B I U L E T Y N

KAWALIERA

KOŁO NR 21 STOWARZYSZENIA SAPERÓW POLSKICH W DRAWNIE

IZBA HISTORYCZNA ZIEMI PEŁCZYCKIEJ W PEŁCZYCACH

Nr 1/2020

Z przykrością zawiadamiamy, że po ciężkiej chorobie odszedł z

naszych szeregów wybitny topograf wojskowy

Ś. P.

ppłk Ryszard Wandowicz

1935 – 2020

Podpułkownik WP, były dowódca 94 Wojskowej Składnicy Materiałów

Topograficznych w Drawnie. Był absolwentem Oficerskiej Szkoły Topografów,

po ukończeniu której pracował w terenie, wykonując lub aktualizując mapy

topograficzne. W latach 1965-68 brał udział w pracach grupy wykonującej mapę

Tatr. Ogólnie w Oddziale Topograficznym (JW. 1440 w Toruniu) przesłużył 24

lata (1957-1981) na stanowiskach: topograf, starszy topograf, dowódca

topogeodezyjnego zespołu polowego grupy topogeodezyjnej. Dowódcą Składnicy

(JW. 3781) był w latach 1981-1987. Podczas swojej służby wojskowej był często

nagradzany za najlepiej opracowane arkusze map topograficznych. Brał udział w

ćwiczeniach na szczebla okręgowego i centralnego, gdzie wykonywał stoły

plastyczne dla kierownictwa ćwiczeń. Oprócz odznaczeń państwowych i

resortowych (MON) został wyróżniony złotą odznaką „Za Zasługi W Dziedzinie

Geodezji I Kartografii”. Niestety na skutek choroby serca musiał zrezygnować z

zawodowej służby wojskowej i przeszedł na emeryturę. Rodzinie i Przyjaciołom

zmarłego wyrażamy szczere wyrazy współczucia

Redakcja KAWALIERY

asp. rez. P.P. Gerard SOPIŃSKI

ppłk w st.spocz. Andrzej SZUTOWICZ

1

Historia pewnej miłości

W Bernstein ( Pełczyce ) umilkły kanonady dział i do miasteczka zaczęli przybywać pierwsi niemieccy

uciekinierzy oraz polscy osadnicy. Wtedy to zaczęła się jedna z najpiękniejszych historii miłosnych

pomiędzy Niemką i Polakiem. Na owe czasy był to związek nieakceptowany przez oba narody, gdyż

rany między nami się nie zabliźniły. Namiętność Dory i Rościsława Demenko była tak wielka, że nie

mogły jej pokonać żadne przeciwności losu. Duża różnica wieku pomiędzy kochankami nie miała

żadnego znaczenia. To oni pierwsi pokazali nam, że należy wybaczać największym wrogom. Jednostki

nie ponoszą odpowiedzialności za czyny polityków. Kim byli niezwykli małżonkowie i jaki był ich los

zanim się poznali ? Oto ich historia.

W dniu 24 maja 1921 roku o godzinie jedenastej

przed południem w Bernstein, w mieszkaniu przy

ulicy Chausse Str. 168 (ul. Bolesława Chrobrego)

przyszła na świat dziewczynka, której nadano

imiona Dora Minna Wilhelmina. Głowa rodziny,

Ernst Schulz, ur. 12.10.1889 r. był cenionym

mistrzem kowalstwa; mama Marta, z domu

stosunku do władzy nie mogła okazywać,

ponieważ kara za krytykę mogła być tylko jedna –

obóz koncentracyjny. Niebawem okazało się, że

wojna pozbawiła życia jej pierwszą miłość –

pomocnika ojca

w

zakładzie kowalskim,

niejakiego Kutza, z którym zawarła związek

małżeński. Zakochanym nie dane było cieszyć się

życiem małżeńskim, gdyż po 3 miesiącach

pomocnik kowala został powołany do wojska.

Nieborak zginął w czołgu, trafiony na froncie

wschodnim pociskiem przeciwpancernym.

Schnörock, ur. 10.08.1892r.

–

gospodynią

Schulzów

domową. czasem rodzina

Z

powiększyła się o następną córkę członka, której

nadano imię Magda. Wiadomo, że małżeństwo

posiadało jeszcze jedną córkę córeczkę, która

zmarła we śnie na niewydolność układu krążenia

w wieku 10 lat. Została pochowana na miejskim

cmentarzu. Mała Dora od najmłodszych lat

przejawiała zdolności muzyczne. Miłość do opery,

teatru i przyrody pozostała jej do końca życia. W

1935 roku ukończyła 8-klasową Szkołę

Podstawową w Pełczycach z wynikiem bardzo

dobrym. Dla rodziców niezwykle ważne było

kształcenie córki. Posiadając odpowiednie środki

Propaganda niemiecka informowała o

zaplanowanym odwrocie wojsk niemieckich i

okrucieństwie

żołnierzy

radzieckich,

nie

pozostawiała żadnych złudzeń, że obce wojska

zbliżają się do Terra Bernstein. Ojciec Dory,

chcąc

chronić

swoją

rodzinę

przed

okrucieństwami bolszewików, wykopał w lesie w

Krzynkach ziemiankę, w której rodzina spędziła 2

miesiące. Gdy wrócili, miasteczko nosiło już

nazwę Bursztynowo i opanowane było przez

Rosjan. Na szczęście Dora Kutz miała bardzo

finansowe

,

wyprawili Dorę do liceum

ogólnokształcącego w Berlinie. Ukończyła je w

1938 r. Studiów, które następnie podjęła, nie

ukończyła, gdyż po wybuchu II wojny światowej

ojciec nakazał córce wrócić do rodzinnej

miejscowości. Nastąpiło to zapewne tuż po

pierwszych nocnych bombardowaniach Berlina

przez samoloty RAF-u, które miały miejsce w dn.

24, 27 – 28.08.1940 r. Być może rodzice

przeczuwali, że wojna skończy się dla Niemców

przyjazny

stosunek

do

pracowników

przymusowych, tzw. niewolników. Robotnicy

Mieczysław Ruszkowski i Stefan Płocki w dniu

13.05.1946 r. podpisali oświadczenie, wystawiając

jej bardzo dobrą opinię. Referencję miały między

innymi duży wpływ na to, że nie została

natychmiast deportowana na tereny zachodnich

Niemiec. Rozstrzygnięciem okazała się znajomość

z

Polakiem Rościsławem Demenko, który

klęską, dlatego też chcieli,

aby rodzina w

przyjechał na Ziemie Odzyskanie latem 1945 r.

Urodził się 1906 roku w miejscowości Klewań,

pow. Równe, woj. wołyńskie. W wieku 3 lat

trudnych chwilach była blisko siebie. Po powrocie

do rodzinnej miejscowości dziewiętnastoletnią

wówczas Dorę w dniu 01.10.1940 r. zatrudnił

właściciel sklepu kolonialnego znajdującego się

przy ul. Richt str. 56 ( ul. Armii Polskiej) – Max

Tolles. Pod jego okiem pilnie uczyła się zawodu

ekspedientki, sprzedając ekskluzywne towary z

całego świata. Zawód sprzedawczyni wykonywała

do końca życia. Była pracownikiem bardzo

rzetelnym, sumiennym i niezwykle uczciwym. Jej

stosunek do reżimu faszystowskiego był raczej

wrogi. Oczywiście nieprzyjaznego nastawienia w

wyprowadził się wraz

z

rodzicami do

miejscowości Sarny, gdzie uczęszczał do szkoły

powszechnej, a następnie do gimnazjum. Ojciec

Mikołaj Demenko poległ bohaterską śmiercią za

ojczyznę

w

1920 r.

w

wojnie polsko-

bolszewickiej. Matka Leokadia z domu Glińska –

gospodyni domowa, w poszukiwaniu środków do

życia, grała na pianinie w Sarnach w niemym

kinie. Rościsław aby pomóc matce przerwał naukę

i rozpoczął pracę zarobkową. Posiadał wrodzone

2

zdolności plastyczne, pracował jako kreślarz.

Kontynuował naukę eksternistycznie, ostatecznie

zdając egzamin dojrzałości. Do momentu

wybuchu II wojny światowej wykonywał plany w

dziedzinie pomiarów melioracyjnych i leśnych.

Wiadomo, że w domu rodzinnym Rościsława

zawsze panowała atmosfera umiłowania do

muzyki, opery i teatru. 18.06.1939 r. Sarny

zostały zajęte przez żołnierzy Armii Czerwonej.

W roku 1940 r. przeprowadził się do Janowa

Lubelskiego, gdzie w okresie 1940 – 41 miały

miejsce masowe egzekucje ludności żydowskiej,

tymczasowy dowód

stwierdzający polską

przynależność narodową. Uczęszczała do

wieczorowej szkoły w Pełczycach, gdzie pilnie

uczyła się języka polskiego. Z biegiem czasu

opanowała

umiejętność pisania w języku

polskim, a pozostawione przez nią zapiski budzą

podziw starannością pisma i brakiem błędów

ortograficznych. Niestety, polską przynależnością

narodową Dory Kutz zainteresował się Urząd

Wojewódzki w Szczecinie, poszukując ostatnich

Niemców, których należy deportować,

jak

określano „ochoczo wyjeżdżających za Odrę”. 6

maja 1950 r. urząd cofnął decyzję Komisji

Weryfikacyjnej w Pełczycach, uznając ją za

nieważną i wydaną bez żadnych podstaw

których

dokonywały

wojska

niemieckie.

Dzierżawił piwiarnię ,która następnie została

jednak zamknięta przez okupanta. W związku z

tym zatrudnił się jako robotnik w miejscowym

tartaku. W dniu 26 lipca 1944 roku Janów

Lubelski zajęły wojska radzieckie przy udziale

żołnierzy Armii Ludowej. Po zakończeniu wojny

osiadł na stałe w Pełczycach. Od września 1945 r.

do lipca 1947 r. był właścicielem sklepu

spożywczego przy ul. A. Polskiej. W Gminnej

Spółdzielni Samopomoc Chłopska pracował od

prawnych. Stwierdził, że

naruszona została

ustawa z dnia 28.04.1946 r. o obywatelstwie

państwa polskiego osób narodowości polskiej

zamieszkałych na terenie Ziem Odzyskanych,

bowiem Dora Kutz nie jest obywatelką polską.

