadania bizarne, bo wstyd oceniać jak barbarzyńca. Wstrząsem była dla mnie wypowiedź posła z Pomorza... I wołają też do mnie strony tekstów Jana Drzeżdżona. Realizm magiczny może być ratunkiem, gdy ciągle czasu za mało, by ogarnąć, według Olgi Tokarczuk, kosmiczng symfonię i przywrócić chaotycznie rozproszone elementy na swoje miejsce. Tak, ciągle porządkujemy fragmenty oswojonego świata. Literatura pomaga, zarazem zwielokrotnia i kusi nowymi przestrzeniami. Podczas częstej lektury różnych tekstów notuję, nie licząc na pamięć tylko, niezwykłe zdania. Jeszcze z Tokarczuk motto: W świecie... wiele dotgd niewy- obrażalnych rzeczy staje się możliwych, a granice okazujg się iluzoryczne. Właśnie, granice! Bywają różne. Te mentalne są często niebezpieczne, głównie ograniczają, też pole widzenia. Bez obyczajowych, ustawionych przez tradycję trudno byłoby żyć. Bez granic, bez drogowskazów - jak żyć? Niby proste pytanie. Na Kociewiu każdą miedzę na polu nazywa się granica. Musi być wiadomo, jak daleko można sięgać pługiem. Są więc granice nawet między dobrymi sąsiadami. Okazuje się, że roślinność i owady żyjące na takich miedzach - granicach chro- nią cenną bioróżnorodność. I tu zróbmy przeskok do kultury społecznej, duchowej. Na wielkim Pomorzu jest kulturowa różnorodność. Wszyscy o tym wiedzą! O dobrym sąsiedztwie myślałam zaproszona na Dni Kultury Kaszubsko-Pomorskiej (październik 2019) w Chojnicach. Brama Kaszub kiedyś w województwie bydgoskim, teraz pomorskim. Wypiękniała! Niestety, w naszym województwie (tj. kujawsko--pomorskim) zabrakło atrakcyjnego szkiełka w mozaice regionów. Wokół Bydgoszczy jest bowiem wianuszek etniczny i to mogłam zaprezentować na wspomnianym ciekawym spotkaniu. Przed spotkaniem z członkami oddziału ZKP o sąsiadach Kaszubów, czyli o Kociewiu mówiłam młodzieży. Muszę tu jeszcze raz wspomnieć o planach pomorskich regio-nalistek, by wiosną spotkała się Krajna, Bory Tucholskie i Kaszuby właśnie na Kociewiu, w Czarnej Wodzie. Będzie u nas rok kongresowy. Zatem dosiego roku - życzę odświętnie. Przy Bożej pomocy może spotka nas wiele dobra, jeśli się postaramy. A od Gwiazdora życzę Czytelnikom mądrej książki. Mogą być inne podarki, ale książka być też powinna. Wszystkim z mojej rodziny już dobre książki kupiłam. MARIA PAJĄKOWSKA-KENSIK (...) ciągle porządkujemy fragmenty oswojonego świata. Literatura pomaga, zarazem zwielokrotnia i kusi nowymi przestrzeniami. (...) A od Gwiazdora życzę Czytelnikom mądrej książki. Mogą być inne podarki, ale książka być też powinna. GÖDNIK 2019 POMERANIA 49 NIECW NOWO NAROPZONl) OtitySTUS FAN PA NAM PSZCZELI ZAPAŁ Santa Claus Is Corning to Town głoszą słowa piosenki, którą w bożonarodzeniowym okresie słyszymy w wielu stacjach radiowych i w chyba wszystkich handlowych galeriach. A z czym kojarzy się ten okres kaszubskim pszczelarzom? Niekoniecznie z tą melodią, filmami o Kevinie i zakupami w marketach... Zapraszam do zapoznania się z bożonarodzeniowymi tradycjami kaszubskich pszczelarzy, ale także naszych przodków niezajmujących się pszczelarstwem. Przygotowania do Bożego Narodzenia (Godów), a przede wszystkim wigilijnej wieczerzy rozpoczynały się zazwyczaj około 15 listopada, kiedy to wypiekano tradycyjne peparnutë, tj. ôrzechë dlô iicechë dlô dzecy. Czego używano do wypieku orzechów? Poza mąką, tartą marchwią, solą i pieprzem - pierwotnie zakwasu chlebowego, potem sody, a jeszcze później (zwłaszcza na południu Kaszub) - drożdży, które po kaszubsku nazywają się młodze. Po przestygnię-ciu peparnutë wraz z ćwiartką jabłka wkładano do kamionki i przykrywano lnianą ściereczką. W taki sposób przechowywano je aż do wigilijnego poranka, aby zmiękły. Orzechy wypiekano w najróżniejszych kształtach, były to m.in.: koniki, laleczki, Ostatnie tegoroczne owoce dzikiej róży 50 / POMERANIA /GRUDZIEŃ 2019 dzwonki, domeczki, dziad i baba. Kiedy godowo danka została już przyniesiona do domu, dzieci czym prędzej sięgały po orzechy, żeby ich częścią udekorować drzewko. Zapewne kiedy nikt nie patrzył, znikał a to dzwonek, a to domek... Mniej więcej w tym samym czasie co wypiek bożonarodzeniowych orzechów zbierano z krzaków dzikiej róży jej ostatnie owoce. Te po uprzednim umyciu i wysuszeniu na place (płycie westfalki) lub w kaflowym piecu mieszano z miodem lipowym. Otrzymana w ten sposób mieszanka stanowiła istotny element pszczelarskiej wigilii, sporządzano z niej bowiem świąteczny napój, który miał pokrzepiać serca (podobnie jak parzona na Podlasiu herbata z młodych malin). Z początkiem grudnia rozpoczynały się również przygotowania do nowego sezonu pszczelarskiego. Wtedy to całymi rodzinami wybierano się na... grzybobranie. Jednak nie zbierano prawdziwków ani maślaków, a hubę (hubiaka pospolitego, pniarka obrzeżonego). Grzyby te przechowywano na dwa sposoby. Pierwszy z nich zakładał całkowite wysuszenie owocników tak, ażeby można było nimi po podpaleniu okadzić ule. Zgodnie z przekazem z okolic Lęborka wiszące w domu huby podczas wizyty duszpasterskiej błogosławił kapłan. Dym powstający wskutek ich spalania miał zwalczać motylicę. Inna zaś tradycja mówi o zakopywaniu huby w kamionkach wypełnionych wodą w przydomo- Huby„czekające"na zimowe grzybobrania pszczelarzy wych ogrodach. Wiosną garnce wyciągano z ziemi, a ich zawartość (zarówno grzyby, jak i wodę) kilkakrotnie zagotowywano. Tak powstały preparat służył do odkażania i dezynfekcji uli. Zabieg ten miał również zapobiegać wygryzaniu uli przez gryzonie. Wigilia (Wigilio, Wilëjó). Obejście jest już przygotowane, choinka ustrojono, czas więc nakrywać do stołu. Tradycyjnie, jak wspomniałem, podczas wigilijnego posiłku znajdowała się na nim herbata z ostatków dzikiej róży na miodzie lipowym oraz peparnutë. Nie mogło zabraknąć pfefferkucha, czyli kaszubskiego piernika podawanego często w formie krajanki maczanej w miodzie i obtaczanej w drobno posiekanych orzechach włoskich. Istotnym elementem każdej pszczelarskiej wieczerzy wigilijnej na Kaszubach był miodny brzôd - a więc zupa owocowa, a raczej owoce w zalewie miodowej. Przyrządzano go z wiśni, śli- kaszëbscze godë mtm wek oraz dorodnych gruszek, a podawano z kluskami bądź makaronem. W niektórych domach brzôd zabielano śmietaną. Wigilia, rzecz jasna, nie mogłaby się obyć bez ryb i grzybów, one również znajdowały należne sobie miejsce na wigilijnym stole. Śledzie w miodowej zalewie z odrobiną octu i cebulą do dziś goszczą w wielu kaszubskich domach. Marynowane podgrzybki to już swego rodzaju kanon. Okraszane przed laty miodem wrzosowym, a dzisiaj na ogół gryczanym, są znane powszechnie na północnych Kaszubach jako słodczé grzëbë. Pozostałe potrawy z wigilijnego posiłku to powszechnie znana ogólnokaszub-ska klasyka. Wieczerza, oczywiście, rozpoczynała się od zapalenia woskowej świecy (ta wigilijna była niezwykła, gdyż do foremki, w której ją odlewano, nakrapiano kilka kropli miodu, miało to zapewnić domownikom błogosławieństwo) oraz przełamania się opłatkiem. Kiedy krewniacy złożyli już sobie życzenia, przychodził czas na pierwsze tego wieczoru wyjście do pasieki. Również z pszczołami dzielono się opłatkiem, ten tradycyjnie był różowy. Łamanie opłatka w pszczelniku rozpoczynano od ula pôd lëpą, tj. Bôżégô dómku. Symbolizowało to rozpoczęcie świętowania od pojednania z Bogiem, którego wyłączną własnością był ten ul. Wierzono również, że ta praktyka za- Opieńki w zalewie z miodu lipowego pewni rodzinie pomyślność w nadchodzącym roku. Po kolacji przychodził czas na wyprawę do kościoła na Mszę świętą pasterską. I tak całymi rodzinami, całymi wsiami udawano się do kościoła parafialnego, aby usłyszeć radosną nowinę o narodzeniu Pana. Po drodze śpiewano kolędy i opowiadano historie z minionych lat. W równie gwarnej i rodzinnej atmosferze wracano do domów. Nie był to jednak jeszcze czas na sen. Gospodarz a zarazem pszczelarz udawał się wówczas do pasieki i, pukając w ule, wołał: Pszczółczi pójta bezpiek do spiku, Pan je z nama, ôbôczimë sa na zymku, po czym wracał do domu. Bywało, że wypijał kieliszeczek mniódku lub mniódówczi (a więc miodu pitnego bądź nalewki na miodzie) na dobry sen i kładł się spać. Nazajutrz rano pod dankę dzieci wyglądały prezentów (tradycja ta w różnych wsiach i domach wyglądała różnie, bywało, że prezenty przynosił miklôsz lub paneszka czy gwiôzdka, przepytując dzieci z pacierza i katechizmu). Mogły tam znaleźć miodowe batony z orzechami, orzechy, czekolady, cukierki i tym podobne słodkości, które w założeniu miały dzieciom wystarczyć na długo. Pierwszy dzień świąt był również tym, w którym z choinki zaczynały raz po raz znikać ôrzechë do ucechë. Rodzeństwo urządzało czasem polowanie na peparnutë. Wszystko odbywało się jednak w tajemnicy przed rodzicami, którzy pilnowali, żeby te ozdoby pozostały na drzewku przynajmniej do kolędy. Stałym elementem okresu Bożego Narodzenia jest wizyta duszpasterska. W pszczelarskich domach miała ona szczególny przebieg. Podczas wizyty kapłan nie tylko błogosławił dom, domowników czy hubę, ale także był obdarowywany miodem oraz woskiem, który później przetapiano na potrzeby oświetlania świątyni. Nie byli przy tym poszkodowa- Peparnutë wg receptury pani Wandy Walkusz z Lini ni ministranci. Ku zazdrości mieszkających w danym domu dzieci mieli oni przywilej wybrania sobie orzechów z choinki. Niedługo po kolędzie niespiesznie wracano do normalnego, codziennego trybu życia. Nadchodził czas wytwarzania gromnic, które przez cały styczeń rozprowadzano po rodzinie i znajomych. W międzyczasie przygotowywano się również do noworocznych wróżb, tj. kaszubskich planetów czy przëpôwiescy. W nich istotną rolę odgrywał miód i wosk, których resztki starsi pozwalali młodzieży przeznaczyć do zabawy. Boże Narodzenie było i jest na Kaszubach rodzinne, pachnące miodem i słodkimi wypiekami. Pełne krzątania się po domu, wyczekiwania i nadziei. Stanowi także czas zasłużonego odpoczynku i radości. Pośród licznych religijnych obrzędów znajdowano bowiem zawsze czas również na rozrywkę, rodzinną biesiadę. Kaszëbsczé Gôdë to piękny czas. Niech nowo narodzony Chrystus Pan pozwoli nam się cieszyć miodną radością w życiu oraz da nam pszczeli zapał do podejmowania trudów codzienności. MATEUSZ KLEBBA GÖDNIK 2019 / POMERANIA 51 z południa LOSY POMNIKÓW Każda epoka historyczna ma swoje znamiona - własnych bohaterów, pomniki, symbole, a także osobną estetykę. Kiedy nadchodzi rewolucja - krwawa lub bezkrwawa - zmiata tę symbolikę i czasem bardzo brutalnie narzuca swoją ideologię. Pierwsze spadają z cokołów pomniki. 