Jakby tego było mało, polecono odebrać Niemce

wszystkie dowody stwierdzające

polską

przynależność narodową, nakazano traktować ją

jako Niemkę i skierować do pracy w PGR do

chwili wysiedlenia do Niemiec, gdzie posiadała

swoją rodzinę. Na szczęście Rościsław Demenko

wykazał się dużą intuicją i sprytem, bo w dniu

30.04.1950 r. w Urzędzie Stanu Cywilnego zawarł

związek małżeński z Dorą Minną Wilhelminą z

domu Schulz, więc jeszcze przed cofnięciem

decyzji Komisji Weryfikacyjnej. Tak więc Dora

Demenko na podstawie art. 4 ust. 3 ustawy z dn.

20.01.1920 r. o obywatelstwie państwa polskiego

z chwilą zmiany stanu cywilnego automatycznie

nabyła obywatelstwo polskie. Co ciekawe,

01.11.1947 r.

w

charakterze pracownika

umysłowego.

Przyszli małżonkowie poznali się w sklepie

kolonialnym we wrześniu 1945 r. Była to miłość

od pierwszego wejrzenia. Rościsław Demenko

zaopiekował się Niemką Dorą Kutz, chroniąc ją

przed wszystkimi zagrożeniami. Polacy jak i

Niemcy na związek spoglądali podejrzliwie, a

nawet wrogo. Rodzice Dory Kutz nie byli

usatysfakcjonowani tą znajomością, a gdy nie

pomogły żadne argumenty, poinformowali

przyszłego zięcia, że córka choruje na serce i

został jej miesiąc życia. W odpowiedzi usłyszeli,

że nie ma to dla niego żadnego znaczenia.

Rodzina Schulzów wiedziała, że niedługo zostanie

deportowana. Ostatecznie rodziców Dory Kutz

wydalono pod koniec 1945 r.

Rościsław

Demenko

zawierając

związek

małżeński jeszcze przed cofnięciem decyzji, nie

musiał składać podania o zezwolenia na zawarcie

małżeństwa z obywatelką Niemiec, a pewności

nie miał czy otrzyma takowe po odebraniu

Rościsław Demenko był osobą, która

ukochanej

tymczasowego

dowodu

dzięki zaangażowaniu i operatywności posiadał

znaczny wpływ na organizację życia kulturalnego

i społecznego (był członkiem tymczasowej rady w

Bursztynowie, zarządu kolegialnego przy Radzie

Miejskiej w Pełczycach, jednym z założycieli

amatorskiego teatru). Innymi słowy, należało się

liczyć z jego zdaniem. Dzięki jego staraniom Dora

Kutz pomyślnie przeszła Komisję Weryfikacyjną

w Pełczycach i 27.08.1946 roku otrzymała

stwierdzającego przynależność polską. Sprawność

działania Rościsława Demenko uratowała jego

żonę przed deportacją. Swoją przebiegłością

rozwścieczył urzędników w Szczecinie, którzy

zażądali przesłania im aktu ślubu oraz dowodów

obywatelstwa polskiego Rościsława Demenko,

których ostatecznie podważyć już nie mogli.

Gerard Sopiński

3

Znany niemiecki pisarz Karol May, napisał w XIX wieku powieść, której fragmenty ukazują rycerzy i

wydarzenia rozgrywające się na terenach Nowej Marchii i Księstwa Pomorskiego. Tom 69 dzieł

Karola Maya o grubości 416 stron, został podzielony na trzy części. W jednej z nich opisane zostały

losy sławnego rycerskiego rozbójnika Dytryka Quitzowa, a w drugiej zamieszczono opowiadanie nas

najbardziej interesujące - „Sokolnik”. Powieść ta, w przeciwieństwie do innych dzieł tego autora,

poświęconych przygodom na kontynencie amerykańskim, jest ciągle nieznana dla polskiego

czytelnika. Może kiedyś doczekamy się jej tłumaczenia. Myślę, że z zaciekawieniem przeczytalibyśmy

o przygodach rycerstwa żyjącego na obecnych ziemiach polskich, a w niegdysiejszej Nowej Marchii i

na Pomorzu Zachodnim. Na razie jednak musimy korzystać z wydań w językach niemieckim i

czeskim. Wśród powieściowych bohaterów Karola Maya odnajdujemy licznych Wedlów. Czy ich losy,

to tylko fantazja znanego pisarza ?

Sokolnik

Głównym bohaterem powieści Karola Maya jest sokolnik, a akcja pełna

jest walk prowadzonych przez rycerzy pomorskich i nowomarchijskich

tego obszaru, w tym przez Henninga Wedla z Mirosławca, Wedlów z

Sicka koło Recza, Wedlów z Tuczna i Wałcza, Wedlów z Krępcewa koło

Stargardu, Erazma Wedla z Recza, Stegelitzów z Recza i Güntersbergów.

W powieści rycerze ci dokonują wielu napadów, więzią przeciwników,

wymuszają okupy, palą i pustoszą pograniczne wioski. Słowem tak, jak w

innych powieściach Karola Maya.

Główny wątek w powieści rozpoczyna się powrotem młodego

rycerza Henninga Wedla do rodzinnego zamku w Mirosławcu (Frydland).

Wedel podróżujący w przebraniu myśliwego, przejeżdża w pobliżu lasu

swego oponenta Szymona Güntersberga, który go nie rozpoznaje i bierze

za sokolnika. Sytuacja ta Henningowi bardzo odpowiadała, bo pomimo

tego, że początkowo został siłą zabrany na polowanie, to potem zauważył

swoją szansę spotkania swej ukochanej - Brunhildy, córki Güntersberga.

Podczas polowania młody rycerz zademonstrował umiejętności

przeprowadzania łowów z sokołem oraz fechtunku na miecze. Zrobił duże

wrażenie na zwaśnionym z nim Szymonie Güntersbergu oraz na innym

4

rycerzach, w tym na Janekinie Stegelitzu z Recza. Zaraz potem Henning (sokolnik) miał okazję po raz

kolejny zaskarbić sobie uznanie swych wrogów. W pogoni za zwierzyną, myśliwi zabłądzili i znaleźli się na

terenach Księstwa Pomorskiego, opodal zamku w Krępcewie, głównej siedziby jednej z linii rodu Wedlów.

Krępcewscy Wedlowie nie przepuścili takiej sytuacji i przetrzepali skórę swojemu wrogowi –

Güntersbergowi i ich poplecznikom. Przebrany za sokolnika Henning Wedel, włączył się do walki w

obronie napadniętych. Pozorował walkę ze swym wujem Fryderykiem von Wedel, a gdy ten poznał

Henninga, domyślił się podstępu i pozwolił się mu pokonać. Po odniesionym zwycięstwie Henning przyjął

od Szymona Güntersberga i Janekina Stegelitza, wdzięcznych za wybawienie z opresji, zaproszenie na ich

zamek Güntersberg.

Historyczny Henning Wedel, nazywany w powieści Maya

Zamek Wedlów

w

Mirosławcu

–

Frydlandzkim (Friedländer), miał główną siedzibę na zamku w

Mirosławcu (od 1400 r.) i reprezentował linię rodu Wedlów,

związaną przez wieki z Polską. W pierwszych dniach wielkiej

wojny polsko-krzyżackiej (1409-1411), Henning jako polski lennik

został ukarany zajęciem przez wojska krzyżackie zamku w

Mirosławcu. Zamek pozostawał w rękach krzyżackich jeszcze po

zapewne istniał już w 1314 roku. Był

siedzibą linii Wedlów Frydlandzkich do

końca XVI wieku. W latach 1409-1411

okupowany przez Krzyżaków. Do dzisiaj

zachowało się jedynie wzgórze zamkowe.

bitwie grunwaldzkiej. A Henning uszedłszy z życiem przed wrogiem, przebywał poza rodowymi

posiadłościami. Gdy na mocy pokoju toruńskiego (1411) wszystkie utracone przez Polskę w tej wojnie

zamki powróciły do królestwa, Henning Wedel powrócił do Mirosławca i jeszcze silniej związał się z

Polską, walcząc ze zwolennikami Zakonu w Nowej Marchii i na Pomorzu. Gdy w 1414 roku wybuchła

kolejna wojna polsko-krzyżacka, rozpoczął działania na pograniczu z popierającymi Zakon Krzyżacki

Güntersbergami z Pomorza i Nowej Marchii oraz ze swoimi krewnymi Wedlami i Stegelitzami z Recza.

Podczas tych walk, Henning z Mirosławca został pojmany przez Janekina Stegelitza pana z Recza i

Szadzka. W odpowiedzi, jego krewni z Mirosławca przy udziale

Zamek w Pęzinie powstał w drugiej

połowie XIV wieku, rozbudowywany w

XV, XVI i XIX wieku. Przejściowo w

drugiej połowie XV wieku zamek w

Wedlów z Krępcewa, przystąpili do niszczenia dóbr Stegelitzów w

księstwie słupskim.

Do uwolnienia Henniga doszło dopiero wówczas, gdy

Wedlom udało się pochwycić wracającego ze Stargardu Janekina

Stegelitza. W zamian za odzyskanie wolności zobowiązał się on

dać nie tylko okup, ale i wypuścić z niewoli Henninga.

Po wyjściu z niewoli, Henning walczył z Güntersbegami.

W 1414 Henning wraz ze swymi krewnymi: Henningiem Wedlem

posiadaniu Zakonu Joannitów. Przed i po

tym okresie siedziba rodu von Borcków.

W pocztach XV wieku zamek składał się z

wieży, domu mieszkalnego

kurtynowego z bramą.

i

muru

z Krępcewa i Fryderykiem Wedelem z Drawna, zorganizował

zasadzkę w młynie nad Iną na Szymona Güntersberga. Podczas walk

spalono młyn, poległ jeden z knechtów Henninga, a Szymona

pojmano i uwięziono w lochach zamku mirosławieckiego. Wkrótce

potem zaatakowali Güntersbergowie. Spalili i obrabowali dobra

Wedlów z Krępcewa położone koło Suchania, Dolic i Stargardu.