31 stycznia 1920 r. wkroczył do Chojnic 59 Pułk Piechoty Wielkopolskiej i objął „miasto Chojnice jako cząstkę ziemi polskiej". Wieczorem pierwszego dnia wolności grupka żołnierzy zrzuciła na ziemię spiżową figurę cesarza Wilhelma I na placu jego imienia. Policjanci przenieśli statuę do piwnicy ratusza, gdzie widziano ją jeszcze wiele lat później. Ludność niemiecka protestowała, wszak miało się obyć bez nieprzyjaznych gestów. Nowy burmistrz dr Alojzy Sobierajczyk wprawdzie wyraził ubolewanie, lecz przypomniał, że dwa dni wcześniej nieznani sprawcy zamalowali na czarno szyld „Poczta Polska". W takim napięciu następował powrót miasta w ramiona ojczyzny. Dziesięć lat później zasłużony dla sprawy niepodległości proboszcz ks. Bolesław Makowski postanowił wykorzystać postument (plac nazywał się teraz Królowej Jadwigi) jako podstawę pomnika Chrystusa Króla. Zamówił figurę u znanego rzeźbiarza Wojciecha Durka w Toruniu i 25 października 1931 r. pomnik został uroczyście poświęcony. Jesienią 1939 r. hitlerowcy nakazali zburzyć pomnik, jednak figura Chrystusa przetrwała wojnę, ukryta w grobowcu na cmentarzu parafialnym. Powróciła na pusty cokół staraniem byłych więźniów obozów hitlerowskich, pomnik ponownie odsłonięto 11 listopada 1946 r. na placu noszącym teraz nazwę Niepodległości. Przemiana pod względem idei i formy spotkała także inny pomnik chojnicki z czasów pruskich. W 1881 r. wystawiono w Chojnicach pomnik ku czci chojniczan poległych w wojnie francusko-pruskiej, w 10. rocznicę jej zakończenia. Miał kształt korynckiej kolumny, zwieńczonej ozdobną głowicą, z której zrywał się do lotu pruski orzeł, u podstawy znajdowały się tablice z napisami, a całość dopełniała stojąca przed monumentem armata. Plac nazwano wówczas Pomnikowym - Denkmalplatz, po odzyskaniu niepodległości w 1920 r. przemianowano go na plac Jagielloński. Pomnik po zdjęciu pruskiego orła oraz dokonaniu istotnej korekty w dolnej partii stał się Pomnikiem Nieznanego Żołnierza. Istniał do 1935 r., kiedy z nieznanych przyczyn pewien kapitan rezerwy, były legionista, samowolnie dokonał jego destrukcji. Plac Jagielloński został niedawno zmodernizowany i przystosowany na parking, z wyniosłą kolumną pośrodku, na której szczycie projektant umieścił rzeźbę ptaka z rozwartymi skrzydłami, dziwnie przypominającego pruskiego orła z pomnika sprzed lat. W 1950 r. przy głównej ulicy Chojnic stanął pomnik „Za naszą i waszą wolność", który miał wyrażać wdzięczność za wyzwolenie spod okupacji, choć właśnie wyzwolicielom należało „zawdzięczać" spalenie całego śródmieścia w lutym 1945 r. Na pomniku widniała artystyczna płaskorzeźba polskiego i radzieckiego żołnierza. Czterdzieści lat później ów pomnik, mocno nadgryziony zębem czasu, został rozebrany przez robotników tej samej firmy budowlanej, która go wznosiła. Był znakiem czasu i słusznie zniknął z miejskiego krajobrazu. Martyrologiczną wymowę ma pomnik stojący przy ul. Gdańskiej przed cmentarzem pomordowanych, odsłonięty 1 września 1959 r., z wyrytym u dołu napisem: „Poległym i ofiarom faszyzmu hitlerowskiego w latach 1939--1945 w XX rocznicę wybuchu II wojny światowej -społeczeństwo powiatu chojnickiego". Na sporej kolumnie z białego piaskowca stoi orzeł w kształcie polskiego godła, dlatego upowszechniła się nazwa Pomnik Orła Białego i podczas patriotycznych uroczystości składa się pod nim kwiaty. Ma jednak ów orzeł trudną do przeoczenia i ponoć niewybaczalną wadę, brak mu bowiem - o zgrozo! -korony. Po zmianie ustroju na początku lat 90. z inicjatywy gorliwego wiceburmistrza włożono mu na głowę złotą koronę z konserwy, co wyglądało groteskowo. Niektórzy mieszkańcy nie przestają upominać się o korektę pomnika, ale nie ma kogo zapytać o zgodę, gdyż projektant, prof. Adam Smolana z Sopotu, od dawna nie żyje. Ostatnio na forum Rady Miejskiej przy okazji interpelacji w sprawie odnowienia monumentu padła wypowiedź, że ma on wymowę komunistyczną (chyba z racji braku korony?), wobec czego należałoby zapytać wojewodę o dalsze jego istnienie. Wojewoda pomorski lubi dekomunizować, więc los pomnika zapewne byłby przesądzony. Na szczęście odezwały się liczne głosy oburzenia i argumenty, że w różnych okresach polski orzeł był pozbawiony monarszego nakrycia głowy (np. za pierwszych Piastów, w XIX w. na sztandarach Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, podczas Wiosny Ludów, w legionie Mickiewicza, w legionach Piłsudskiego). Zatem jest nadzieja, że nikt na pomnik postawiony ku czci poległych i pomordowanych zamachu nie uczyni. KAZIMIERZ OSTROWSKI Każda epoka historyczna ma swoje znamiona - własnych bohaterów, pomniki, symbole (...). Kiedy nadchodzi rewolucja - krwawa lub bezkrwawa - zmiata tę symbolikę i czasem bardzo brutalnie narzuca swoją ideologię. 52 POMERANIA ZPÔŁNIA Köżdô historicznô epöka mô swöje znanczi - gwôs-nëch herojów, pómniczi, symbole, a téż apartną estetika. Czedë nadchôdô rewölucjô - krwawô abö nié - nikwi symbolika i czasa baro brutalno narzucywô swója ideologia. Na pierszi ódżiń jidą sztaturë. 31 stëcznika 1920 r. do Chöniców wlôzł 59 Półk Wiôlgöpölsczi Piechötë i zajął „Chönicczi gard jakno dzél pölsczi zemie". Öb wieczór pierszégô dnia wôlnotë karno żôłnérzów rzucëło na zemia spiżową sztatura cesarza Wilhema I na placu jegö miona. Szandarzë przeniesie sztatura do ratuszowego sklepu, dze belo ja wi-dzec jesz wiele lat późni. Miemieckô lëdnosc protestowa, kó miało nie bëc niedrësznëch gestów. Nowi burméster dr Alojz Sobierajczik pö prôwdze wërazył swój ból, le przëbôcził, że dwa dnie rëchli nieznóny sprawcowie zamalowelë na czôrno tôfla z nôdpisa „Poczta Polska". W taczim nôpiacym póstapówół powrót gardu do swóji matczi - Tatczëznë. Dzesac lat późni zasłużony dlô sprawów zrzeszonëch z niepódległoscą ksądz proboszcz Bólesłów Makówsczi udbôł sa wëkörzëstac póstumeńt (nen plac béł terô miona Królowi Jadwidżi) jakno spödlé pomnika Christusa Króla. Sztatura ósta öbsztëlowónô kól znónégö rzezbia-rza Wójcecha Durka w Toruniu, a 25 rujana 1931 r. ódbëło sa ji uroczësté pöswiacenié. Öb jeseń 1939 r. hitlerówcowie kôzelë ja zburzeć, le na figura przedërcha wojna, zataconó w grobowcu na smatôrzu kol parafie. Wrócëła na lózy cokół dzaka robóce uszłëch ósadzonëch hitlerowsczich lagrów. 11 smutana 1946 r. na placu miona terô ju Niepödległoscë ódbëło sa ji pöstapné ódsło-niacé. Zmiana pöd órta ideologie i sztôłtu potka téż jinszą chónicką sztatura z prësczich czasów. W 1881 r. w Chö-nicach ósta wëstôwionô sztatura na teza chóniczónów, chtërny póléglë we francëskó-prësczi wojnie. Ödbëło sa to w 10. roczëzna ji zakuńczenió. Mia sztółt kóryncczi kolumnę, na jaczi wisznią na kuchu bëła ozdobno głowica, z jaczi zriwół sa do lotu prësczi órzéł. Na sarnim spódlim bëłë tófie z nôdpisami, a całosc dofulowa stojąco przed mónumeńta armata. Nen plac miół pozwą Sztaturowi - Denkmalplatz, pö ódzwëskanim samóstój-notë w 1920 r. nosył miono Jagiellońsczćgó placu. Po zdjacym prësczégó órzła, a téż po kórekce w dolnym dzélu, sztatura sta sa Pomnika Nieznónégó Żôłnérza. Bëło tak do 1935 r., czej z nieznónëch przëczënów jaczi kapitóna rezerwë, uszłi legionysta, znikwił gó sóm ze se. Jagiellońsczi plac óstôł niedôwno zmódernizowóny i przëstosowóny na parkplac, z piakną kolumną na we-strzódku. Na ji szpëcu projechtańt umiescył sztatura ptôcha z rozköscérzonyma skrzidłama, dzywno podobnego do prësczégö órzła z uszłëch lat. W 1950 r. przë przédny sztrasë Chóniców stanała sztatura „Za nają i wają wólnota", jakô mia wërażac wdzacznota za wëzwólenié, chöcle prawie tim wezwoleńcóm nôleżało sa „zawdzacziwac" spôlenié całégó wëstrzódmiescégó w gromiczniku 1945 r. Na ni bëła téż artistnô, plaskatô rzezba pólsczégó i radzecczé-gö żôłnérza. Sztërdzescë lat późni na sztatura, dosc tëli nadczorniatô przez czas, ósta rozebrónô bez robotników ti sami budacjowi firmë. Öna bëła znanką czasu i baro dobrze, że zniknała z naszégó krôjmalënku. Symbóla maczi je sztatura, jakô stoji przë Gduńsczi sztrasë, przed smatórza pómördowónëch, ödsłoniatô 1 séwnika 1959 r., z nódpisa na dole „Póległim i ofiarom hitlerowsczi faszëznë w latach 1939-1945 w XX ro-czëzna wëbuchu II światowi wójnë - spölëzna chónic-czégö powiatu". Na stolëmny podstawie z biôłégö piôskówca stoji órzéł w sztôłce pölsczi znaczi, temu znónó sta sa pózwa Pomnik Biôłégö Örzła. Öb czas pat-riotnëch uroczëznów skłôdô sa pód nim kwiatë. Rów-nak nen örzéł mô jedna, nić do pómësleniô, wada. Ön ni mô kórunë! Pó zmianach dzejanio kraju z zóczątku 90. lat z udbë nôpiartégó wiceburméstra órzéł dostôł na głowa złotą kóruna.... z kóńserwe. Wëzdrzało to dosc tëli smiészno. Niechtërny mieszkańce dërch biôtkują sa ö korekta sztaturë, le ju ni ma do kogo jic pó zgoda. Projechtańt, prof. Adóm Smolana ze Sopotów, ju dôwno nie żëje. Slédnym czasa na forum Miesczi Radzëznë przë leżnoscë gódczi o sprawie ódnowieniô sztaturë, można bëło uczëc wëpówiesc, że mó ona kómunistną wëmówa (wiera przez to, że ni mô körunë?), temu téż sóm wojewoda miôłbë sa wëpówiedzec co do ji dalszego jistnieniô. Wojewoda Pómórsczi lubi dekómunizo-wac, tej dzeje sztaturë pewno bë bëłë przesądzone. Na szczescé ödezwałë sa wielné głosë óburzeniô i argumeń-të, że w rozmajitëch cządach pólsczi órzéł ni miół kró-lewsczégó nakrëcô głowë (np. za czasów pierszich Piastów, w XIX w. na sztandarach Demökraticznégó Towarzëstwa Pölsczégö, ób czas Zymku Lëdów, w Mic-kewiczowsczim legionie, w legionach Piłsudsczégó). Temu je nódzeja, że nicht na ta postawioną na teza pölégłëch i pómórdowónëch sztatura biôtczi nie zrobi. KADZMIÉRZ ÔSTROWSCZI, TŁOMACZËLA ANA HEBEL GÖDNIK2019 / POMERANIA / 53 LEKTURY Album pachnący słońcem i smakiem Kiedy zostałem poproszony przez redakcję „Pomeranii" o recenzję pracy Kociewskie zioła i przyprawy ze zblewskich łąk i pól, wpisałem w pasku wyszukiwania Google frazę „książka o ziołach". W 0,47 sekundy wyszukiwarka poinformowała mnie o tym, że odnalazła w zasobach sieciowych 20 600 000 stron odnoszących się do mojego zapytania. Czy zatem biorąc się za temat tak nośny, można napisać książkę o ziołach, która będzie odkrywcza? Sądząc po wynikach wyszukiwania, jest to bardzo trudne - babka lancetowata nie przejdzie przecież transformacji, a rumianek rosnący na łące nadal będzie miał śnieżnobiałe płatki... Jeżeli mamy już tyle przepisów na zbieranie ziół, na ich suszenie, na tworzenie z nich nalewek, naparów, maści i syropów, a nawet mieszanek przyprawowych, to czy można czymś zaskoczyć czytelnika, który sięgnie na księgarską półkę po właśnie tę książkę? Okazało się, że można. Autorzy książki postarali się bowiem o doskonałą oprawę graficzną. Zdjęcia robione z wysokim znawstwem są wielką zaletą książki. To one przede wszystkim zachęcają potencjalnego czytelnika do zajęcia się tematyką ziół, do wyjścia na kociewskie pola w poszukiwaniu wzmiankowanych w publikacji 39 roślin. Przeglądanie kart książki jest rzeczywiście ucztą dla oczu. Czego więc mi brakuje, jeżeli twierdzę, że z formalnego punktu widzenia książka jest zaledwie poprawna? Wszak są w niej opisy ziół i ich zastosowania, przepisy na nalewki, a nawet proponowane kombinacje ziół w potrawach. Mimo że prawie od półwiecza nie jestem już dzieckiem, wciąż mam pewne obawy, na przykład nie zbieram wielu grzybów, które inni zbierają. Boję się też zrywać na łąkach i polach rośliny, bo nie jestem pewien, czy to właśnie te, których szukam. Do czego zmierzam? W tej książce brakuje mi właśnie wskazówek do rozpoznawania roślin. Rzetelnych wskazówek, które sprawią, że nie popełnię błędu. Mimo że zamieszczone w niej zdjęcia są jednymi z najpiękniejszych, jakie widziałem w książkach o ziołach, brakuje mi tablic botanicznych jak w XIX wieku bądź takich, które ludzie w średnim wieku mogą pamiętać ze szkoły. Te tablice miały przekazywać wiedzę, bo raczej nie myślano w tym czasie o bezpieczeństwie żywności, a także środków zielarskich stosowanych w paramedycynie - wiedzę o tym, jak bezbłędnie rozpoznać wartościowe zioło. Dygresja osobista: przed laty jeździłem często do rodzinnej chaty na skraju Zblewa. Ostatniej od strony Twardego Dołu. Wielokrotnie chodziłem z dziećmi po okolicznych polach, pokazywałem im najpopularniejsze rośliny, ale nie miałem pojęcia o tym, gdzie szukać konkretnych ziół. Na przykład bluszczyka kurdybanku, którego w tamtym rejonie nie widziałem. Wielu z nas chciałoby zapewne wiedzieć, gdzie na Kociewiu są stanowiska i tej rośliny, i innych - szkoda, że nie dowiedzą się tego z omawianej książki. Tydzień temu jechałem na festyn kulinarny w Łęgu, a więc mijałem Zblewo. Ze względu na objazdy na głównej drodze jechałem przez Skarszewy i Zblewo. W Piesienicach czekałem na przejazd pociągu. W pobliżu stacji złote łany zboża. Wśród nich tysiące kolorowych punktów. W rytmie letniego wiatru kołyszą się zioła, które rolnik prawdopodobnie uzna za chwasty. Nad nimi unoszą się roje pszczół, które pracowicie zbierają nektar z każdego kwiatka. To nie tylko nam zależy na dobroczynnych właściwościach ziół. Mimo że wielu uznaje zioła za chwasty, ja chętnie je zbieram z domowego ogródka. Namawiam do tego każdego. Ich smak i aromat jest wyjątkowy. Mam nadzieję, że też tak uważacie. Mam nadzieję, że każdy z Was trafił na swój przewodnik po ziołach. Z przykrością muszę powiedzieć, że Kociewskie zioła i przyprawy..., przynajmniej w tym wydaniu, nie będą moim finalnym przewodnikiem po ziołach. Niestety, piękne, ale zbyt często niedokładne zdjęcia nie są dla mnie gwarancją właściwego rozpoznania roślin, co uważam za warunek korzystania z roślin w celach leczniczych. Ta publikacja, wspaniała jako album, nie spełnia wszystkich moich oczekiwań czytelnika i osoby zainteresowanej zdrowymi składnikami pokarmu, a także paramedykamentami. Mimo wielu prób i nabywania kolejnych książek nadal korzystam z przewodnika po roślinach polnych wydanego w czasie stanu wojennego. Choć siermiężny edytorsko, bez zdjęć, wydany na papierze, którym można by szlifować deski, zawiera bardzo dobre rysunki roślin podzielone na grupy pozwalające na łatwiejsze 54 / POMERANIA /GRUDZIEŃ2019 LEKTURY odszukanie roślin w rodzinach. W tym miejscu jeszcze jedna pod-powiedź dla autorów. Mój pierwszy przewodnik po roślinach zawierający zdjęcia, które są może zbyt małe ze względu na kieszonkową wersję, podzielony jest na grupy nie według systematyki Linneusza, a wedle kolorów. Ten zabieg sprawia, że osoba bez doświadczenia stosunkowo szybko odnajduje roślinę, ponieważ szuka jej według koloru kwiatów, które są najczęstszym elementem przyciągającym naszą uwagę. Namawiam autorów do rozważenia takiej wersji bądź podobnej, jaką byłby podział ze względu na obszar występowania. Jedna z autorek napisała: przez lata myślałam nad formę przekazania tej wiedzy innym, zarówno podczas pracy w szkole na lekcjach pracy i techniki oraz plastyki, jak i w publikacjach. W formie książki udało mi się to dopiero teraz, na emeryturze. Z jakim skutkiem - sami oceńcie, więc czując się i przez nią zaproszony do oceniania, robię to dalej. Jak już powiedziałem, w książce doceniam przede wszystkim piękne, albumowe zdjęcia. Fakt, że nie zawsze odzwierciedlające to, co jest tematem książki, czyli zioła, ale sprawiające przyjemność organicznie, ze względu na ich delikatność, nasycenie, kojącą temperaturę barwową. Te zdjęcia są do oglądania. Niektóre nawet - do wąchania. Nie, nie przesadzam. Niepowstrzymywa-na konwenansami wyobraźnia każe pociągnąć nosem na widok rozgrzanych słońcem kwiatów ze strony zawierającej wstęp. Aby jednak trzymać się swojego ogólnego zdania, muszę i tu wlać łyżkę dziegciu. Dlaczego, jeżeli autorka odpowiedzialna za graficzną część projektu powołuje się na dawne ryciny i twierdzi, że szuka w nich inspiracji, detalu, proponuje czytelnikowi, który być może wyjdzie z tą książką na pola wokół Zblewa, zdjęcia niekiedy niejednoznaczne. Tak można powiedzieć o podagryczniku, który łatwo rozpoznać dzięki charakterystycznym kwiatom, czego książka niestety nie wskazuje, choć są rośliny, z którymi podagrycznik może zostać pomylony. Dlaczego czytelnik musi się zastanawiać, jak właściwie wygląda zielona forma lnicznika siewnego, bo w książce zaprezentowano już suche gałązki rośliny, a wiadomo, że zbiera się je w okresie wegetacyjnym. Jaka była intencja prezentowania zdjęcia nasuwającego skojarzenie ze znajdującym się w miseczce pesto, gdy można było pokazać ziele? Nie do końca rozumiem też zabieg polegający na tym, że nie zostały opublikowane zdjęcia tymianku i nagietka lekarskiego. Czy fakt, że rośliny te w zasadzie nie występują w dzikiej formie, chyba że rozniesione z pobliskiego gospodarstwa przez ptaki, oznacza, że zaproszenie do odwiedzenia okolic Zblewa jest zaproszeniem do odwiedzenia również wiejskich ogródków? Dlaczego, przyjmując taki wariant, nie zostały pokazane inne zioła rosnące w ogródkach? Jestem przekonany, że w okolicznych ogrodach i na przydomowych poletkach uprawia się wiele innych rodzajów roślin stosowanych leczniczo i jako przyprawy. Zaczynając od aronii, przechodząc przez zwykły koperek, a kończąc na żółtlicy pałętającej się między skibami pełnymi dorodnych kartofli. Zapraszając do lektury, autorki wymieniają wyjątkowe rośliny. Jakież jest moje zdziwienie, gdy wśród roślin, których opisy przedstawiono w książce, nie znajduję dwóch z tych wyjątkowych. Czyżby tasznik z charakterystycznymi owocami w kształcie serduszek lub żółto kwitnący na nieużytkach, w lasach i rowach oman nie były jednak tak wyjątkowe? Pamiętam, jak w dzieciństwie wyskuby-waliśmy te serduszka, a żółte kwiaty omanu nieodmiennie ciekawią mnie w czeluściach lasu. Chcę też ponarzekać na pewien brak konsekwencji w przypadku byli-cy. Jest to roślina, której rodzina liczy około 300 odmian. Bylica pospolita często spotykana na nieużytkach nie jest piołunem ani estragonem. Ma to znaczenie zarówno w przypadku dobierania środków naturalnych w terapii, jak i w kuchni, w której zamiana estragonu z piołunem może diametralnie zmienić smak potrawy. Choć piołun jako taki nie jest w książce wymieniony wprost, to jednak w treści mowa o wysokiej aromatyczności charakterystycznej dla piołunu. Spis treści natomiast zawiera wpis sugerujący, że bylica pospolita to estragon... Podsumowując, oto na rynku księgarskim pojawiła się książka, której podstawowym walorem jest zestaw przepięknych zdjęć roślin uznawanych za lecznicze i przyprawowe. Oglądanie tych fotografii jest niewątpliwie przyjemnością. Informacje fachowe zostały podane w sposób zrozumiały dla każdego, bez epatowania wiedzą o charakterze naukowym. Informacje o zastosowaniu podano w nieco niekonsekwentnym szyku. Chwała za zbieranie wiadomości, doświadczeń, za zaangażowanie, za estetykę zdjęć. Szczera rada, by przed kolejnym wydaniem odpowiedzieć sobie na pytanie o to, czy to książka do przeglądania na kanapie w zimne wieczory, czy też rzeczywisty przewodnik dla miłośników ziół. Z tą świadomością łatwo będzie usunąć mankamenty pierwszej próby. RAFAŁ NOWAKOWSKI Regina Umerska, Aleksandra Zdrojewska, Kinga KEENYS Gełdon, Kociewskie zioła i przyprawy ze zblewskich ląk i pól (tom I z serii Zioła, przyprawy i potrawy z kociewskiej miedzy i zagrody), Fundacja 0K0-LICE Kultury Zblewo [b.r.]