Jesienią 1414 roku Henning oraz Wedlowie z Tuczna i Wałcza

toczyli wojnę ze Stegelitzami i atakowali miasto Choszczno. Spod

Choszczna oddział Wedlów udał się na południe pod Dobiegniew,

gdzie w okolicznych wioskach zabito dwóch mieszczan i dwóch

chłopów oraz zajęto 19 koni. Przeciągająca się walka dawała się we

znaki obu stronom. W kwietniu 1415 roku Krzyżacy pojmali i

uwięzili syna Henninga z Mirosławca, Henninga Młodszego. Pod

naciskiem gróźb, obie

Zamki Wedlów w Reczu i Ińsku. Zamek w

Reczu powstał w początkach XIV wieku. Od

1350 do XVI wieku należał do linii Wedlów.

strony,

Krzyżacy

i

Wedlowie

rozpoczęli

rozmowy. 24 czerwca

doszło do zawarcia

porozumienia z Wedlami z Tuczna i Drahimia oraz z

Henningiem z Mirosławca.

Zniszczony

w

1469 roku, nie został

odbudowany. O zamku w Ińsku nie wiele

wiadomo. Powstał w nieznanym dzisiaj

miejscu, zapewne w XIV wieku. Został

zniszczony na początku XV wieku.

W latach 1419-1421 Henning i Hasso z Mirosławca,

którzy posiadali miasto i zamek (w Mirosławcu), nadal sprzyjali polskiemu władcy i chcieli we

współdziałaniu z Polakami z Wałcza zająć zamek w Złocieńcu, który posiadał ich rodowiec Hasson

5

Młodszy. W maju i w czerwcu 1421 roku Wedlowie zwracali się do krzyżaków w imieniu krewnych z

Drawna, aby oddano im zamek. Wśród nich był także Henning z Mirosławca, wójt z Lipia w księstwie

słupskim. Był zatem urzędnikiem księcia Bogusława IX. Henning von Wedel zmarł przed 13 kwietnia 1425

roku. Z kolei rycerz Szymon Güntersberg jest znany z dokumentów z lat 1410-1423, ale jego zamek nie

znajdował się w Güntersbergu, czyli obecnym Nosowie, jak pisze K.May, lecz w Pęzinie (1421 r.), który

posiadali potomkowie Szymona do 1482 roku.

Panowie na Reczu

Według powieści Karola Maya, jedynym przyjacielem Szymona Güntersberga był Erazm Wedel z Recza, co

wskazuje na przynależność tych rycerzy do stronnictwa prokrzyżackiego. Z tą jednak różnicą, że Szymon

należałby do niego na Pomorzu, a Erazm – w Nowej Marchii. Przyjrzyjmy się zatem i tym postaciom.

Historyczny Erazm Wedel z Recza był także panem Ińska i wielu okolicznych włości. W

średniowiecznych dokumentach wzmiankowany jest w latach 1414-1425 i rzeczywiście był wiernym

stronnikiem Zakonu Krzyżackiego. Już w 1414 roku, gdy ród von Wedlów wystąpił w obronie krewnych z

Wałcza, Tuczna i Mirosławca, zamieszkujących po polskiej stronie granicy, Erazm z Recza przeciwstawił

się propolskiej polityce prowadzonej przez część rodu. Z tego zapewne powodu oddziały pomorskie i

polskie spustoszyły jego posiadłości położone wokół Recza. Do tego rycerz ten popadł w ostry konflikt z

Borckami z Łobza i Węgorzyna.

Podczas przeciągających się wojen polsko-krzyżackich w latach 1414-1422, co pewien czas Erazm

von Wedel z Recza i Ińska brał udział w nadgranicznych starciach. W 1416 roku polskie wojska zniszczyły

jego włości koło Ińska, a w 1418 roku położone koło Recza. Od 1419 roku był oblegany przez Polaków w

Ińsku. Zamek zdobyto dopiero w 1420 roku szturmem i splądrowano. Co się z Erazmem potem działo przez

kilka lat – nie wiemy. Jesienią 1424 roku wszedł do komisji ustalającej polsko-nowomarchijską granicę. W

1425 roku wraz z Zygfrydem Stegelitzem, obaj z Recza, ruszali z misją dyplomatyczną do księcia

szczecińskiego. Ostatni raz wzmiankowany 25 marca 1425 roku po wypełnieniu poselskiego zadania.

Po stronie Erazma wspomniano na kartach

Zamek w Szadzku – powstał w XIV wieku

nad wschodnią granicą Księstwa Pomorskiego

z Nową Marchią. Usytuowany na wzgórzu na

zachodnim brzegu jeziora. W XIV do XV

wieku w posiadaniu rodu von Stegelitz. W 1478

roku zdobyty przez armię brandenburską, został

pozbawiony częściowo walorów obronnych.

Zniszczony w drugiej połowie XVII wieku.

powieści wielokrotnie historycznego rycerza i sąsiada -

Janeka albo Janekina Stegelitza (1403-1415),

posiadającego włości po dwóch stronach granicy, po

pomorskiej w Szadzku i nowomarchijskiej – w Reczu.

W 1403 roku urządzał najazdy z Szadzka na Nową

Marchię, a w czasach wielkiej wojny polsko-

krzyżackiej, wstąpił w szeregi armii zakonnej.

Jednakże Zakon nie był w stanie spłacić długów wobec

zaciężnego rycerza i 1 maja 1411 roku wielki mistrz Henryk von Plauen wystawił Janekowi, oraz jego bratu

Zygfrydowi i ich kuzynowi Henrykowi, skrypt dłużny na 372 guldeny pod zastaw młyna zakonnego w

Choszcznie. Stegelitzowie byli zaangażowani w liczne wojny polsko-krzyżackie oraz walki na pograniczu w

następnych latach. A o udziale Janeka w wojnie z Polską wspomina się w korespondencji zakonnej jeszcze

w 1415 roku.

Dytryk von Quitzow

Wróćmy do powieści Karola Maya. Sokolnik z Brunhildą

Historia zbrojnych potyczek margrabiego

ruszają do zamku Güntersberg, a Szymon Güntersberg i

Janekin Stegelitz pozostali jeszcze na polowaniu. Gdy

dojeżdżali do zamku Szymona, pojawił się przed nimi

Fryderyka Hohenzollerna z Quitzowami stała

się kanwą dla powieści T.Helkego, Fehde um

Brandenburg, wydanej w Stuttgarcie w 1941

cudzoziemiec z pytaniem: Kto jest panem tego zamku? Gdy

dowiedział się od Brunhildy, że to siedziba Szymona

Güntersberga, kazał się zaraz do niego prowadzić. Sokolnik

rozpoznał w przybyszu, szeroko znanego w Marchii

Brandenburskiej rycerza awanturnika Dytryka von

roku. Jednak książka skażona jest wpływami

epoki, w której powstała. W niekorzystnym

świetle ukazano tutaj nie tylko Quitzowów jako

raubritterów, ale i samych książąt pomorskich.

Quitzowa i zgodził się doprowadzić go do zamku. Podczas podróży poinformował rycerza, że Szymon jest

jeszcze na polowaniu. Quitzow postanowił zaczekać, bo chciał się koniecznie z nim rozmówić. Na zamku

upływała godzina za godziną, aż nadeszła noc, lecz myśliwi nie powrócili. Quitzow niecierpliwie dopytywał

się co chwila o Szymona, a sokolnik (Henning Wedel Frydlandzki) obserwował go.

6

Podczas rozmowy Quitzow zaczął wypytywać sokolnika o stosunki Szymona z okolicznym

rycerstwem, w tym z Wedlami z Bytowa i Erazmem Wedlem z Recza. Sokolnik poinformował, iż Wedlowie

na Bytowie żyją w konflikcie z Szymonem. Nie może też on liczyć na pomoc Henryka Wedla z Krępcewa.

Wspomniał, że do wielkich przeciwników Szymona zaliczał się cały ród Krępcewski (Kremzowsky), a

szczególnie Henryk z Krępcewa oraz Henryk Borcke. Wszyscy oni wypowiedzieli przyjaźń nie tylko

Szymonowi, ale Erazmowi Wedlowi, jego wielkiemu przyjacielowi. Dytryk wyjawił, że wie o tym, że

Szymon jest w trudnej sytuacji. Z tego powodu postanowił odwiedzić go i zaproponować pomoc. Ale teraz

nie miał zbyt wiele czasu. Więc kiedy rankiem Brunhilda poinformowała gościa, że ojciec jeszcze nie

wrócił, ten kazał Szymonowi powiedzieć, że za kilka dni przyjedzie znowu i odjechał. Panna pożegnała

gościa, ale była przerażona nieobecnością ojca, obawiając się, czy czasami coś mu się nie stało.

Historyczny rycerz Dytryk Quitzow reprezentował

rodzinę, która w ciągu nieco ponad stu lat, zrobiła zawrotną

karierę, stając się w końcu XIV wieku jednym

z

najpotężniejszych rodów Brandenburgii. Drogi awansu tego

rodu były różne. Zaczęto od gromadzenia bogactw i urzędów.

Nie bez znaczenia tutaj były słabe rządy władców

Brandenburgii z dynastii Wittelsbachów i Luksemburgów. Na

czoło rodów marchijskich wyszli około 1400 roku, gdy z córką

namiestnika Josta Luksemburga, ożenił się Dytryk Quitzow, a

w posagu otrzymał zamek Plaue nad Hawelą i gdy jego brat

Hans, ożenił się z Agnieszką córką Lippolda von Bredow,

wchodząc w posiadanie miasta Sandow nad Łabą. Odtąd zamki

Plaue i Sandow stały się najważniejszymi ośrodkami rodu

Quitzowów.

Dytryk i Hans wychowywali się u boku ojca Kunona

Quitzowa, o którym głośno było w Marchii, a kronikarz lubecki

Diethmar określił Kunona w 1391 roku „starym rabusiem”.