. GÖDNIK2019 / POMERANIA/55 LEKTURY Subiektywne (od)czytanie Stefana Żeromskiego Kilkadziesiąt lat temu miałem okazję (trochę przymusową) przeczytać prawie w całości wielotomową serię utworów Żeromskiego pod ogólnym tytułem „Dzieła" i redakcją znakomitego historyka literatury Stanisława Pigonia (Warszawa 1955-1957). Mój główny wniosek z lektury był jeden: autor Syzyfowych prac i wielu innych znanych utworów nie stanie się nigdy moim ulubionym polskim pisarzem. Ponadto w moim rankingu jego twórczości wcale nie te wyróżniane w publicznym odbiorze dzieła były na szczycie, lecz o wiele mniej znana powieść Uroda życia. Jest to opowieść o losach Piotra Rozłuckiego, syna Polaka zabitego w powstaniu styczniowym, którego bliscy celowo wychowywali na Rosjanina. Gdy odkrywa prawdę o swoim pochodzeniu, zrywa z dotychczasowym życiem i opowiada się całkowicie za polskością. Ta decyzja miała bolesne konsekwencje. Oznaczała rozstanie z ukochaną - Rosjanką Tatianą, brak rodziny, zaprzepaszczenie kariery wojskowej, poniewierkę po zachodnich krajach Europy i Ameryce. Dla pomnożenia do najwyższej granicy mocy polskiego ducha (s. 353), potęgi przyszłego polskiego wojska (s. 362-363) Piotr staje się pionierem lotnictwa i na skonstruowanym przez siebie samolocie odbywa lot z belgijskiego wybrzeża Morza Północnego do dawnego polskiego brzegu Bałtyku, czyli północnych Kaszub. Podróż omal nie skończyła się tragicznie, niedaleko celu zabrakło paliwa i bohater książki znalazł się w wodzie. Wyłowili go marynarze z niemieckiego pancernika, których półprzytomnie zapytał: Jak nazywa się ląd, który tam widać? Odrzekli chórem: Pommern. Podźwi-gnął ręce i wyciągnął je do dalekich -dalekich białych domków kaszubskich, o których marzył przez całe życie. Wyszeptał: Pomorze!... Drgnęło usłyszawszy ten dźwięk półkole oficerów. Złowrogo zaświeciły oczy... Tak kończy się ta powieść, napisana w Paryżu w 1912 r. Przedstawiłem w skrócie jej treść, bo moim zdaniem kryje się w niej sporo podobieństw do kaszubskiej epopei literackiej, Życia i przygód Remusa Aleksandra Majkowskiego, nawiązań do sytuacji Kaszub i Kaszubów. Stanowi ona też swoisty wstęp do najbardziej znanego, docenianego fragmentu twórczości Stefana Żeromskiego dotyczącego Pomorza, Kaszub - Wiatru od morza. Przede wszystkim warto zestawić kaszubskiego Remusa i polskiego Piotra Rozłuckiego. Obaj są bohaterami romantycznymi, tajemniczymi i samotnymi, noszącymi w sercu nieszczęśliwą, młodzieńczą miłość, odpowiednio do Marty i Tatiany. Jednak nie miłość do kobiety, jak w przypadku wielu bohaterów romantycznych z literatury ogólnoświatowej i części polskiej, była powodem opuszczenia przez nich rodzinnych stron i rezygnacji ze swojskiej, naturalnej tytułowej „urody życia". Każdy z nich chciał wydźwignąć „zapadły zamek" szeroko rozumianej polszczyzny (Polski pod zaborami) i kaszubszczyzny (Kaszub zdominowanych przez Niemcy). Niemal identycznie ubolewali nad zmniejszeniem się liczby osób posługujących się mową ojczystą, nad jej podrzędnym znaczeniem. Czyż refleksja rozżalonego Rozłuckiego: pożądał rozmowy polskiej, lecz słowo polskie ledwie przeciskało się w tym towarzystwie [...] służyło do porozumiewania się w rzeczach domowych, nieprzetłumaczalnych na język wiel-koświatowy (s. 356), nie brzmiałaby równie dobrze w myśli Remusa odnośnie języka kaszubskiego? Ich początkowa droga życiowa nie wskazywała, że zaangażują się bez reszty na rzecz uciemiężonej ojczyzny. Trochę było w tym przypadku, przełomowe znaczenie miały konkretne wydarzenia. Dla Remusa była to na wpół nierzeczywista próba przeniesienia kró-lewianki przez głęboką wodę i realne spotkanie z Józefem Zabłockim, a dla Rozłuckiego - widok mogiły ojca i pozyskanie wiedzy o jego losach. W Urodzie życia nie ma warstwy baśniowej, nierealnej, ale analogie między obu utworami można mnożyć. Jak sądzę, te przełomowe wydarzenia mogłaby odnieść do siebie także znaczna część kaszubskich regionalistów. Większość nas pod wpływem jakiegoś zewnętrznego impulsu, np. przeczytania Życia i przygód Remusa, spotkania z uznanym twórcą bądź kaszubskim działaczem, zdecydowała o swoim zaangażowaniu na rzecz kaszubskiej małej ojczyzny. Ten wątek obu prezentowanych powieści ma więc wydźwięk szerszy, ponadczasowy. Można też zauważyć, że historycy literatury na ogół upatrują paraleli pomiędzy kaszubską epopeją Majkowskiego a utworami polskiej literatury pięknej w ich treści realnej i symbolicznej. Natomiast bezpośrednie zestawienie arcydzieła najwybitniejszego młodokaszuby z Urodą życia najłatwiej i najpełniej ujawnia, że u ich genezy stały prawie identyczne uwarunkowania historyczno--kulturowe. Dla Czytelnika, którego martwi dysproporcja pomiędzy kaszubską a polską kulturą, czasem odbierana w środowisku kaszubskich regionalistów jako zagrożenie, może być zaskoczeniem, że również polska literatura w swojej historii stawała przed niebytem. Badacze podają, że mimo wielu osiągnięć kulturowych, powstań narodowych itp. poziom rusyfikacji i germanizacji polskiego społeczeństwa podczas zaborów się zwiększał, było chociażby coraz wię- 56 / POMERANIA / GRUDZIEŃ 2019 LEKTURY cej Polaków, którzy woleli sięgnąć do książki niemiecko- bądź rosyjskoję-zycznej niż polskiej. Utwór Żeromskiego jest tego literackim, wybitnym potwierdzeniem. W tym kontekście nie dziwi, że zarówno Rozłucki, jak i Remus byli wyjątkowi, osamotnieni w masie polskiego i kaszubskiego społeczeństwa. Było mało osób gotowych, tak jak oni, oddać się bez reszty narodowej idei kosztem osobistej „urody życia". Obie te powieści łączy też pesymistyczne zakończenie z nutką nadziei. Remus nie wydźwignął zaklętej kró-lewianki, ale znalazł następcę, który zgodził się kontynuować jego dzieło. Piotr Rozłucki nie dotarł do kaszubskiego wybrzeża Bałtyku, za to uratował życie w morskiej toni i zapewne będzie nadal pracował na rzecz Kaszub i przyszłej Polski, co sugeruje też alternatywna wersja zakończenia utworu Żeromskiego, o czym niżej. Przy tym spostrzeżeniu trzeba jednak zwrócić uwagę na daty ukończenia obu powieści. Pesymizm twórcy Syzyfowych prac pochodzi z okresu zaborów, a Majkowskiego - już z wolnej, niepodległej II Rzeczpospolitej, kiedy powieść o Remusie otrzymywała ostateczny kształt i została wydana. Jakby wielki młodokaszuba chciał powiedzieć, że odzyskanie przez Polskę niepodległości nie usunęło zagrożeń wobec kaszubskiej kultury i literatury, że nadal nie rozwija się ona w pełni. Natomiast sztandarowe, „pomorskie" osiągnięcie Żeromskiego Wiatr od morza, powstałe w pierwszych latach odrodzonej Polski, ma chyba najbardziej optymistyczne zakończenie z wszystkich utworów tego twórcy: Smętek będący źródłem wszystkich negatywnych zjawisk w historii ówczesnego polskiego Pomorza opuszcza je i będzie się ono swobodnie, harmonijnie rozwijać. Wyjeżdżający z tego regionu Niemcy, za pośrednictwem których ten zły duch powikłał pomorską historię, nie są w stanie go zatrzymać i będą musieli się pogodzić z utratą Kaszub, przyłączonych do II Rzeczypospolitej. Już powstałe mniej więcej w tym samym czasie Przedwiośnie, należące do polskiego kanonu lektur szkolnych, ma końcówkę niejednoznaczną, piętnującą ówczesną polską rzeczywistość. Należy więc Stefan Żeromski, co dziwi, do pisarzy, którzy traktowali związki Kaszub z Polską idealistycznie. Ich zdaniem wystarczy, żeby te dwa organizmy były złączone węzłami państwowymi, by nadmorski, kaszubski region (a także cała Polska) był oazą pomyślności. W przeciwieństwie jednak do wielu twórców z tego nurtu, autor Wiatru od morza nie stawia znaku równości pomiędzy Polakami a Kaszubami. Znamienny jest w tym kontekście fragment ostatniego opowiadania tego dzieła „Odjazd Smętka". Gdy nacjonalistycznie nastawiony do Pomorza Niemiec wyraża przekonanie, że z rozkoszą powitają nas Kaszubi, gdy tu powrócimy, otrzymuje odpowiedź: Kto ich tam wie, tych Kaszubów (s. 275)1. Dalej, trochę pośrednio, autor mile dla nas uzasadnia, że Kaszubom nie wystarczy zaoferowanie przez Niemców dobrej organizacji i wysokiego standardu życia, oni chcą więcej... Być może narażę się historykom literatury, ale przypuszczam, że Żeromski przez to „więcej" miał na myśli dwa elementy, co tylko sygnalizował, nie stawiając kropki nad „i". Po pierwsze, wiedział, że polskie międzywojenne wybrzeże to tylko fragment Kaszub, które w rzeczywistości były i są znacznie większe. W wielu miejscach Wiatru od morza wymienia miejscowości i nazwy terenowe ziem wówczas znajdujących się w północnych Niemczech (Kołobrzeg, Wolin, Rugia itp.), jakby zapominając, że były one w granicach innego państwa. W opowiadaniu „Pokłon Hermana Białka" podaje tylko wschodnią ich granicę, Wisłę, więc w interpretacji dzieła literackiego można to odczytać, że na zachodzie są one nieskończone oraz wiecznie młode, bo ziemia Kaszubów, piękna jak młodości sen (s. 123). Po drugie, autor Wiatru od morza, co właściwie oczywiste u zwolennika jedności pol-sko-kaszubskiej, nie uznaje kaszubsz-czyzny za oddzielny język, ale też nie jest ona dla niego gwarą, dialektem polszczyzny. Wspomina o niej jako o „mowie słowiańskiej" zepsutej niemieckimi działaniami germanizacyj-nymi (s. 264). Kaszubi to oddzielny od polskiego i niemieckiego szczep (ród). Szczególnie w „Rzezi Gdańska" wyodrębnia Kaszubów, Polaków, Niemców (np. s. 132). Ci pierwsi są blisko ze sobą spokrewnieni, ale jeszcze bardziej połączyło ich uznanie za jednakowych wrogów przez Krzyżaków (Niemców), doznane od nich krzywdy i wspólna walka z nimi (s. 133). W takim postrzeganiu Kaszubów Stefan Żeromski sprawia wrażenie oryginalnego, tym bardziej, że wprost mówi o charakterze podboju Pomorza przez Bolesława Krzywoustego, który zdobył, zburzył i spalił [wytł. BB] krwawe Nakło i Uście [dzisiejsze Ujście - BB]. [...] i bramy Ko-łobrzega zwycięską wyrąbał siekierą, a pominął układ w Kępnie z 1282 r., na mocy którego Pomorze drogą pokojową stało się integralną częścią państwa Przemyśla II i pozwoliło mu na odnowienie Królestwa Polskiego. Ciekawi, w jakim stopniu był to wynik jego poszukiwań archiwalnych i bibliotecznych, a w jakim - własnych przemyśleń i obserwacji. Ciekawi mnie to, ponieważ jak sądzę, do mocnych stron Wiatru od 1 Cytaty z Wiatru od morza pochodzą z jednego z ciekawszych jego wydań, z okazji 70-lecia nadania Gdyni praw miejskich w intrygującej szacie graficznej, której najważniejszym składnikiem są reprodukcje obrazów wybitnego Kaszuby - marynisty Mariana Mokwy. Całość wstępem poprzedził Krzysztof Wójcicki (Gdynia 1996). GÖDNIK2019 / POMERANIA / 57 LEKTURY morza należy znajomość przez jego twórcę miejsca akcji. Można przypuszczać, że determinacja Żeromskiego, by przed napisaniem tego dzieła osobiście poznać wszystkie zakątki północnych Kaszub, mogłaby zawstydzić niejednego kaszubskiego regionalistę, a w konsekwencji dała bardzo dobry literacki efekt. Był on też niezłym obserwatorem życia codziennego i publicznego Kaszubów w pierwszych miesiącach i latach po przyłączeniu Pomorza do Polski w lutym 1920 r. Gdy się czyta zawarte w opowiadaniu „Przy nowych fundamentach" dyskusje, rozważania społeczności kaszubskiej o tym, czy „za Niemca" było lepiej wozić rybę do Gdańska, czy teraz sprzedawać ją warszawiakom, albo o tym, co dawała jej cesarska Rzesza, a co może dać Polska - to jakby zagłębiało się w wówczas utajnione sprawozdania policyjne o nastrojach wśród mieszkańców polskiego wybrzeża, donosy na nich, czy też relacje i wspomnienia z politycznych wieców. Lektura takich fragmentów Wiatru od morza uzmysławia, że Piotr Rozłucki z Urody życia w swoim marzeniu zobaczenia, poznania Kaszubów i ich kultury był alter ego Żeromskiego. Umacnia w tym inna wersja zakończenia tego drugiego utworu, w którym główny jego bohater dotarł do zamierzonego celu, opublikowana przez Edmunda Puzdrowskiego („Pomerania" 1988, nr 2, s. 7): Zamieszkawszy na półwyspie Helu w rybackiej oberży począł czynić wycieczki na wschód i zachód kaszubskiego wybrzeża. Zwiedzał wioski rybaków i rolników, stare cmentarze, kościoły, pola i lasy. W milczeniu przysłuchiwał się mowie tego ludu i brał ją w siebie. Po tylu wybrzeżach morza znalazł teraz to, które było własne. Po wysłuchaniu tylu gwar człowieczych znalazł teraz tę, której przez tyle lat szukał? Była dlań pożytecznem i godnem badania zjawiskiem ta niewymowna miłość, jaką powziął dla życia kaszubskich rybaków [...] urodziwa i dostojna, jak prastary zabytek, owoc wielkiego trudu wynikał wśród tandety nowoczesnego z Niemiec idącego życia [...]. Jak wolno domniemywać, tęsknota Stefana Żeromskiego czasu zaborów za polskim wybrzeżem, także w sensie jego pełnego rozpoznania z perspektywy twórczości literackiej, była jednym z czynników, który miał znaczący wpływ na ostateczny kształt Wiatru od morza, w tym głównie na idealistyczne podejście do związku Kaszub z Polską. Wydawałoby się, że wpisywało się to w pełni w polską rację stanu i pisarz w tym zakresie mógł liczyć na pełną akceptację i wsparcie ze strony polskich władz i społeczeństwa. Tak jednak nie było, były one podzielone w opiniach co do Pomorza i kształtu odrodzonego polskiego państwa. Twórca z powodu swoich pomorskich poglądów był zarówno doceniany, jak i wywoływał negatywne reakcje. Krzysztof Wójcicki opisał w wstępie do Wiatru od morza, jak pisarz w 1919 r. w Belwederze usiłował zwrócić uwagę Naczelnika Państwa Polskiego na problemy polskiego wybrzeża, jednak Józef Piłsudski potraktował sugestie Żeromskiego z brutalnym lekceważeniem. Określił w swoim stylu i bez ogródek, gdzie ma w tej chwili odzyskanie Pomorza. Z pogardliwym wzruszeniem ramion spytał: Czy o taką sadzawkę (czytaj Bałtyk) warto w ogóle czynić starania? Żeromski wzburzony odpowiedział w ten sam sposób i wyszedł trzasnąwszy drzwiami (s. 17). Nie można więc wykluczyć, że Wiatr od morza był też jego osobistą reakcją na poglądy zaprezentowane przez Piłsudskiego i podobnie myślących Polaków: swoistym politycznym ma- nifestem, wykazującym, że miał rację. Tak! Można różnie odbierać pomorską, kaszubską twórczość i działalność Stefana Żeromskiego, ale nikt nie zaprzeczy jego odwadze w działaniu i pisaniu. Jego osiągnięcia na tym polu nieprzypadkowo stały się także częścią naszego, kaszubskiego dziedzictwa kulturowego, a nawet optymistyczny wobec połączenia Kaszub z Polską Wiatr od morza co najmniej pośrednio ukazuje, że wcale się tak stać nie musiało. Pamiętajmy o tym, gdy będziemy obchodzić stulecie przyłączenia Pomorza do Polski w 1920 r. BOGUSŁAW BREZA S. Żeromski, Uroda życia, Czytelnik, Warszawa 1956. STEFAN ZPkoMSK! - S. Żeromski, Wiatr od morza. Z ilustracjami M. Mokwy, wstęp IM. Żeromska, K. Wójcicki, Imprimatur, Gdynia 1996. STEFAN ŻEROmswi WIATR OD MORZA REKLAMA 1 pomerania.kaszuby Pomerania 58 / POMERANIA /GRUDZIEŃ 2019 m PELPLIN. PAMIĘTAJMY O STEFANIE ŁASZEWSKIM Członkowie Zrzeszenia Kaszubsko--Pomorskiego Oddział Kociewski w Tczewie w swojej działalności zwracają uwagę na edukację. Doskonałą formą poznawania nowych wiadomości są wycieczki. Temu celowi służył wyjazd do Pelplina, gdzie na miejscowym cmentarzu oddano cześć Stefanowi Łaszewskiemu, pierwszemu wojewodzie pomorskiemu, który został mianowany na to stanowisko sto lat temu - 19 października 1919 r. Warto poznać, odkryć tę zapomnianą postać. Stefan Łaszewski ufodził się 8 stycznia 1862 r. w Brąch-nówku. Po śmierci matki Stefana ojciec sprzedał majątek rodzinie Czar-lińskich i przeniósł się do Pelplina, gdzie Stefan rozpoczął naukę w pro-gimnazjum biskupim Collegium Marianum, skąd w 1879 r. przeniósł się do gimnazjum w Chełmnie. Studiował prawo na uniwersytetach we Wrocławiu, Berlinie i Lipsku. Uzyskał tytuł doktora prawa. Po po- wrocie z Lipska na Pomorze wstąpił Łaszewski do referendariatu i praktykował kolejno przy sądach w Sopocie, Elblągu, Gdańsku i Kwidzynie. Związał się z polskimi organizacjami w Grudziądzu, gdzie od 1892 r. prowadził kancelarię adwokacją. W roku 1911 został wybrany do Reichstagu niemieckiego parlamentu, w którego ramach działał w Kole Polskim. W latach 1917-1918 pełnił funkcję wiceprezesa tej grupy parlamentarnej. Należał w niepodległej Polsce do Związku Ludowo-Narodowego. 19 października 1919 r. został mianowany wojewodą pomorskim. Funkcję tę objął w styczniu 1920 i wypełniał ją do lipca tegoż roku. Siedzibą województwa pomorskiego był Toruń. Po zakończeniu pełnienia funkcji wojewody został sędzią Sądu Najwyższego i Prezesem Najwyższego Trybunału Administracyjnego. Odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski i Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł 20 marca 1924 r. w Warszawie. Jego pragnieniem było, aby spocząć na umiłowanej ziemi pomorskiej. Uroczystość pogrzebowa odbyła się w katedrze w Pelplinie, także na miejscowym cmentarzu znajduje się, jak wspomniano, jego nagrobek. iO&BÉ j spnczyujd śR STEFAN LA5ZEW5KI '•5zy Wojtdijjada Patruaesk « B I iSBE tu BcBchnoLuku _ t ED 111 \QZk u Warszaujia Inktnp peaui sędzia 5adu Najbjyzszepn ,, . Prezes 'lajui^zgzegc TpyhuMałuAomitiistparyjMego Może warto w 100. rocznicę wyboru pierwszego wojewody pomorskiego odnowić i odświeżyć pomnik człowieka, który pełnił tę funkcję przed laty? Współcześni włodarze z Urzędu Wojewódzkiego lub Urzędu Marszałkowskiego powinni pamiętać o swoim poprzedniku. Ta sztafeta dziejów i pokoleń może mieć swój kolejny etap, a odnowienie pomnika Stefana Łaszewskiego będzie tego wyśmienitym upamiętnieniem. TOMASZ JAGIELSKI m INTERNET. FILM Ö LËPUSCZIM LËTERACE Na youtubówim karnôlu Kaszubi PL pojawił sa film na-mieniony Stanisławowi lance - gazétnikówi, póece, pro-zajiköwi, tłómaczowi, wielelatnému robotnikowi „Pomeranii" i dzysdniowému nôleżniköwi Redakcjowégô Kolegium najégó pismiona. Autora tego dokazu je Pioter Léssnawa, chtëren pökôzôł przede wszëtczim nôwôżniészé lëteracczé dobëca póchôdającégó z Lëpusza autora. Öbzérnicë nalézą w tim filmie m.jin. informacje ö kaszëbsköjazëköwim roma-nie Łiskawica, pólsköjazëkowëch prozatorsczich ksążkach, zbiérkach wiérztów i tłomaczënkach - w tim ó nôwôżnié-szim translatorsczim dokazu Janczi, to je ö przełożënku na kaszëbsczi epopeje Adama Mickewicza Pan Tadeusz. Film béł ôbsztëlowóny przez Kaszëbskó-Pómórsczé Zrzeszenie i pówstôł w öbrëmienim projektu pod titla „Po kaszubsku na YouTube 2019" realizowónégó dzaka dotacji Minystra Bënowëch Sprôw i Administracje. Film pt. Stanisłôw Janka je na starnie https://www.youtu-be.com/watch?v=3TKQtwfQBP4. Rôczimë do óbzéranió, „lajkówaniô" i subskripcji zrzeszeniowego karnóla, na jaczim jidze nalezc téż jiné wôrtné kaszëbsczé usôdzczi. RED. .10 POMERANIA 59 KLĘKA m BÔRZESTOWÔ. SZLACHAMA RÉZË DO AMERICZI Öd przeczëtaniô dzélëka epöpeji Aleksandra Majköwsczégó Żëcé iprzigödë Remusa zaczalë swôje lëstopadnikówé zćń-dzenié (7.11) nôleżnicë Remusowégö Kragu z Börzestowa. Prowadzył je tradicyjno Bruno Cërocczi, chtëren przëwitôł i przedstawił gôscy tegö pötkaniô, a bëlë nima pösobny rôz rézownicë: Jón Kostuch i Zbigniew Czajka. Öpöwiedzelë uczastnikóm ö kołowi pielgrzimce pö pölonijnëch östrzód-kach w Zjednónëch Stanach, m.jin. w Waszingtonie i No-wim Jorku. Jezdzëlë öni pö amerikańsczich Stegnach ob zymk 2019 r. Réza nie bëła leno pielgrzimką, ale téż pödzaköwanim i utcze-nim 100-lecô samöstójnotë Pölsczi. Ösoblëwie czekawé bëłë Ödj. ze zbiérów Remusowégö Kragu jich öpôwiescë ö pötikónëch öb droga Kaszëbach, ösoblëwie ksażach. Zéndzenié skuńczeło sa złożenim kwiatów pöd pômnika Fracëszka Kracczégö. RED. m KOSCERZNA. O REMUSU W KINIE REMUS Éwelina Karczewsko i Pioter Zatóń z Fundacji „Aby chciało się chcieć" przërëchtowelë pösobny film zrzeszony z Kaszëbama. Tim raza nie je to dokumentalny dokôz, ale fabularnô adaptacjo epopej i Aleksandra Maj-kôwsczégô Żëcé i przigödë Remusa. Jego prapremiera ödbëła sa - wiera nić przez przëtrôfk - w köscersczim kinie, jaczć sa zwie jak przędny bohatera ksążczi. Usôdzk möglë ôbezdrzec przédno lëdze, jaczi brelë udzél w jegö pöwsta-nim (a bëło jich pôraset). Robôta wkół filmu warała köl dwuch lat, chöc Pio- ter Zatóń (reżiséra i autór ódjimków) pödczorchiwô, że ö jegó stwörzenim mëslôł ju öd dôwna, tak pö prôw-dze öd 2014 r., czej twörził wëstôwk ödjimków prezentëjącëch niejedne dzélëczi ksążczi. Ewelina Karczewsko (wespółreżisérka i autorka scenarni-ka) dzaköwała za zaangażowanie aktorom, chtërny - badącë amatorama -mielë wiôlgą stara, żebë swöje zadania zjiscëwac baro profesjonalno. Pöstacja dozdrzeniałégö Remusa zagrôł Maksymilión Pluto-Pron-dzyńsczi, Trąba - Rajmund Knitter, Królewiónka - Jovanna Czerkas, Kle-mentina - Karolëna Niemczik, Króla Jęzora - Bartosz Stachowiak, a ksadza Ödj. www.facebook.com/KaszubaRemus/ Pawła - znóny najim czetińcóm felietonista Róman Drzéżdżón. Produkcjo filmu ostała dofinanco-wónô z Europejsczégô Rólnégó Funduszu dlô Rozwiju Wiesczi Obćńde. Wicy införmacjów ó filmie i planach jego utwórców na starnie: https:// www.facebook.com/KaszubaRemus/. RED. m SZEMOŁD. KATILINA NA BINIE Szëmôłdzkô Téatrowô Grëpa przë-rëchtowała pösobny kaszëbsczi dokôz na bina. Pó baro dobrim przëjimnia-cym Choróbska Jana Piepczi, jaczé aktorze z Lesôków prezentowelë w roz-majitëch môlach na całëch Kaszëbach, tim raza delë sa na dokôz ks. Léöna Heyczi Katilina. Wëjimczi z ti kömedii möglë öbez-drzec donëchczôs przédno mieszkań-cë gminë Szëmôłd w öbrëmienim II Szëmôłdzczich Dni Kulturowi Spôd-köwiznë (przedstôwczi bëłë w ruj anie w Łebieńsczi Hëce, Szëmôłdze i Bója-nie). Reżisérama widzawiszcza są: Aleksandra Perz i Beniamin Kóralewsczi, muzyka usadzył Tomôsz Perz, ruchna dlô aktorów i elementë scenografii przëszëköwałë: Małgorzata i Magdalena Kaszuböwsczé, a na binie wësta-pöwelë: Bożena Frącköwiôk, Éwa Kleszczewskô, Iwóna