Dytryk i Hans zasłynęli już w 1402 roku, kiedy

prowadząc oblężenie miasta Straussberg, chcąc zmusić

mieszczan do kapitulacji, kazali strzelać płonącymi strzałami.

W ten sposób podpalono budynki, a pastwą pożaru padło 600

domów i liczni mieszczanie. Podobno miasto nie odbudowało

się jeszcze w sto lat po tym najeździe. Jesienią 1402 roku

Dytryk przegrał bitwę w lesie Wernitz pod Rathenow i dostał się wówczas do niewoli przeciwników

brandenburskich i meklemburskich. Pobyt w lochach trwał krótko, bo 13 grudnia Dytryk był już na

wolności i wraz z hrabiami von Lindow napadł na dobra biskupa lubuskiego oraz na ziemię barnimską.

Splądrowano dwadzieścia dwie biskupie wioski i ukradziono majątek wart 3.000 groszy.

Ponieważ słaby władca Brandenburgii nie potrafił zapanować nad anarchią, uciskane miasta zaczęły

przechodzić na stronę Quitzowów. Rady Berlina, Köln i Barnima, ustanowiły Hansa Quitzowa starostą

Marchii Środkowej, a Dytryka, dowódcą ich wojsk. Quitzowowie nie spostrzegli się, jak wprzęgnięto ich w

politykę państwa. Teraz ruszali zbrojnie przeciwko swym niedawnym sojusznikom. Oswobodzili wschodnią

część Brandenburgii i okręg Straussberg, odbierając te terytoria książętom zachodniopomorskim. Ich

chciwość pozostała jednak taka sama. Zarówno Straussberg jak i Botzow, postanowili zatrzymać dla siebie

oraz „przyjąć” z wdzięczności za swoje usługi od mieszczan z Berlina 80 kop groszy. A na dodatek

przymuszeni przez rycerzy mieszczanie, musieli urządzić rozbójnikom triumfalny wjazd do Berlina.

Quitzowowie utrzymywali zewnętrzne pozory lennego posłuszeństwa, ale mordowali i rabowali

przez cały czas. W 1407 roku margrabia zaprosił do Berlina księcia meklemburskiego Jana i by gościa nie

spotkały kłopoty w drodze, dał mu list żelazny zapewniający ochronę. Lecz dla Quitzowów nie była to

żadna przeszkoda. Gdy tylko książę Jan pojawił się na drodze, został napadnięty przez ludzi Dytryka

Quitzowa i umieszczony w więzieniu zamku Plaue. Gdy w lutym 1408 roku książę spróbował ucieczki z

więzienia i podczas silnego mrozu, chcąc przedostać się po zamarzniętej Haweli na drugi brzeg,

Quitzowowie zorganizowali pościg. Na koniach, z psami łowczymi, gonili za księciem jak na zwierza. Nie

pomogła szybko zorganizowana pomoc z położonego na drugim brzegu Brandenburga. Skostniałego od

zimna uciekiniera szybciej dopadli ludzie Quitzowów. Jan ponownie znalazł się w więzieniu, w którym

7

spędził dalszych 14 miesięcy. Byłby siedział tam dłużej, gdyby nie przypadek. Razu pewnego poddani

księcia Jana schwytali Hansa Quitzowa i cały klan musiał zgodzić się na wymianę jeńców.

Na długiej liście skarg na Dytryka, znajdują się także najazdy na Nową Marchię. Wielki mistrz

krzyżacki skarżył się na Quitzowów począwszy od 1402 roku przez kilka lat. Od raubritterskich najazdów

cierpiała najbardziej Chojna i okolice (1406). W 1407 roku Quitzowowie urządzali napady na kupców

nowomarchijskich, podróżujących za Odrę do Frankfurtu i Berlina. Podobno w 1408 roku Dytryk planował

wraz z księciem szczecińskim Świętoborem i Polską najazd na Nową Marchię, a Krzyżacy podejrzewali go

o zmowę ze spiskowcami spośród rycerstwa nowomarchijskiego. Donosiciele zakonni informowali o takich

kontaktach Henryka Güntersberga i Henninga Wedla. I chyba do tych związków Dytryka z 1408 roku,

właściwie nam bliżej nieznanych, sięgnął w fabule powieści Karol

May.

Co do Dytryka, o którym można by jeszcze wiele

powiedzieć, w 1409 roku był z innymi krewnymi pod wpływem

krzyżackim i gromadził z ich polecenia oddziały zaciężne. Robił to

jednak bardzo opieszale. A gdy dotarła do niego wieść o klęsce

Zakonu Krzyżackiego w bitwie pod Grunwaldem, Dytryk

skierował zmobilizowane oddziały na Berlin. Zniszczył posiadłości

podmiejskie i uprowadził wielkie stada bydła.

Dopiero gdy w 1411 roku namiestnikiem Marchii

Brandenburskiej został Fryderyk I Hohenzollern, Quitzowowie,

którzy trwali w opozycji do władcy, byli powoli pacyfikowani.

Fryderyk I zdecydowanie likwidował kolejno wszystkie gniazda

rozbójników-rycerzy. Schwytano i uwięziono Hansa Quitzowa.

Jedynie Dytryk zdołał ujść przed wojskiem namiestnika. W marcu

1414 roku ogłoszono pokój ziemski i dokonywano wymiany

jeńców. Wiemy, że w lochach zamków Dytryka znaleziono kilku

rycerzy z Nowej Marchii i Pomorza. Sam Dytryk powrócił pod

skrzydła władców jeszcze w 1414 roku i z ramienia Hohenzollerna

prowadził rozmowy dyplomatyczne z książętami pomorskimi.

Zmarł w 1417 roku i mimo swej burzliwej przeszłości, posiadania na sumieniu śmierci wielu osób, został

pochowany w klasztorze Marienborn.

Zamek Güntersberg

W powieści Karola Maya, Henning Frydlandzki ucieszył się ze spotkania ze sławnym rycerzem Dytrykiem

Quitzowem i z tego, że zaofiarował on pomoc dla ojca Brunhildy. Henning także obawiał się o Szymona,

kiedy Brunhilda poinformowała, że ojciec nie wrócił z polowania. Ale niebawem nadeszła wiadomość, że

Szymon z polowania udał się w odwiedziny do Janekina Stegelitza do Recza. Jednakże w drodze powrotnej

został pojmany i uwięziony. Wyznaczono za niego wysokie wykupne. Pomoc Dytryka Quitzowa miała być

w tej sytuacji nieoceniona. Postanowiono też powiadomić o tym przyjaciela Szymona - Erazma Wedla z

Recza.

Przeciwnicy Szymona doszli do wniosku, że skoro Szymon siedzi w lochach, to jest dobra okazja,

aby uderzyć na jego zamek w Güntersbergu. Następnego dnia, znajdującego się wtedy na zamku sokolnika

powiadomiły straże, że na gościńcu wiodącym do zamku dostrzeżono zbrojnych z proporcami. Sokolnik w

rozmowie z panią zamku Brunhildą stwierdził, że jeżeli strażnicy z wieży dobrze dostrzegli, że są to

Reczanie. Po czym zbiegł po schodach na podwórzec i podszedł do bramy, pod którą już byli zbrojni. Na

pytanie – kim są ? – odpowiedzieli, że ludźmi pana Janekina z Recza, wysłanymi za namową pana Dytryka

Quitzowa. Z radością otwarto bramę i wpuszczono zbrojnych do środka.

Reczanom przewodził stary rycerz Matthias, którego sokolnik zaprosił do swej komnaty, by zapytać o pana

Szymona. Ten poinformował, że Szymon wraz z jego panem Janekinem Stegelitzem dostali się w ręce

Wedlów z Krępcewa. Powiedział też, że Wedlowie pewnie teraz ruszą na zamek Güntersberg. Dlatego

przybył, aby zamek zabezpieczyć. Noc przebiegła jeszcze spokojnie. Ale rankiem, kiedy sokolnik i Matthias

robili obchód straży, otrzymali wiadomość, że na skraju lasu ponownie dostrzeżono zbrojnych.

Sokolnik (Frydlandzki) dosiadł konia i pojechał ku nim. Byli to jego krewni - Wedlowie. W

rozmowie poinstruował znajdujących się pod lasem Wedlów z Krępcewa, jak mają atakować zamek.

Sokolnik chciał, aby atakowano zamek z trzech stron, a jedna była wolna od walk, aby miał możliwość

8

ucieczki. Po ustaleniach powrócił na zamek. Brunhildzie kazał nie opuszczać komnaty i obiecał ją

powiadomić, kiedy będzie bezpiecznie. Ta usłuchała rad sokolnika i życzyła mu, aby Bóg go ochraniał i dał

siły w walce.

Wkrótce potem wybuchły walki. Podczas oblężenia powtarzano ataki za atakiem, ale twierdza

broniła się bohatersko. Zamek ściśnięto oblężeniem z trzech stron. Wolna pozostała tylko strona od jeziora,

którego woda podchodziła niemal pod same mury obronne. Sokolnik uważając, że z tej strony wróg nie

zaatakuje, nie wystawiał tutaj straży. Walki przeciągały się. Matthias widząc, jak ubywało atakujących,

łudził się nadzieją. Ale sokolnik wiedział, że Wedlowie szykują się do głównego ataku nocą. Nakazał

ostrożność i wystawił straże. Napastnicy dotrzymali wcześniejszych ustaleń i późną nocą sokolnik usłyszał

okrzyk - Wróg! Straże doniosły, że napastnicy cicho podeszli pod mury. Dlatego niemal bez walki zajęto

podzamcze. Sokolnik wiedząc, że to ostatnia chwila, aby ratować Brunhildę. Namówił ją, żeby z nim poszła,

a odstawi ją w bezpieczne miejsce. Wrogów, którzy już wdzierali się do zamku odparł i zamknął przed nimi

drzwi. Wielkie wrota mogły wytrzymać jeszcze krótką chwilę, w czasie której odwołał z wieży straże,

obiecując wszystkich uratować, wyprowadzając ich ukrytym podziemnym przejściem.