Piastowsko, Jón Dargacz, Kadzmiérz Hermann, Rafôł Piastowsczi i Jerzi Rzepka. Mómënôdzeja, żetojesznieje kuńc pökôzków Katilinë i ju wnetka sa doz-nómë, gdze óbzérnicë mdą móglë öbezdrzec Szëmôłdzką Téatrową Grë-pa. ' RED. fflfLIW | K i Beniamina.Koralewskiego lesôJt ,iy. 60 POMERANIA m SZIMBARK. NOWE KARNO PIEŚNI I TUŃCA Trenérëją ju ód pół roku, za sobą mają ju dwa wëstapë, le całi czas rôczą do se chatnëch. W Szimbarku powstało nowé seniorsczé karno, chtërno mô miec stara ö kaszëbsczé tradicje zrzeszone z muzyką, śpiewa i tuńca. Udba wzała sa stądka, że ju od wiele lat przë molowi szkole dzejô młodzëz-nowé karno Marzëbiónczi, jaczé mô wëchöwóné ju niejednego tańcowni-ka czë niejedną spiéwôczka. Terô ôni są ju dorosłi, a udbödôwôczóm bëło szkoda, że ni mają gdze, tu na placu, cygnąc dali swöji pasje. Na dzys w tim nowim karnie dlô dozdrzeniałëch (a téż kąsk starszi młodzëznë) je kole 30 lëdzy. Wëstąpilë öbczas wëjazdu do Niemców, dze béł jich debiut. Rôz za-prezentowelë sa téż na zebranim turi-sticzny organizacji Szczyt Wieżyca, chtërna oficjalno założëła i prowadzy karno. Udało sa nalezc dëtczi m.jin. na obleczenia. Choreografa je Jerzi Soliwóda, na instrumentach grają Łu-kôsz Skrodzczi i Jakub Prądzyńsczi. Jak gôdô nôleżniczka karna Marta Młińskó: Całi czas möżna sa zgłoszëc, chatny ni muszę jesz potrafić tańcowac m KASZEBE. JIGRA DLO CAŁI FAMILII Powstała nowô planszowô edukacjowô jigra, jakô pömôgô w uczbie kaszëb-sczégó jazëka. Je sczerowónô nié leno do dzecy, ale téż młodzëznë i starszich. Ji utwórcowie mają za swój cél m.jin. rozszerzwienié kaszëbsczi słowiznë we-strzód uczastników i nôuka logicznego mësleniô. Bënë je plansza, 56 kôrtów z nazwama i céchunkama zwierzatów i roscënów, 24 specjalne kôrtë z roz-majitima zadaniama i 384 żetonë Ludyczność regionalnych festynów przyciąga wielu ludzi. Taką formę ma niewątpliwie festiwal gęsiny, który w dniach 9-11 listopada br. zorganizowało Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swołowie. Byłem w Swo-łowie 10 listopada. Mimo nie do końca sprzyjającej aury impreza ściągnęła tysiące gości. Ludzi, którzy biesiadowali, a przede wszystkim przebywali w aurze przesączonej aromatem gę- siego mięsa podawanego na dziesiątki sposobów. Nie będę narzekać na to, że na tematycznej imprezie znalazły się stoiska z chińskimi zabawkami, bo takie zabawki to nierozłączna część festynów. Nie będę narzekać na to, że sprzedawano chałwę, nie będę narzekać nawet na to, że dach namiotu mieszczącego centralną część imprezy przeciekał w wielu miejscach. Wręcz przeciwnie, podkreślę, że impreza miała swoją wartość, bo jest doskonałym sposobem na mobilizację społeczności lokalnych, które w większości zdominowały część handlową. Tak, to koła gospodyń wiejskich i im podobne lokalne organizacje potrafiły zebrać się po to, by wspólnie przygotować przetwory, wędliny, zupy i dania główne na wiele różnych sposobów. Kreatywność tych ludzi okazała się bardzo wielka i jest to bardzo dobry sygnał. Sygnał mówiący, że są możliwe nie tylko wypoczynek pod gruszą oraz turystyka kulinarna, ale przede wszystkim, że KLËKA abô śpiewać. Na zôczątk sygną dobré chacë. Próbë są w szkole w Szimbarku, do karna mógą sa zapisać lëdze, co są stôri ód 15 do 40 lat. Wicy można sa dowiedzec, wchôdającë chócle na profil karna na facebooku. MATEUSZ BULLMANN z lëtrama alfabetu (je wiedzec téż tima znankównyma dlô kaszëbiznë: a, é, ë, ö, ô, u). Jigra nazéwô sa Kaszëbsczé słówka i wszëtcë chatny mógą ja kupie w in-ternetowi ksążnicë kaszubskaksiazka. pl (http://kaszubskaksiazka.pl/800-gra--edukacyjna-slowka-kaszebscze.html). Wëdôwcama jigrë są: pódjimizna Trefl i Kaszëbskó-Pômórsczé Zrzeszenie. RED. istnieje możliwość pozyskiwania rzeczywiście rzetelnie przygotowanych wyrobów, które mogą być alternatywą dla coraz bardziej podobnych do siebie wędlin produkowanych przemysłowo. Moim marzeniem, jako osoby, która interesuje się kulturą gastronomiczną, jest to, by elementem towarzyszącym takiej imprezie było przygotowanie czegoś w rodzaju zeszytu z przepisami. Chyba nie byłoby tak trudno zebrać w takiej publikacji kluczowe dla imprezy przepisy i pozostawić miejsce na zapiski z rozmów z autorami? Myślę, że większość uczestników taki zeszyt by kupiła. Aby nie było jednak zbyt słodko, chciałbym namawiać organizatorów do zobligowania wystawców, by zadbali o większą higienę sprzedaży. Listopad ma swoje prawa, wielu ma zakatarzony nos, więc kwestia osłonięcia produktów winna być kluczowa. Bądźmy ludyczni i spontaniczni, ale bez przesady. RAFAŁ NOWAKOWSKI brukiew NAGĘSINIE ROSÓtl z gęsi m SWOŁOWO. „NA ŚWIĘTEGO MARCINA NAJLEPSZA POMORSKA GĘSINA"A GÖDNIK2019 POMERANIA 61 KLĘKA ■ ZGÔRZAŁÉ. ÔPÔWIESCË Ô ROBÖCE I PASJI Wiedno cygnało mie do reportażu -tak ö sobie gôdôł Édmund Szczesôk öbczas wspöminaniégö swóji piacdze-sątlatny robötë. Potkanie miało plac 9 smutana w Regionalny Jizbie w Zgórzałim ud-bóny i prowadzony przez Zyta Górną. Kôrbiónka z wielelatnym redaktora prowadzył Robert Groth. Zćńdzenić ostało zörganizowóné na wspómink kaszëbsczi mszë, chtërna bëła öd-prôwionô w ti wsë trzëdzescë szesc lat temu. Przëszlë na nie kaszëbsczi dzejarze, a téż drëchöwie Édmunda Szczesôka. Gazétnik ôpöwiôdôł zeszłim ö wszëtczich łatach swöji robötë. Gôdôł, że wëchôwiwôł sa przë ksążkach, bö jegö ójc wiele czëtôł. Niechtërny gô-delë, że przeczëtôł wszëtkö z krézo-wi biblioteczi w Kartuzach. Miôł u se doma téż te zakôzóné publikacje. Dlôte téż Édmund Szczesôk öd młodëch lat cekawił sa lëteraturą, pisarstwa. Skuńcził równak Gduńską Politechnika na Wëdzélu Wôdnégö Budownictwa. Na pëtanié, dlôcze prawie ten czerënk, skôrno późni, jak wiémë, zajął sa robotą gazétnika, redaktor ödpówiedzôł: To béł dlô mie dobri czerënk, bô na nim sztôłtëje sa wëóbrazniô, trzeba bëło rozmieć przestrzenno mëslec. A do te jesz przedówa-ło sa rozmienié laniô wôdë - gôdôł z uśmiecha. Lëdze z bôczënka słëchalë ópówie-scë ó gazétniköwim seminarium, na Ödj. K. Serköwskô jaczé chcôł jic pózniészi autór wiel-nëch publikacjów. Przeszedł na pier-szé zajaca i widzôł, że je tam wiele chatnëch lëdzy, a placów leno piac, tej mëslôł sobie, że ni ma möżlëwötë, żebë sa tam zadostac. Zaczął równak przëchadac na wszëtczé potkania, róz na dwa tidzénie, a na kóżdé z nich podług wskôzë, dôwôł swój tekst. Wnet wielëna chatnëch zmiészëła sa do piącdzesąt lëdzy. Pisôrz jakno pierszi óddôł wszëtczé tekstë, a jeden z nich tikół sa Karna Sztudérów „Pomorania". Dostôł sa do wëbróny piątczi. fô stół sa pôstracha dlô akade-micczich szkólnëch, bô ôdwôżno jem pisôł ô wëdarzeniach tamtëch czasów - wspôminôł. Robił w trzëgardowëch gazetach w rozmajitëch dzélach, le cygnało go do reportażu. Béł drëcha Riszar-da Kapuscynsczégó, chtëren rzeknął czedës, że „w reportażu może wicy", dlôte Szczesôkówi widzół sa prawie taczi ôrt wëpówiedzë. Pisół prówda, czasto môcno rizykującë. Ô mie bëło taczé mëslenié, że jak nichtju nie chcół jaczégó tematu wząc do napisanió, tej szlë do mie, a jó dzaka temu mógł sa pisarsko wëkazac - gôdôł repôr-tażista. Napisół na przikłôd sledczi repörtôż do pismienia „Polityka". Do-stół późni telefon, że lëchó zrobił, że ópublikówół cos bez pökôzaniégö tekstu swojemu informatorowi. Na skutk tegó tekstu półkównik, co miôł sa stac generała, równak sa nim nie stół. Ga-zétnik wspöminôł, że tegö téż dnia zrezygnowôł z zaplanowóny z białką wëprawë na grzëbë, bo mögłobë to sa dló nich lëchô skuńczec. Wielelatny przędny redaktor „Pomeranii", publikujący swôje tekstë w óglowopólsczich gazetach, chtëren dostôwôł téż za nie nódgrodë, na początku nie interesowôł sa kaszëbsczi-ma sprawama. Z czasa to sa zmieniło. Cësk miół na to m.jin. chłop kuzyn-czi Edmunda Szczesôka, sp. Wöjcech Czedrowsczi. Repörtażista zaczął ce-kawic sa np. Żëcym i przigódama Re-miisa. Jego snienim je skuńczenić swôji „kaszëbsczi trilogii" spartaczony prawie z tim böhatérą. Wëkłôdowca gazétnictwa na wëższich uczböwniach wspómniôł téż ó początkach Kaszëb-sczich Czôłenkówëch Spłiwów „Szla-chama Remusa", jaczé przez dłudżé lata órganizowôł, a też ö swój i publikacji pt. Wyrwana z piekła. Ksążka ópówiódó ó kawlach białczi z Kaszëb, chtërna óbczas wójnë ożeniła sa z żołnierza Wehrmachtu. Bëła trzimónô w Rusëji przez pół stolata i dopierze niedówno, midzë jinszima dzaka Szczesókówi, udało ji sa zwëskac pól-sczé ôbëwatelstwó i zamieszkać na rodzynny zemi. Na kuńc sobotniego wieczoru gós-pödëni zetkanió Zyta Górnô rôczëła wszëtczich do chëczë na swójsczé jestku. KAROLËNA SERKÔWSKÔ 62 POMERANIA KLËKA Ödj. ze starnë MKPPiM we Wejrowie ■i WEJROWO. WIECZÓR Z MUZYKĄ I PÔEZJĄ TREPCZIKA W sedzbie Muzeum Kaszëbskö-Pö--mörsczi Pismieniznë i Muzyczi we Wejrowie 22 rujana ödbéł sa 51. koncert z cyklu „Spotkania z muzyką Kaszub". Béł ön namieniony patronowi la-toségö roku Janowi Trepcziköwi i miôł titel Na Parnasu czëbku... Organizatorka całégö cyklu Wito-sława Franköwskô rôczëła tim raza do wespółrobötë m.jin. spiéwôków z Chin: Ying Cao (sopran) i Yilii Fang (tenór). Belo to wiera pierszé w historii wëkönanié kaszëbskójazëkówëch dokazów przez muzyków z Kraju We-strzódka. Delë so z tim bëlno rada, co budzëło wiôldżé uwôżanié (i brawa) słechińców koncertu Ökróm nich wëstąpilë: Justina Kantorowicz (sopran), Bartosz Wa-siluk (kóntratenór), Dómnik Mazan (baritón), Dark Majköwsczi (recytacjo wiérztów Trepczika), Aleksandra Szëmahskô (skrzëpice), Witosława Franköwskô (klawira i słowô ô muzyce). Koncert östôł dofinancowóny ze strzódków Minysterstwa Bënowëch Sprôw i Administracje a téż Wejrow-sczégö Powiatu. RED m CHÔNICE. SWIATO KULTURĘ „NA BOGATO"! W Chönicach pod kuńc rujana ód-bëłë sa Dni Kaszëbskô-Pömörsczi Kulturë. Zaczałë sa 19.10 öd przezér-ku binowëch widzawiszów i téatro-wëch warköwniów „Zdrzadniô Te-spisa", ô jaczim jesmë piselë w slédny „Pomeranie". 20.10 w môlowi bazylice pw. Scacô sw. Jana Chrzcëcela ostała ódprôwio-no uroczëstô mszô z kaszëbską liturgią słowa z udzéla sparłaczonëch kapelów karnów Bławatki, Kaszëbë i Kaszuby, a w Spodleczny Szkole nr 7 kôrtownicë szlë na miónczi w tur-nieru baszczi „Tarcza Kaszub" ö nôd-groda chönicczégö starostę. 21.10 w Muzyczny Szkole mło-dzëzna z Technikum nr 3 potkała sa z prof. Marią Pająköwską-Kensik i pöznôwała köcewską kultura. Pô pôłnim w Miastowi Publiczny Biblio- M. -v m & WTTÉ DNI KULTURY KASZUBSKO-POMORSKIEJ 4 c> tece bëło zôrganizowóné zéhdzenié namienioné Kôcewiu przistapné dlô wszëtczich chatnëch. Pôsobny dzeń to przédno powiatowi recytatorsczi konkurs „Kaszëb-sczi EKO-ART" a w czwiôrtk 24.10 z lubötnikama kaszëbsczi lëteraturë pötkôł sa pisôrz i tłómôcz Wöjcech Mëszk. Nôwôżniészim wëdarzenim za-planowónym na 26.10 béł wëstôwk akwarelów „Z widokiem na ogród" Małgorzatę Sznajdrowsczi. W nie-dzela, 27.10, ödbëło sa pódrechowa-nié płasticznégó konkursu „Barwy ziemi chojnickiej. W 100-lecie powrotu Chojnic do Ojczyzny". Na zakuńczenić tego świata ka-szëbsczi (i nié leno) kulturę w czët-nicë Miastowi Publiczny Biblioteczi bëła promocjo 29. numra pismiona „Kwartalnik Chojnicki"(28.10). Öbczas Dni Kaszëbskó-Pómörsczi Kulturë chatny miełë téż möżlëwöta öbzéraniô fotograficznego pökônkur-sowégö wëstôwku „Kaszëbë sztóta za-trzimóné 2019" w Technikum nr 3. Winszëjemë organizatorom (Ka-szëbskö-Pömörsczé Zrzeszenie, jaczé-mu pômöglë: Chönicczé Centrum Kulturë, Miastowô Publiczno Biblioteka, Historiczno-Etnograficzné Muzeum, Parafio pw. Scacô sw. Jana Chrzcëcela, Technikum nr 3, Muzyczno Szkóła, Spödlecznô Szkoła nr 7, karna Bławatczi, Kaszëbë i Kaszuby) tak bögatégó i czekawégö programu! RED. m KARTUZE. WICY PLACU W KASZËBSCZIM MUZEUM 25 rujana w Kaszëbsczim Muzeum w Kartuzach ostała uroczësto ötemkłô nowöczasnô zała do wëstôwków. Powstała öna dzaka modernizacje dôwnégö gospodarczego budinku, jaczi w uszłoce służił jakno staniô. Jak pödczorchiwała direktorka Barbara Kąköl, skuńczi sa jiwer z felënka placu obczas wernisażów, promócjów i jinëch wëdarzeniów. Bëła téż baro busznô, że ötemkniacé zalë udało sa sparłaczëc z pôkôzanim wëstôwku „Wiatr od morza. 100 lat później" inspirowónégö utwórstwa Sztefa-na Żeromsczégö. Mô ön za cél utczëc 100-lecé udostaniô nazôd samöstójnotë przez Pölska. Westrzód wielnëch göscy, jaczi pôjawilë sa na uroczëz-nie, béł Marszôłk Pómórsczégó Województwa Mieczësłôw Struk, dorôdca prezydenta RP Pioter Karczewsczi, kar-tësczi starosta Bögdón Łapa, burméster Kartuz Mieczësłôw Grégór Gołuńsczi, artiscë, przedstôwcowie institucjów kulturë i kuńsztu z całégö krézu. RED. POMERANIA KLËKA m SZCZECIN. MĄDRA MIŁOŚĆ DO OJCZYZNY Fot. J. Błędowski Od 25 lat aktywnie działa szczeciński oddział Zrzeszenia Kaszubsko-Po-morskiego. Wśród inicjatorów jego powstania byli prof. Józef Borzysz-kowski i dr Ryszard Stoltmann -obecny jego prezes. Był rok 1994, na Wydziale Zarządzania i Ekonomiki Usług Uniwersytetu Szczecińskiego odbyło się pierwsze spotkanie organizacyjne. Prowadzili je prof. Józef Stanielewicz i ówczesny rektor US prof. Hubert Bronk. Członkostwo w stowarzyszeniu proponowano nie tylko osobom związanym z kaszub -szczyzną, ale także tym wszystkim, którzy identyfikują się z regionem i chcą lepiej poznać jego przeszłość i upowszechniać rzetelną o tym wiedzę. Zamierzenia te spotkały się z przychylnością i wsparciem ówczesnego wojewody Marka Tałasiewicza. 6 czerwca 1994 r. przy udziale 17 osób odbyło się walne zebranie ZKP Oddział w Szczecinie. Wybrano m BUDAPESZT. PROMOCJO KASZËBIZNË NAD DUNAJA Regionalne Karno Spiéwë i Tuń-ca „Przodkowianie" z Przedkówa promowało kaszëbską kultura w wa-gersczi stolëcë (17-21 rujana). Do Budapesztu rôczëlë jich tameczny Polonijny Zespół „Polonez" i Pólsczi Samorząd w Budapeszce. wtedy 4-osobowy zarząd w składzie: R. Stoltmann - prezes, wiceprezesi: J. Stanielewicz i Edmund Piotrowski oraz Jan Macholak - sekretarz. Te i inne fakty przypomniał podczas jubileuszowego wieczoru (26.10) Ryszard Stoltmann. Wśród osiągnięć oddziału wymienił m.in. konferencje naukowe, wystawy, spotkania prezentujące kulturę, tradycje oraz historię Kaszubów i Pomorza, coroczne Dni Kaszubskie, a także działania wspierające rozwój Zrzeszenia w województwie zachodniopomorskim. Dzięki Zdzisławowi Kosikowskiemu ze Stargardu działa w tym mieście oddział ZKP. Reaktywowany został oddział w Koszalinie. Jerzy Mechliń-ski przewodzi kołu, które powstało w Łobzie - wymieniał Stoltmann (...) Spotkanie jubileuszowe poprzedziła msza z liturgią w języku kaszubskim w bazylice św. Jana Chrzciciela (...)• Uczestnicy spotkania otrzymali pierwszy numer rocznika „Kaszubi w regionie", dokumentującego działania członków Zrzeszenia na tym terenie. Zawiera on m.in. artykuł prof. Zygmunta Szultki pt. „Kontrowersje wokół osadnictwa powiatu człu-chowskiego w czasach nowożytnych" oraz ks. Jana Perszona, który ukazał Dzień Zaduszny w zwyczajach kaszubskich. Wojciech Dorżynkiewicz w imieniu radnych Sejmiku Województwa Zachodniopomorskiego i Marszałka naszego województwa podkreślił trudną do przecenienia rolę szczecińskiego oddziału ZKP w upowszechnianiu tradycji i kultury oraz popularyzacji dziejów Pomorza. Wręczając srebrną odznakę Gryfa Pomorskiego przyznaną oddziałowi ZKP, mówił, że otrzymują ci, którzy dla regionu wiele znaczą i wiele mu dają. Gratulacje złożyła też senator Magdalena Kochań, która poinformowała z satysfakcją o przyznaniu oddziałowi ZKP medalu Senatu RP. Podziwiam i darzę Kaszubów wielkim szacunkiem. Uczę się od nich umiejętności dogadywania się, gotowości do współpracy i mądrego kochania swej ojczyzny. Przewodnicząca Komisji Nauki, Edukacji i Sportu UM w Gdańsku Danuta Rek wraz z wiceprezesem ZKP Łukaszem Grzędzickim oraz członkiem Zarządu Głównego Kazimierzem Formelą wręczyli medale przyznane przez Marszałka Województwa Pomorskiego Mieczysława Struka - za udział w rozwoju współpracy pomiędzy organizacjami społecznymi województw pomorskiego i zachodniopomorskiego. Otrzymali je: Alicja Łojko, Jadwiga Narloch, Kazimierz Kozłowski, Brunon Naczk i Ryszard Stoltmann. Prof. Kozłowski nawiązał do działań i charakteru liderów szczecińskiego oddziału ZKP. Ruchy społeczne nie mają się dobrze w naszym kraju. Tymczasem zrzeszenia kaszubskie czynią wiele, nierzadko „pod prąd". Zasługują na wielki szacunek - mówił. Liczne słowa uznania kierowano bezpośrednio do Ryszarda Stoltmanna w związku z jego 70. rocznicą urodzin. W nadesłanej laudacji prezes Instytutu Kaszubskiego prof. Cezary Obracht-Prondzyński i prezes honorowy prof. Józef Borzyszkowski napisali m.in.: Cieszymy się, że jesteście obecni na Wielkim Pomorzu - po jednej i drugiej stronie Odry (...). JACEK BŁĘDOWSKI „Przodkowianie" prezentowelë ka-szëbską muzyka i przërëchtowelë warköwnie tuńca dló nóleżników „Poloneza". Mieszkańce wagersczi stolëcë môglë téż pószmakac kaszëb-sczi kuchni. Na zakuńczenie swój i bëtnoscë w Budapeszce gósce z Kaszëb kön-certowelë w Pólsczim Dodomie w tim miesce. NA SPÖDLIM TEKSTU K Nôleżnicë karna mielë téż leżnosc do zwiedzaniô czekawëch môlów, np. Królewsczégô Zómku, budinku wa-gersczégö Parlamentu i bazyliczi sw. Sztefana, a téż rézowelë rzéką Dunaj. Wôrt przëbôczëc, że béł to pósobny wëjôzd zespołu „Przodkowianie" za grańca. Łoni bëlë w Szwédzczi i Duń-sczi, niłoni w Italie, trzë lata dowsladë na Lëtwie, a jesz lëchli w Niemcach. .RZËNË MARKÔWSCZI NA WWW.PRZODKOWO.PL POMERANIA I * icuno^zcędcuu^ POMERANIA A/WWW W SKÓRCZU BADZE SA LZIODDICHAŁO Do kuńca latoségô roku pö pômôrsczich sztrëkach badze jezdzëc dzewiac nowöczasnëch impulsów. W połowie gro-micznika 2020 roku wëjedze slédnô, dzesątô bana z serii Impuls, wôrtnô 24,6 min zł. Kupienie dzesątégó impulsa to brzôd wëzwëskaniô môżlëwótë pômëslóny w utrôpie z 2018 roku. 3 Pierwószno samorząd pömörsczégö województwa | planowôł kupie piac banów. Udało sa równak udostac 1 dodôwkówé pieniądze i dokupić pösobné pójazdë. Kuńc §> kuńców po pómórsczich sztrëkach badze jezdzëc dzesac | ■O impulsów. Wôrtnota całego kontraktu to 246 min zł. Sléd-ny z kupionëch pojazdów z serii Impuls badze öbsłëgöwac, Wszëtczé pöjazdë mają 195 sedzącëch môlów i nômni jistno jak zaóstałé banë, tur midzë Słëpska i Trzëgarda a El- 20 placów do przewózënku kółów. Mają zainstalowóny binga. W przińdnoce, pó elektrifikacji turu, impulsë badą system dinamiczny pasażérsczi informacji, mónitorowóné téż jezdzëc na lëni Pömörsczi Metropolitalny Banë. i klimatizowóné bëna, i téż séc wi-fi. NOWI WICEMARSZOŁK WOJEWODZTWA Wnet 3,5 min zł unijnégó dofinancowaniô z Regionalnego Öperacjowégö Programu Pömôrsczégö Województwa na lata 2014-2020 trafi do kócew-sczégö Skórcza na inwesticje zjiscywóné w óbrëmie-nim uprawieniô jaköscë lëftu. W publicznëch budin-kach, m.jin. w óbczëszczalni scéków, przedszkólim i dwuch zespołach szkółów a téż w sztërzech obiektach pódjimiznów, jaczé są partnérama inwesticji, óstóną zainstalowóné fötowóltajiczné panele i pompę cepła. Dló Skórcza to baro wôżnô inwesticjô, bó miasto je w dolëznie i emisjo gazów i pichów mó negatiwny cësk na stojizna lëftu. Po zakuńczenim montażu instalacji jakósc lëftu w miesce baro sa poprawi. Roczno emisjo cepłownëch gazów zmié-szi sa ó 577 tón równowôżnika dwaóksydu wagla. Dogôdënk ó dofinancowanim projektu pódpiselë 4 lëstopadnika marszôłköwie pömôrsczégö województwa Mieczësłôw Struk i Wiesłôw Bëczkówsczi a téż Kadzmiérz Chëła, starosta starogardzczégó pówiatu. Köszt realizowónégó projektu to wicy jak 5 min zł. Całowné jego urësznienié je planowóné na kuńc strëmiannika 2021 r. POMORSCZICH IMPULSÓW BADZE DZESAC Leszk Bónna, radny Sejmiku Pómórsczégö Województwa i direktór Specjalisticzny Bölëcë m. J.K. Łukówicza w Chönicach, óstôł nowim wicemarszółka województwa. Zastąpił na tim stanowiszczu Riszarda Swilsczégó, chtëren w ruj anie óstôł wëbróny do Senatu RP. Nowi wicemarszółk to samórządórz z wielelatnym doswiódczenim. Póchódzy z Chóniców, gdze béł radnym w latach 2002-2006. Leszk Bónna ód 13 lat je radnym wôjewódzczégó sejmiku (jakno przedstówca partii Platforma Obywatelska). Je absolwenta Wëdzélu Lądowi Budowiznë Gduńsczi Pólitechniczi, mô téż skuńczone pódiplomówé studia z zarządzaniégó dozéra zdrowiô. Jakno wicemarszółk badze ódpówiódół za sprawę zrzeszone z transportową infrastrukturą, m.jin. za Pomorską Metropolitalną Bana. m SZKOLENIA, WARKÔWNIE IWSPIARCÉ DLÔ BEZROBÔTNËCH Z PUCKA, KARTUZ I GDUŃSKA Dzaka 4 min zł z Europejsczi Unii 300 bezrobótnëch mieszkańców pömörsczégö województwa badze mogło zwiakszëc swöje móżlëwóscë dostaniô robótë. Zörganizowóné mdą téż szkolenia i warkównie sczerowóné na szëkanié robötë. W Kartuzach projekt mô óbjim-nąc 141 lëdzy z kartësczégö krézu. Badą w nim möglë brac udzél ti, co są bezrobotny ód dłudżégó czasu i mają nisczé kwalifikacje. Powia- towi Urząd Robötë i Centrum Spó-lëznowi Integracji w Östrzëcach przërëchtëją dló nich mótiwacjowé warkównie i szkolenia. Badze téż program stażów i interwencjowëch robotów. Projekt warkówi aktiwizacji re-alizowóny przez Urząd Gminë Puck w pucczim powiece óbjimnie 50 osób. Sczerowóny je, jistno jak kartësczi projekt, do lëdzy długo nimającëch robótë i warkówó biér-nëch, i téż dodôwkówó do tëch, chtërny mają robóta, ale są w lëchi stojiznie na rënku prócë. Trzecy projekt, zjiscywóny przez Miastowi Östrzódk Pómócë Familie we Gduńsku, mó nazwa Cała Naprzód II i badze realizowóny we Gduńsku, w Pszczółkach i Së-chim Dąbie. Je sczerowóny do 110 bezrobótnëch, chtërny są w dradżi stojiznie na rënku robótë. Kóżdi z uczastników badze traktowóny indiwidualno. Zagwësnioné mdze téż psychólogówó-doradzeniowé i mótiwacjowé wspiarcé. Wedle planów dzaka projektowi 90 lë-dzy dostónie robóta, a 20 poprawi swój a stojizna na rënku prôcë. Öbr. S. Lewandowsczi, tłom. DM PIEGLËSZCZE W PILËCACH PO ROBOTACH ZRZESZONËCH Z REFULACJĄSZTRĄDU ę^\% ÔBCZAS LAT0WËCH FERIÓW STAŁO SA SZERSZE Ô PÔRADZESĄT METRÓW. 