Uciekinierzy usłyszeli z podwórza zamkowego hałas świadczący, że wróg podnosi już główną

bramę. Rozległ się wtedy donośny okrzyk: Pomóżcie odnaleźć mi Różyczkę z Güntersbergu. To zmusiło

sokolnika do szybkiego działania. Podniósł rannego Matthiasa i z jeszcze jednym ze swych najlepszych

ludzi udał się na wieżę, skąd zrzucili zapaloną smołę, by powstrzymać napastników. Potem ukrytymi

drzwiami zeszli do podziemi. Po przejściu korytarzem, wyszli z zamku za dużym krzewem, rosnącym na

brzegu jeziora. Niewidoczni dla zbrojnych na murach, przez ćwierć godziny obserwowali pożar zamku.

Brunhilda rozpaczała. Jej ojciec był w niewoli, a ona sama została bezdomną. Powoli ruszono

wzdłuż brzegu jeziora. Jednak po jakimś czasie, sokolnik postanowił ich zostawić pod pozorem znalezienia

koni. Chciał je dostać w dobrach Krępcewskich, które rozpoczynały się zaraz za jeziorem. Brunhilda

ostrzegała sokolnika, że to są zaciekli przeciwnicy jej ojca i sam może wpaść w ich ręce. Ten jednak nie

mógł wyjawić, że nie obawiał się swego krewnego Henninga z Krępcewa. Gdy po jakimś czasie szczęśliwie

powrócił z końmi, Brunhilda dziwiła się bardzo, że tak szybko je znalazł. Powoli Panna zaczęła się

domyślać, że sokolnik skrywa przed nią jakąś tajemnicę. Lecz na razie cieszyła ją świadomość, że nie jest

mu obojętna. Sokolnik odparł, że konie zabrał jednemu z ludzi Wedlów i wyjawił Brunhildzie plan ukrycia

jej na zamku w Bytowie.

Wizyta na zamku w Bytowie

Uratowani z zamku Güntersberg, bez przeszkód przeszli przez obszar należący do Krępcewskich i dotarli do

zamku w Bytowie. Otwarto im bramę i wjechali do dolnego dworu. Zaproszono ich na pokoje, a konie

zabrano do stajni. Naprzeciw wyszedł Hans Wedel z żoną Hedwigą. Miłe powitanie przeciwników jej ojca,

było zaskoczeniem i zrobiło duże wrażenie na Brunhildzie. Od śmierci matki, dziewczyna była samotna, bo

ojciec na zamku w Günterbergu czas spędzał jedynie z pijackimi kamratami, opuszczając kasztel jedynie na

polowania.

Tutaj w Bytowie sokolnik rozmyślał, jak uwolnić ojca Brunhildy. Gdy przebywał w swojej

komnacie, odwiedził go Hans Wedel. Młodzieniec zdziwił się, że stryj go jeszcze nie rozpoznał. Ale w

końcu ujawnił się. Na pytania stryja, gdzie bywał, odpowiadał, że w Alten Wedel (dzisiejsze Sicko koło

Recza) u Fryderyka Wedla, gdzie opiekował się ptakami. Opowiedział także o tym, jak to kiedyś udał się

poza granice swych posiadłości i spotkał tam piękną pannę z myśliwymi. Ta wzięła go za sokolnika. Więc

potem, już jako sokolnik, udał się z nią do zamku w Güntersbergu. Hans Wedel zaśmiewał się, co na taką

historię powie ojciec Frydlandzkiego, a jak się będzie wściekał stary Szymon. Potem potwierdził, że o

pojmaniu Szymona i Janekina słyszał, ale o zdobyciu zamku Güntersberg - nie. Zdziwił się, że nie został o

tym powiadomiony, ani przez ludzi z Alten Wedel, ani przez Krępcewskich.

Stryj zapewnił bratanka, że nie zawiedzie jego nadziei co do przyjęcia pod opiekę dziewczyny i w

związku z tym, będzie ona goszczona w Bytowie, jak siostra Henninga. Uspokojony Frydlandzki zostawia

Brunhildę pod dobrą opieką w Bytowie, a sam rusza do Frydlandu.

Wspomniane w powieści Bytowo, to osada położona nad rzeką Iną, na południe od jeziora i wsi

Krzemień. Miejscowość od końca XIII wieku podzielona pomiędzy Nową Marchię i Księstwo Wołogoskie.

Linia podziału wsi i granica państwowa przechodziła przez jezioro Bytów i biegła wzdłuż nurtu rzeki.

Zamek w tej miejscowości istniał w rzeczywistości, ale powstał w 1336 roku i należał wtedy do

Güntersbergów. Już jednak po dwóch latach, musieli zamek rozebrać, jeżeli chcieli powrócić do pobliskiej

Wapnicy. Więcej o zamku w Bytowie w historycznych świadectwach nie słychać. Nie wiemy nawet, gdzie

się znajdował.

9

Finał zawiłej intrygi

W powieści Karola Maya Frydlandzki (sokolnik) składa przed wyjazdem z Bytowa ślub rycerski

Brunhildzie, że wyswobodzi z niewoli jej ojca. I rzeczywiście niebawem miał ku temu okazję. Odnajduje

Szymona w podziemiach rodzinnego zamku w Mirosławcu. Ten zdziwiony pojawieniem się sokolnika zadał

mu szereg pytań, na które nie usłyszał odpowiedzi: - Czy przychodzi z polecenia córki ?, Czy jest bezpieczna

?, Co słychać na zamku w Güntersbergu ?, Jak ci się udało dotrzeć tutaj ?. Na te trudne pytania Frydlandzki

nie odpowiedział. Zaprowadził Szymona do wielkiej sali zamkowej. Tutaj rozmowa toczyła się w obecności

Henninga i Fryderyka Wedlów oraz Henryka Borka.

Henning Wedel rozpoczął pierwszy słowami: Panie Szymonie, bez ważnej przyczyny zostałeś naszym

wrogiem i stawałeś do walki przeciwko nam ze wszystkimi swoimi siłami. Czy pamiętasz, jak pan Fryderyk

Wedel w niecałą godzinę was pokonał w czasie walki w lesie, ale uratował was jedynie sokolnik ?. Na

koniec dodał: Na prośbę człowieka, będącego obrońcą twojej córki, chcemy wymierzyć sprawiedliwość.

Pełen obaw i zaskoczony sytuacją Szymon Güntersberg krzyczał: Czego ode mnie chcecie ?

Wyjaśniono mu więc, że chcą, aby zerwał dalsze zbrojne działania i kontakty z Erazmem Wedlem i

Janekinem Stegelitzem z Recza oraz, by wynagrodził sokolnika. Gdy dostrzeżono wahanie u Szymona

dodano, iż nie powinien się zastanawiać i przyjąć rękę, wyciągniętą do niego przez potężny ród Wedlów.

Szymon propozycję zgody przyjął.

Wtedy Henning ujawnił się, że to on był w przebraniu sokolnika na jego zamku. Powiedział, że

Brunhilda jest bezpieczna, ale zamek Güntersberg został zajęty i zniszczony. Szymon zrozumiał, że po raz

kolejny uratował go sokolnik. Po rozmowie i podziękowaniach,stary Gűntersberg otrzymał od Henninga

Frydlandzkiego konia i obaj ruszyli w kierunku Bytowa, stąd mieli potem podążyć do Güntersbergu. Już

przed wieczorem byli w Bytowie, gdzie przywitał ich Hans Wedel z żoną Hedwigą.

Gości wprowadzono do sali rycerskiej i tutaj doszło do kolejnej, wyjaśniającej minione wydarzenia

rozmowy. Początkowo Szymon zwrócił się do Hansa Wedla niezbyt grzecznie: Panie rycerzu, jest pan

pośrednikiem tego młodego rycerza, którego poznałem wcześniej jako sokolnika, a który pozbawił moją

córkę dachu nad głową ! Wtedy Hans zapytał, jak Szymon odzyskał wolność. Ten zmieszany potwierdził,

że dzięki kolejnym staraniom sokolnika – bez wykupnego. Napiętą atmosferę uspokoiło pojawienie się

Brunhildy i jej powitanie z ojcem. Brunhilda podziękowała za uwolnienie ojca sokolnikowi i oznajmiła, że

chociaż żal jej opuścić Bytów, to musi zgodnie z nakazem ojca - wrócić na zamek Güntersberg.

Wtedy Henning Frydlandzki ujawnił, że to on był sokolnikiem i prosi Brunhildę, aby mu wybaczyła

kłamstwo. Ta nie mogąc uwierzyć że ją okłamał, domagała się wyjaśnień. Młodzieniec padając przed nią na

kolana mówi, że nie jest żadnym sokolnikiem, lecz Henningiem Wedlem, jej przyjacielem z dzieciństwa.

Brunhilda nie wierzy. Wtedy młodzieniec przypomina dawne wydarzenia. Przed wielu laty, kiedy jeszcze

jako chłopca wysłano go na dwór elektorski do Saksonii, z jednym z przyjaciół jego ojca, aby tam zyskał

ogładę, powstał spór pomiędzy ich ojcami. Dowiedział się o tym, kiedy na krótko wrócił do Frydlandu. Na

wszelkie jego propozycje dojścia do ugody, słyszał tylko Nie!. Musiał jeszcze wrócić do Saksonii, ale czekał

z niecierpliwością na pierwsze wezwanie do powrotu. Zamierzał dostać się do Güntersbergu i sprawę

wyjaśnić. Wreszcie po długim oczekiwaniu, otrzymał z kraju wezwanie i ruszył do domu. Wtedy podczas

podróży spotkał swoją Brunhildę na polowaniu.

Dziewczyna twierdziła, że nie przypomina sobie, aby go spotkała wcześniej. Wtedy Henning

opowiedział jej kolejne wydarzenie. Kiedyś sokoły Brunhildy ścigały dwa zające, a jeden ze sług, był na

tyle odważny, że konno wjechał na zamarznięte jezioro, przychodząc z pomocą sokołowi walczącemu z

zającem. Słaby lód załamał się pod nim i nie zdołał się

Joachim Gans von Putlitz, syn

Jaspara pana na Putlitz i Wittenberge,

wydostać na brzeg. Wtedy Brunhilda straciła wiernego

sokolnika. Henning skrywał się wówczas za krzewem i

nadwornego

marszałka

elektora

widział całą sytuację. Jednak nie odważył się jeszcze wtedy

ujawnić i pojechał stąd do Alten Wedel, gdzie ćwiczył z

najlepszymi sokołami. Potem pojechał na zamek

Güntersberg, gdzie potrzebowano sokolnika. Na zakończenie

opowieści Henning wyznał Brunhildzie miłość, a ona jemu.

Tę radosną wiadomość oznajmiono Szymonowi

Brandenburgii Fryderyka I, rycerz

brandenburski, znany od 1425 roku,

zmarł po 1431 roku, ożeniony z bliżej

nieznaną Katarzyną.

Güntersbergowi. Ten jednak, gdy usłyszał o ślubie młodych, aż podskoczył na krześle. Gdy Henning

skończył mówić, Szymon chwycił dzban i rozbił o stół. Odrzekł, że prośba o rękę córki musi być odrzucona

i doprowadza go do rozpaczy. Nie może Brunhildy nikomu oddać, bo jest związany umową z Erazmem

Wedlem. Początkowo Henning myślał, że Szymon przyrzekł ją staremu Erazmowi z Recza. Ale Szymon

10

zaprzeczył twierdząc, że chodzi o jego syna, młodego Waldemara, który przed wieloma laty został wysłany

na wychowanie do Brandenburgii. Henning nie znał Waldemara Wedla osobiście, ale jego przyjaciel,

Joachim Gans von Putlitz twierdził, że Waldemar poległ podczas wojny domowej z rycerzami z rodu

Stachow.

Henning był zdziwiony, że bliski przyjaciel Szymona Erazm Wedel tego mu nie powiedział. Ponowił

prośbę o rękę Brunhildy, a ta wyraziła zgodę. Wtedy też Szymonowi powiedzieli o podróży Dytryka

Quitzowa do Erazma z Recza. Szymon uważał, że ta podróż nie jest jasna, dlaczego Dytryk, przecież jego

przyjaciel, chciał odwiedzić także Erazma w Reczu. Podejrzewał, że Erazm chciał przystąpić do walki z

elektorem brandenburskim Fryderykiem po stronie książąt pomorskich Kazimierza V i Ottona II.

Ostatecznie dochodzi do pojednania i wyrażenia zgody na ślub Brunhildy z młodym Wedlem z

Mirosławca. Rankiem wszyscy ruszają do Güntersbergu, gdzie zaczęto właśnie odbudowę zamku. Po kilku

dniach, spędzonych na wspieraniu prac budowlanych, Henning z żoną podążył do Frydlandu.

Prawda, fikcja i legenda

Analizując biografie postaci historycznych, dochodzimy do wniosku, że pisarz „czerpał pełnymi garściami”

z prawdziwych wydarzeń, rozgrywających się na prawdę w latach 1408-1414. Jednak Karol May zacieśnił

chronologię swej powieści na lata 1412-1413. Pisarz chciał ukazać zawikłane losy rycerstwa

zamieszkującego pogranicze Nowej Marchii, Księstwa Pomorskiego i Polski, w związku z czym, trafnie

wybrał czasy dla swej powieści. Okres początków XV wieku i miejsce akcji, obfitowały w burzliwe

wydarzenia, tak charakterystyczne dla fabuły, którą budował w swoich powieściach ten niemiecki pisarz.

Przeanalizowane dane historyczne pozwalają na stwierdzenie, że przygotowując się do pracy nad

tym tomem, Karol May zapewne sięgnął do opracowań historycznych. Najprawdopodobniej miał dostęp do

pracy Johannesa Voigta Die Erwerbung der Neumark, wydanej w Berlinie w 1863 roku. Autor skorzystał

także z map, bo to pozwalało na tak trafne lokowanie wydarzeń w terenie. Orientował się w topografii

pogranicza nowomarchijsko-pomorskiego i nie można mu odmówić znajomości i umiejętności łączenia

fikcji z realiami historycznymi. Wydaje się także, że świadomie zrezygnował z pewnych wydarzeń

historycznych. W pierwszej połowie XV wieku Nowa Marchia należała do Zakonu Krzyżackiego.

Wedlowie, zwłaszcza Erazm z Recza, byli szczególnie mocno związani z polityką Zakonu. Początek XV

wieku to także wojny polsko-krzyżackie, przegrywane przez Zakon. W wojnach tych uczestniczyli

wspomniani tutaj rycerze. U Maya nie znajdziemy żadnej wzmianki na temat Krzyżaków. Ba, nie ma także

nic o Polsce, z którą związani byli w XV wieku mocno panowie z Frydlandu. Było to chyba potrzebne

pisarzowi, aby pokazać rycerstwo tego obszaru, jako

udzielnych panów, prowadzących samodzielną politykę i

samowolne walki. W rzeczywistości jednak sprawy te

były bardziej zawiłe, podobnie jak granice państwowe,

których K.May nie zauważa, za to widzi dokładnie

granice posiadłości rodowych. K.May uległ rozwijanemu

od XIX wieku poglądowi historyków niemieckich, iż

burzliwe wydarzenia na pograniczu Nowej Marchii i

Pomorza, były pełne wojen rodowych

–

walk

prywatnych. Dzisiaj pogląd ten historycy, polscy

zwłaszcza, zweryfikowali niemiłosiernie. Wydarzenia

rozgryające się na pograniczu polsko-nnowomarchijsko-

pomorskim, były ściśle powiązane z polityką i licznymi

wojnami polsko-krzyżackimi w XV wieku. Ponieważ

wielka wojna z Zakonem Krzyżackim zakończyła się w

1411 roku, to powieściowe wydarzenia z lat 1413-1414

przypadły tak naprawdę na okres kolejnej wojny – wojny

głodowej (1414).

Pisarz trafnie wybrał postacie rycerzy

historycznych z pierwszego planu: Henninga Wedla z

Mirosławca, Szymona Güntersberga, Janekina Stegelitza, Erazma Wedla, jak i z planu drugiego: np.

Dytryka Quitzowa, Henryka Borka z Łobza, czy Wedlów z Krępcewa oraz Wedlów z Tuczna i Wałcza.

Dobry wybór nie obył się bez pomyłek, bo w początkach XV wieku w Krępcewie zamek należał nie do

Fryderyka i Henninga von Wedlów, ale do Hansa i Henninga Wedlów, lenników księcia szczecińskiego, o

11

których słychać dopiero w 1412 roku, gdy dokonali napadu na kupców myśliborskich. Wymieniony tutaj

Fryderyk Wedel był właścicielem zamku w Drawnie.

Trudno ocenić, czy do niezbyt udanych, czy do udanych zabiegów pisarskich autora, należało

wyprowadzanie wniosków z nazw miejscowości w odniesieniu do wieku XV. Nazwy te powstały dużo

wcześniej, bo w XIII i XIV wieku. W XV wieku nazwa miejscowości nie była dowodem na to, że nadal

znajdowała się w posiadaniu rodu, który podobnie się nazywał. Oto przykłady; Karol May wymienia

Wedlów z Sicka (Alten Wedel) koło Recza. Ale w XV wieku wieś należała tylko do Güntersbergów. I

podobny przykład w odniesieniu do miejscowości Güntersberg, w której znajdował się powieściowy zamek

Szymona Güntersberga. Nazwa ta odonosi się do dzisiejszego Nosowa, ale tutaj nie było zamku

Güntersbergów. Znajdował się na pobliskim obszarze sąsiedniej Wapnicy (Rawenstein).

Przypuszczam, że pisarz celowo umiejscowił zamek w Nosowie (Güntersberg), bo nazwa mu się

kojarzyła z właścicielami, podobnie jak nazwa Alten Wedel z Wedlami. Mógł jednak wiedzieć z

historiografii, że w pobliżu znajdował się zamek Güntersbergów w Wapnicy. Prawdopodobnie dokonał

zabiegu, na jaki mogą sobie pozwolić jedynie pisarze. Mianowicie na dowolne przenoszenie zamków w

terenie. Bodźcem do takiego zabiegu dla pisarza był zapewne prawdziwy przykład dotyczący nazw

miejscowości i nazwiska Henninga von Wedla – „Frydlandzki” – właściciela zamku Frydlandu

(Mirosławca). Stad wziął się efekt dążeń autora do uproszczenia fabuły czytelnikowi. Niestety upraszczanie

spraw nazewnictwa odbiegło od realiów historycznych XV wieku. Podobny zabieg w powieści dotknął też

spolszczonego nazwiska Wedlów z Mirosławca, czyli z Frydlandu. Nazwisko Frydlandzki, pojawiło się w

źródłach historycznych dopiero 30 lat później. Natomiast wyprowadzenie w podobny sposób nazwiska

Krepcewski (Kremzowsky) dla Wedlów z Krępcewa (Krempzow), nie znajduje w materiale historycznym już

żadnego uzasadnienia.

Wydaje się, że pisarz gubił się nieco w zawiłej genealogii i zasięgu własności rodu Wedlów.

Literacki stryj Henninga Frydlandzkiego, czyli Hans Wedel „z Bytowa”, musiałby należeć do linii Wedlów

Frydlandzkich. Nie znajduje on jednak odpowiednika w historycznych postaciach Wedlów z tej linii. Hans I

z Mirosławca zmarł jeszcze przed 1368 rokiem, a Hans II żył do 1425 roku i mógł być raczej rówieśnikiem,

niż stryjem Henninga. Nie ma także żadnych historycznych dowodów na to, że Wedlowie z Mirosławca

posiadali Bytów koło Recza w XV wieku, ponieważ utracili to lenno w 1338 roku.

Karol May odmłodził niektórych bohaterów w powieści. Sokolnik, czyli Henning von Wedel, jako

młodzieniec zakochany w Brunhildzie mógłby w powieści mieć nieco ponad 20 lat. W rzeczywistości

miałby lat około 35. Historyczny Henning miał już w 1415 roku dorosłego syna. A co do narzeczonej

Henninga - Brunhildy von Güntersberg, nazywanej w powieści „Różyczką z Güntersbergu” - nie ma po niej

w dokumentach historycznych żadnego śladu.