0)1 w ODJ. S. LEWANDOWSCZI POMERANIA sëchim paka uszłé BOL Co möże człowieka bölëc? Wszëtkö. Nawetka wło-së. Zabiskó, co jegö ju dôwno ni ma. Bólka1. Möże miec bölącé2. Ucho, noga, pôlc, gnôt, ud. Czej człowiek skłôdô sa ze samégö bolącego, pözywómë gö öböléwca3 abö bölocha. Znajeta taczich? Gwësno, że jo. Narzekają, wërzékają, jamrëją, żôlą sa, jiscą. Cza-sto są to lëdze dosc młodi. Stôri nasz rzeklan je: kögö böli - ten sköli. Jiny mówi zôs: chto za młodu sa nie léczi - ten no storosc beczi. Pölôszë w całoscë lubią narzekać. Czej sa potkają, to chatno përocą ö swöjich bólach. Czej sa długo nie widzą, tej sa może te nazbierać jak zuder w böléw-cu4. A tej czej böléwc pak-nie, tej człowiek nie jąknie. A jak lëdzëska jaczą? - A mie wątrobiskó wcyg boli. - Moje serce, płëca, nérczi... A mie dokuczają brwie, rzasë, wąsë... Je tegö sköpicą. W całoscë na starosc. Co niejedny _ prawią, że czej pó sétmë- dzesątce nick nie boli, to znaczi, że człowiek je umarłi. A służba zdrowiô je takô, że żebë chórzëc, muszi miec pö prôwdze stolëmné zdrowie. Samo żda-nié na wizyta kol szpecjaIistë może człowieka wekuń-czëc. Jô mëszla, że öni, to je NFZ (nôlepi flotni zdëch-nąc), sa dogôdôł ze ZUS-a (zeżgrzemë użorgóné skłôdczi), cobë jak nôwicy lëdzy nie odbierało ód państwa dëtków na starosc. Dobrim léka na głowë bölenié a chłopsczé stojenié je nalewka, jaką szëkuje jedna białka zez Dąbek. To-baka téż bödôj léczi sznëpa a dwigô tëpa. Piôłnié5 je bëlné na żót5. Matczé zelé, mëlëca7 na bezpiek i ner-wë. Kasy scyrz na złodzeja. Kwasné mlékö muszi lôc, czej łasëca8 abó jinô pszczoła czë szerszeń swöje żą-gło w człowieku östawi. Na to téż pömôgô swiéżą cëbulą abó bulwą w môl użarcô côrniacé. Tej-sej sa zdôrzô, że chto je uczulony na tak-cos. Tedë muszi miec kalk na pószëku. Ga za wiele sznapsu sa wëżłapie - nót je wóda pö kwasnëch gurkach wëpic. Czej za wiele lodów wëliże - szalëskó piacmétrowé trzeba na szëji zarzeszëc. Czedë sa człowiek niesz-czestlëwie zaköchô, tej... Tej to je ból nié do zniese-niô. W całoscë, czej jedno chce, a drëdżé nié. Dobrze je wseczëcé zawczasu wërwac, bó jinaczi tako aborcjo niechcóny miłoscë strasznym bólenim dëszë je. Nié leno dëszë, bo cało téż boli. Serce sa scyskô, snódkó sa óddichô, nodżi dërgócą, wór jidze do głowę. Köżdé wspomnienie mulka, głosu, pöstacëji skutkuje bóla nadzwëkówim. Chódzy taczi jak zbiti scyrz. I ni ma na to léku. Jeden sposób znół na to stôri Michôł, jaczi nieszczestlëwie zaköchónégö Remusa wëlékarził wrzucenim do lodowati wödë. Całé miesące Remus leżôł we wërach, słabi jak kot, a sa mókł. Tako chórosc. Mówią, że miłota to je chëra nógórszó, bó dwóje naróz do łóżka bierze... Co möże człowieka Môże s§ sóm wëlékôwac- wëlëkarzëc. Jaką cytróna do DÖlëc? Wszëtkö. gorący harbatë wëcësnąc. Nawetka włosë. Czosniku namużdżëc a na Zabiskó, co jegô chlébk z masts nagwaczac. 1A . Zjesc a wëpic i jinyma sa z ti- iu downo ni ma. ......... J dzen na ocze nie pokazowac. Na óczë i na nosë téż. I na uszë, bó może taczi chrëpölëc a rzepie a chrapiec. I chrochtac i nosa pócëgac. A uszë nie są nôłożné taczich brzëdalstwów. Wëmóknąc muszi w łóżku, pod wiólgą gasą górą. Z dobrą ksążką abó jinym interneta. Może téż jachac do sanatorium. Je bödôj taczé w Cëchócynku, dze wszëtcé jadą. (Wszëtcé nié, bó mie białka nie chce puscëc). Co oni tamuj mają za masowania a moczenia... Móże tam nawetka potkać chur z Czelna, co léczi muzyką. To je muzyköterapiô. Cekawé, jaką muzyka nôlepi dobrać do jaczi chóro-scë...? Niestrawnosc - cażkó muzyka gitarowó, jaczi „hewimetal". Na płëca nólepi robi późny Szopena, jaczi urodzył sa na Kaszëbach, w Szopach kol Badar-gowa w szëmôłdzczi gminie. Dlô metłëch, spiącëch bëdëja na ödecknienié Wagnera, jaką jegó „Walkiria" trzë razë dzénno, na ful regulator. Spiéw Pavarotiégó wëcygnie z bólu serca. Tańcowanie do muzyczi Vival-diëgó podobno pómôgó na ból krzéla9. Mozart pód-nószó niwizna inteligencje. Dló tëch, co nadużiwają samózwaków „a" i „ą" - dobré badze utwórstwó karna Bliza. A czej kogo dëszi kómuda - óstówó leno Fópka. Na dzeń i na noc... TÓMKFÓPKA 1 Pol. kikut 2 Pol. rana 3 Pól. hipochondryk 4 Pól. wrzód 5 Pól. piołun 6 Pól. żołądek 7 Pól. melisa 8 Pól. osa 9 Pól. kręgosłup GÖDNIK2019 / POMERANIA / 67 z butna PËLCKÖWSCZÉ GASË Nó Dôwno köl mie, w móji chëczë zapadłi na kuńców kuńcu najégö barabónowatégö Pëlcköwa. nie bëło möjégö drëcha Môrcëna. Kureszce przëjachôł! Béł jem ród, że na czôrnym köniu, kö mie barżi lubi zëma bez śniegu. Më so z Môrcëna w paradnicë sedlë, chcącë spökójno ö nym a tim pögadac - kö Môrcën człowiek światowi, w rozmajitëch nórcëkach zemi biwałi. Prawie më zaczalë gôdka ö wiodrze na swiece, czej nichto zaklepôł na dwiérze. Në jo, chtëż bë sa spödzôł! Brifka, nen stôri gagnot, béł tu! Swöjim zwëka, bez pöchwôlony a kuszni mie w gasy slôdk, zaczął gagnoszëc tak, że më gö nijak zrozmiec nie bëlë w sztadze. _ - Le spokojno, le pömalë, wez lëftu halôj a jesz rôz - rzekł zadzëwöwó-ny Môrcën, zdrzącë na möjégö drëcha, jaczému dzëba sa nie zamëka. Brifka lëftu halôł, na zesel sztërzema lëtrama cażkö klapnął, knérą pöcygnął a zaczął znowa: - Na möja białka, gagnotka a gagrina, wëckła swoją wiôlgą knérą köl ce Môrcëna. A dze je Môrcën, mie pöwiôdô, tam muszi bëc swiéżi gasy ud, gasô öböna a gasô czôrnina! Biôj doch chutuszkö halôj co na pôłenkö - rozkôza. Tak jem flot na köło wsôdł a tuwö do waju natëchstopach przënëkôł. Tak tej co, dôta wa nama co od nëch gasëch smaczków? - Dac jô bë ród dół - odrzekł nó to Môrcën - le... - Në ko dobrze, rozmieja - brifka drëżącą raką wë-cygnął z taszë dëtczi. - Kupiwóm wszëtkó, co tam mósz! - Dac jô bë ród dół - rzekł jesz rôz Môrcën - le to ju nie są ne czasë, czedë jó z gasama do lëdzy przëchôdôł. - Môrcën bez gasy? - wzdrignął sa brifka. - Môrcën bez gasy, Mikółój bez bótów, Gwiózdór bez miecha, Królowie bez gwiôzdë, Zajc bez jôj... -wëmieniwôł Mórcën. -Taczé czasë... -Zarô, zarô, bez jôj?! Cëż të terôzka pówiôdósz? - riknął brifka. _ - Môrcën mô prôwda - wcë- , snął jem w jejich gôdka swoje _ Pjnro ? trzë dëtczi. - Móże jesz tam CO cebie pióra? dze, na jaczich pustkach, na - Zrobimë SO jaczic'1 barabónach a përdë- gónach, na taczi chócbë Gasy Z białką gasą Krziwdze, lëdzëska jesz nëch stôrëch zwëków dozérają. - Gasô Krziwda? To są ne pu-stczi kól Dolmiérza? Cziwnąłjem głową, że jo. Brifka zerwôł sa ze zesla, pócygnął knérą a jak wia-ter wëlecôł z chëczi. Wsódł na koło a natëchstopach pónëkół pode Gasą Krziwda, wołające: „Pila, pila, pil, pil!". Na drëdżi dzśń brifka zós béł kól mie. - Że téż człowiek, jaczi chce najich pëlköwsczich zwëków sa trzëmac, muszi tak wiele sa nabiédzëc -rzekł, wchôdającë w jizba. - Całô nôdzeja w Gasy Krziwdze. Dostółjem ud, dostół jem czórnina a dostół jem téż pióra. - Pióra? Nó co cebie pióra? - Zrobimë so z białką gasą góra - odrzekł rima brifka, a pópadałowół na swójim kole pode dodóm. RÓMK DRZÉŻDŻÓNK gora. Świadectwo tym którzy mtomli więźniów obozu koncentracyjnego DATY 1 MIEJSCA POKAZÓW PRZEDPREMIEROWYCH: 1 grudnia, godz. 17 - Centrum Kultury w Kartuzach, [vt:~ ul. Klasztorna 1, Kartuzy 2 grudnia, godz. 18 - Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, ul. Zamkowa 2A, Wejherowo 4 grudnia, godz. 18 - Centrum Kultury Spichlerz, WIEŚ SPRAWIEDLIWYCH ul. 3 Maja 9c, Żukowo ŚWIADKOWIE 7 grudnia, godz. 17 - Sala Polskie Niebo, budynek dawnego «1^0, ANDRZEJ BUDZIŃSKI mwan ZRZESZENIE KASZU8SK0-P0M0RSKIE imi««o%TOMASZSŁOMCZYNSKI/AREA PRESS MICHAŁ MALAWSKI Gimnazjum Polskiego, m ^ ul. Augustyńskiego 1, Gdańsk RÓMK DRZÉŻDŻÓNK Zaprenumeruj „Pomeranię" na 2020 rok w Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim OTRZYMASZ CIEKAWĄ KSIĄŻKĘ! DYLEMATY EDUKACYJNE CEZARY OBRACHT-PRONDZYŃSKI * ] Kanadzie lAK KASZUBI BILI BOLSZEWIKOW z kaszubami i pomorzem na pierwszym PLANIE Kazimierz Ickiewicz KS. IAN PERS20N Intimné Monologi monolodżi intymne Stôwk FórmelU ns>- tóH - C«jfy Ofcr^hlProiwiiyteki KEITI RUCH KASZUBSKO -POMORSKI KASZËBSKÓ-PÓMÔRSKÔ RËS2NOTA jinsze Fef-Lotë . ' \ tjA - Nagroda ta jest przyznawana od 1985 r. przez Kolegium Redakcyjne i zespół redakcyjny „Pomeranii" - za szerzenie wartości zasługujących na publiczne uznanie, pasje twórcze, propagowanie kultury kaszubskiej i innej pomorskiej, działania bez rozgłosu, przezwyciężanie trudnych środowiskowych warunków, społeczne inicjatywy w dziedzinie kultury. SKRY ORMUZDOWE 2019 tu i' Do 20 grudnia 2019 r. można zgłaszać kandydatów do tegorocznej Skry Ormuzdowej. Kandydatów do Skry Ormuzdowej 2019 (z krótkim uzasadnieniem dokonanego wyboru) można zgłaszać osobiście w redakcji „Pomeranii" znajdującej się w siedzibie Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskie-go, przy ul. Straganiarskiej 20-23 w Gdańsku, oraz mailowo - nasz adres to: red.pomerania@wp.pl. i A FUNDUSZ STYPENDIALNY IM. IZABELLI TROJANOWSKIEJ Do 20 grudnia 2019 r. będą przyjmowane wnioski o przyznanie Stypendium im. Izabelli Trojanowskiej na rok 2020 dla młodych osób podejmujących pracę w zawodzie dziennikarskim, pochodzących z Kaszub i szczerze zaangażowanych w działania na rzecz rozwoju swojej małej ojczyzny. V.. er xs.