Przypuszczam, że w poszukiwaniu inspiracji dla swej powieści, słynny pisarz Karol May, wyzyskał

nie tylko źródła historyczne i opracowania historyków. Swój udział mogła mieć też legenda, zachowana w

okolicach Choszczna do początków XX wieku. Opowieść wspominała, że jeden z Wedlów zakochał się

kiedyś w Katarzynie Güntersberg i chciał prosić jej ojca, ale i swego wroga, „starego Güntersberga” o jej

rękę. Ten jednak za nic nie chciał wyrazić zgody na taki ślub. W końcu zrozpaczona córka wyjednała zgodę

na wstąpienie do klasztoru w Reczu. Zarówno Katarzynie, jak i Wedlowi pękło serce z rozpaczy. A tej

samej nocy rozszalała się burza i zamek Güntersberga stanął w płomieniach, w których zginął ojciec winny

nieszczęścia.

W legendzie tej mamy podobne jak u Maya wątki: zauroczenie Wedla przedstawicielką rodu

Güntersberg, złe relacje obu rodów, wrogie nastawienie ojca panny do Wedla i wreszcie jego zamek, który

pada pastwą płomieni. Zakończenie legendy jest smutne, które na szczęście Karol May zmienił w swej

powieści.

Grzegorz Jacek Brzustowicz

Wśród ilustracji:

Okładka niemieckiego wydania powieści: K.May, Ritter und Rebellen, Karl-May-Verlag 1960.

Okładka czeskiej edycji: K.May, Posledni cesty obou Quitzowu, Tom I- II, 1999.

Płonący zamek starego Güntersberga. Rys. Libor Balak w czeskiej edycji książki.

12

TAGEDIA SMOLEŃSKA

CZ. I: Żałoba

Przed południem 10 kwietnia 2010 jechałem do Kalisza Pom. Na wysokości Prostyni zadzwonił do

mnie Gerard Sopiński, zaskakując mnie stwierdzeniem, że chyba wszyscy zginęli. Kompletnie nie

wiedziałem, co się stało. Zdziwiony spytałem, o co chodzi. Gerard powiedział wówczas, że samolot

prezydencki rozbił się w drodze do Katynia. - Włącz radio i słuchaj – rzekł. Tak też zrobiłem. Nie

miałem złudzeń i byłem pewny, że zginęli wszyscy z prezydentem Lechem Kaczyńskim włącznie.

Jednak media dawały nadzieję, że ktoś przeżył. Dzień ten był obfity pod względem tzw. odkryć. Przy

ładnej pogodzie znaleźliśmy w ogródku pewnych państwa starą, pięknie zachowaną macewę z XIX w.,

po czym przerwaliśmy dalsze kopanie, gdyż obciążenie psychiczne było zbyt duże. Wracając w

Prostyni, skręciłem w leśnią drogę w lewo. Gdy zatrzymałem samochód, zobaczyłem między

drzewami potężne drzewo. Tak znalazłem tzw. Lipę Skarbów. Ale to inna historia, jest o niej także

legenda...

Nastrój żałoby był ogromny, nawet w TV

celebryci, którzy jeszcze wczoraj szydzili z Lecha

Kaczyńskiego, płakali lub udawali, że płaczą.

Atmosfera w regionie była wręcz fatalna, również

dlatego, że dwa lata wcześniej, 23 stycznia 2008

r., wydarzył się pod pobliskim Mirosławcem

wypadek samolotu transportowego CASA C-295

M w którym zginęło 20 lotników polskich,

wracających

drogą

powietrzną

z

zajęć

szkoleniowych. Jednak fakt, że zginął prezydent z

żoną, osoby znaczące i znane w państwie, jego

pierwszy garnitur wojskowy i przedstawiciele (

często bardzo młodzi) innych służb spowodował,

że gros osób wybierało się do Warszawy, by

oddać im hołd. Niemal jako pierwsza ruszyła

delegacja Pełczyc z burmistrzem miasta, był w

niej także wspomniany powyżej Gerard Sopiński.

Dostałem nawet propozycję, by pojechać z nimi,

jednak z przyczyn służbowych nie mogłem z jej

skorzystać. Za dwa dni nadarzyła się inna bardzo

korzystna okazja - wyjazd samochodem do

Warszawy, gdzie 16 kwietnia miały się odbyć

obchody Dnia Sapera w Katedrze Polowej WP,

których nikt nie odwołał.

15 kwietnia 2010

Wyjechaliśmy 15 kwietnia rano razem

Romanem Buckim i Zdzisławem Walaszczykiem.

Przeddzień kupiłem w sklepie Kolendowicza w

z

strzeżonym na ul. Hożej, na posesji, w której

mieliśmy przenocować. Po „rozgoszczeniu się” i

drobnej higienie udaliśmy się na rondo

Marszałkowska - Aleje Jerozolimskie, a stamtąd

Drawnie znicz. Jechaliśmy

w

kierunku

Poznania.W Zachodniopomorskiem w ogóle nie

czuć było, że jest żałoba narodowa, podobnie w

Lubuskiem, natomiast zupełnie odmienna była

tramwajem podjechaliśmy na

Nowy Świat.

Miasto żyło swoim życiem i w zasadzie, gdyby

nie wiedza i świadomość tragedii, nie czuć było

żałobnego nastroju. Było to pozorne. Weszliśmy

w Nowy Świat, ruch pieszy był trochę większy od

tego, jaki zwykle tu o tej porze bywał. Otwarte

były kawiarenki, niektórzy adorowali się

wzajemnie przy świecach i winie. Jednak w

pewnym momencie ten świat relaksu i spokoju

Wielkopolska.

W

wioskach,

małych

miasteczkach, masowo wywieszone były flagi

narodowe z kirem, tak było do samego Poznania.

Tam po załatwieniu spraw skierowaliśmy się do

Warszawy, do której przyjechaliśmy nocą.

Samochód

zaparkowaliśmy na

podwórku

13

skończył się na straganie ze zniczami, naklejkami

i znaczkami, których ceny przekraczały granicę

przyzwoitości. Kupiliśmy znicz i poszliśmy dalej.

Na Krakowskim Przedmieściu Chrystus stojący

na cokole przy kościele / bazylice pw. św. Krzyża

napisem skąd przyjechał. Harcerz gdzieś go

postawił, a on wtopił się w dywan ogników. Ci,

którzy zrezygnowali z kolejki lub po prostu nie

wytrzymywaliby stania w niej, obserwowali Salę

Kolumnową na dużym telekomie ustawionym

przy Pałacu Prezydenckim. W pewnym momencie

kolejkę zatrzymano, miała być przerwa

miał na ramieniu krzyż,

który dźwiga

zawieszoną biało-czerwoną flagę z kirem.

Odczytałem to, tak jakby razem z krzyżem

dźwigał cierpienie Polski. A mój kolega uznał, że

cała zbolała Polska uczestniczy w jego cierpieniu,

które razem z krzyżem niesie. Tu ludzi było

bardzo dużo, noc przebijał blask zniczy, stały

wszędzie tam, gdzie było historyczne miejsce

męczeństwa, pomniki czy żałobne plakaty. Ludzie

jakby w poczuciu pośmiertnej równości porobili

technologiczna,

lecz

trwała

dłużej

niż

zapowiedziano, gdy ponownie kolumna ruszyła,

ktoś zauważył, że trumna prezydenta jest

zmieniona.. Cały czas dochodziły kolejne osoby,

w tym mimo późnej pory również zorganizowane

grupy szkolne. Przyglądając się systemowi

wpuszczania do pałacu, zauważyłem lukę, co

pozwoliłoby mi włączyć się do tych, co

oczekiwali bezpośrednio przy pałacu. Gdybym

skorzystał z tej możliwości, czekałbym 1 lub 2

godziny. W tym momencie zobaczyłem kobietę

leżącą na wózku inwalidzkim z podłączonym

tlenem. Była w tej kolejce, która zmierzała w

kierunku Kolumny Zygmunta. Co według

kalkulacji oznaczało kilkugodzinne czekanie. Ta

scena uzmysłowiła mi, że jakiekolwiek

takie małe miejsca czci ze zdjęciami

członków załogi, funkcjonariuszy BOR, i

np.

z

innymi, często mniej znanymi osobami. Wszędzie

tam paliły się znicze siedzieli lub stali ludzie,

głównie młodzi. Te punkty zadumy były jakby

bastionami najważniejszego miejsca, jakim był

Pałac Prezydencki. Na Krakowskim Przedmieściu

stała

wielka,

wolno

przesuwająca

się,

kilkunastotysięczna kolejka; ciągnęła się ona do

kolumny Zygmunta, tu zakręcała i dalej wiła się

by podejść ponownie pod pałac. Stali w niej różni

ludzie, tę zbiorowość można było śmiało nazwać

kombinowanie,

by

skrócić

sobie

czas

oczekiwania, byłoby niemoralne. Po krótkim

namyśle nie zdecydowaliśmy się, by w ogóle

stanąć do kolejki, gdyż następnego dnia po

południu musieliśmy wracać do Drawna, a i dzień

ten był optymalnie zaplanowany i wypełniony.

Postaliśmy jeszcze przy świecach i wróciliśmy do

Polską, bo

w

tym miejscu autentycznie

zgromadziła się Polska. Nie były to warszawskie

eleganciki, ale zwykli ludzie z Podlasia, Śląska,

czy jak my, z Pomorza. Stali cierpliwie, nikt

nikogo nie poganiał i nie popychał. Nad harmonią

przemieszczania się czuwała straż miejska i

harcerze, oni też odbierali znicze i dokładali do

tysięcy już stojących. Daliśmy im i nasz z

siebie. Przy okazji dowiedzieliśmy się, że

w

Belwederze od 7.00 można będzie pokłonić się

cieniom ostatniego emigracyjnego prezydenta RP

Ryszarda Kaczorowskiego…

16 kwietnia 2010

Belweder. Już przed siódmą czekaliśmy pod

Belwederem, byliśmy w czołówce formującej się

kolejki z tym, że gdy nastała ta godzina, nikogo

nie wpuszczono, argumentując to jakimiś

Stałem w szyku razem z wyróżnionymi i w

imieniu chorego chor. Jacka Szpaka z Drawna

odebrałem jako jego przełożony przyznane mu

wyróżnienie. To, że major odbiera dyplom w

imieniu chorążego, zostało zauważone. Doszło

wówczas do kurtuazyjnej wymiany zdań. Minister

wypytywał o zdrowie nieobecnego, a obok stał

wzbudzający sympatię generał Gągor. Ten

obiektywnymi

problemami.

Zdenerwowany

poszedłem pod gmach MON. Tam prezentowane

były zdjęcia wszystkich związanych służbowo ze

służbami mundurowymi, którzy zginęli

w

Smoleńsku. Pod każdym zdjęciem była podobna

wiązanka kwiatów i palił się taki sam znicz.

Nikogo nie wyeksponowano. Część z nich w

różnych sytuacjach miałem okazję zobaczyć,

spotkać, rozmawiać. Szefa Sztabu Generalnego,

generała Franciszka Gągora, widziałem na

wizerunek

generała

potwierdza

się

we

wspomnieniach wielu osób. Na tym spotkaniu byli

także : zamyślony dowódca Marynarki Wojennej

RP. wiceadmirał/ adm. Andrzej Karweta i gen.

broni pil. Andrzej Błasik – dowódca Sił

Powietrznych RP któremu w gronie lotniczej

generalicji dopisywał humor. Ks bp. gen. dyw./

broni Tadeusza Płoskiego, katolickiego biskupa

polowego Wojska Polskiego spotkałem cztery

razy, każde z tych spotkań to oddzielna opowieść,

spotkaniu

i

poczęstunku

w

ogrodach

MON,wręczał wówczas razem z ministrem ON

dyplomy i suweniry osobom wpisanym do

Honorowej Księgi Czynów Żołnierskich MON.

14

był w Drawnie w 2008 r., wtedy miałem okazję

poznać również biskupiego sekretarza ks. ppłk

/płk. Jana Osińskiego też ofiarę katastrofy. Ks.

abp. gen. bryg./dyw. dr Mirona (Mirosław

tu 15.04.2010 w czasie, gdyśmy byli w trasie,

jadąc do Warszawy. 16 .04. po południu została

przewieziona do kościoła Świętego Krzyża. Po

czym po uroczystościach religijnych powróciła do

Chodakowski)

prawosławnego

ordynariusza

Belwederu. Wystawiona została

w

Sali

Wojska Polskiego pierwszy raz widziałem na

Świętej Górze Grabarce podczas uroczystości

Pompejańskiej – w miejscu, w którym w maju

1935 r. była trumna z ciałem Marszałka Józefa

Piłsudskiego. 19 kwietnia 2010 została złożona

Przemienienia Pańskiego. Drugim

razem w

odpust św. Mikołaja w Soborze w Hajnówce, w

tym samym Soborze widziałem go podczas

festiwalu muzyki cerkiewnej. Natknąłem się na

niego także zupełnie przypadkowo, gdy

do krypty Panteonu Wielkich Polaków

w

Świątyni Opatrzności Bożej w Wilanowie. W

2012 okazało się,że w trumnie, której oddaliśmy

cześć, leży były prezes Stowarzyszenia Rodzina

Katyńska ( autor słów pieśni Rodzin Katyńskich )

Tadeusz Norbert Lutoborski, a nie Ryszard

Kaczorowski, który od 27. 04. 2010 spoczywał w

grobie rodzinnym Lutoborskiej. Po identyfikacji

zwłok we Wrocławiu prezydent Kaczorowski

zwiedzałem

pojawieniem się

Sobór,

jego

niespodzianym

mniej

byłem wtedy nie

zaskoczony od księży, którzy tam przebywali. W

ogrodzie ministra Klicha abp. Miron był w

sutannie, siedział na ławce z swoim podwładnym

w stopniu pułkownika. Gdy robiłem im zdjęcie,

uśmiechnął się i pokiwał głową.

spoczął w dniu

Opatrzności Bożej.

03.11.2012

w Świątyni

Wróciłem pod Belweder, stała

już tam

kilkusetmetrowa kolejka. Trumna z Rosji przybyła

Krakowskie Przedmieście

Czas naglił i spod Belwederu pojechaliśmy do

Katedry Polowej WP. Było trochę czasu i

poszliśmy na Krakowskie Przedmieście, tam stała

mniej. Zapewne nadal świecił się tam nasz.

Harcerze szybko usuwali te wypalone

z

minionych dni. W kolejce zauważyłem delegację

szkoły z Choszczna. Na parkingu przy pomniku

Mickiewicza ustawione były wozy transmisyjne z

wielkimi talerzami anten wielu stacji TV i

radiowych.

niezmienna kolejka zmęczonych, lecz

w

większości wytrwałych ludzi. Ruch był mniejszy

jak w nocy, a i zniczy przed Pałacem

Prezydenckim pozornie wydawało się, że jest

W Katedrze Polowej

Gdy weszliśmy do świątyni, trwała Msza Święta

żałobna w intencji dowódcy Garnizonu Warszawa

pochowany został 24 kwietnia w Kwaterze

Smoleńskiej na Wojskowym Cmentarzu

Powązkowskim, gdzie spoczywa wśród 28 ofiar.

kaplicy katyńskiej, będącej miejscem

upamiętniającym 21 857 Polaków

zamordowanych wiosną 1940 roku przez NKWD,

stały dwie trumny z symbolami kapłaństwa,

spowite biało- czerwonymi flagami. Złożono w

nich szczątki biskupa polowego Tadeusza

Płoskiego i jego sekretarza ks. Jana Osińskiego.

Na trumnie biskupiej położona była czapka

generała broni wojsk lądowych, na który to

gen. bryg./ pośm. gen. dyw.

Kazimierza

Gilarskiego. Jego ciało do Polski jeszcze nie

przybyło. W oczy rzuciły się dwa portrety

generała. Jeden z czarną wstęgą na ramie stał

oparty o ołtarz. Drugi mniejszy z kirem był na

stelażu z prawej strony od ołtarza, w miejscu,

gdzie zrobiono kompozycję żałobną, w której

W

centralnie

na

podwyższeniach

spowitych

fioletowym materiałem

postawiono zdjęcie

Biskupa Polowego, a z prawej strony nieco niżej

sekretarza ks. Osińskiego. Kolor fioletowy

dominował, gdyż wyraża pokutę, jest symbolem

pełnego nadziei oczekiwania, kieruje myśli ku

stopień

awansowany 15.04. Na drugiej leżała czapka

oficera lotnictwa trzema gwiazdkami

biskupiego sekretarza, awansowanego na

Biskup Polowy został pośmiertnie

z

wieczności

chrześcijańskiej nadziei. Gdy nabożeństwo

dobiegło końca, dwaj chłopcy ubrani w

będącej

wypełnieniem

pułkownika 13.04. Trumna sekretarza postawiona

została w katedrze 14.04. o g.19.30, czyli dzień

szybciej niż biskupa. Czuwał przy nich posterunek

honorowy wystawiony przez podchorążych

pierwszego roku WAT, uczelni, w której ks. płk.

Osiński przez rok studiował ( także i mojej uczelni

historyczne mundury 3 Pułku Szwoleżerów

Mazowieckich im. płk. Jana Kozietulskiego

podeszli do portretu i po oddaniu honorów wzięli

go w ręce i z powagą wynieśli z kościoła. Generał

15

). Trudno mi powiedzieć czy watowcy stali tam ze

względu na ks. Osińskiego, czy po prostu

wyczerpały się reprezentacyjne możliwości

wojska. Naprzeciw trumny biskupa Płoskiego

klęczała pogrążona w głębokiej modlitwie, pełna

bólu, starsza kobieta w żałobnej czerni. Pogrzeb

Biskupa Polowego i jego sekretarza odbył się

19.04.2010. Trumny na uroczystość pogrzebową

wystawiono na Placu Krasińskich przy Pomniku

Powstania Warszawskiego. przed Katedrą Polową

Wojska Polskiego Po czym obaj spoczęli w

krypcie Kaplicy Matki Bożej Ostrobramskiej

zwanej Kaplicą Lotników Katedry Polowej.

Dzień Sapera

Powoli Katedra Polowa wypełniała się saperami,

przybyła saperska generalicja, a wśród nich

generałowie Żuchowski, Lalka i Tacik. Ci dwaj

ostatni usiedli w naszej ławce, a nie z swoimi

kolegami vipami. Msza Święta w intencji saperów

przemieniła się faktycznie w mszę żałobną. Gen.

Lalka postawił przy ołtarzu statuetkę zrobioną z

odłamków zebranych podczas misji pokojowych.

Miał to być prezent dla Biskupa Polowego. W

krótkim wystąpieniu powiedział, iż wśród ofiar

Smoleńska byli jego bliscy znajomi, każdego z

nich wspominał z nieukrywanym smutkiem a ja

wspominałem Dzień Papieski 15.10.2005 r., Był

to pierwszy taki dzień po śmierci Jana Pawła II.

Byłem tu w tej katedrze na uroczystościach z

udziałem ks. bp. gen. Płoskiego, miałem spośród

niezwykle trudny czas, został przeniesiony na

boczny tor, powrócił medialnie w 2018 r.,

otrzymał wtedy nominację generalską. Mimo że

był to gest honorowy, to nominacja ta na pewno

mu się należała. Gdy po mszy św. wychodziliśmy

z Katedry Polowej, stali przed nią liczni żałobnicy

oczekujący na kolejną uroczystość żałobną. My i

pozostali saperzy pojechaliśmy pod pomnik

sapera na Czerniakowie. Tam nastąpiło złożenie

wieńca i zapaliliśmy znicz w intencji poległych na

minach saperów,

spoczywających

w

w

tym

z

41 bsap.

i

Borowym

Młynie

Wspomnieliśmy o nich odczytując ich nazwiska

widniejące na umieszczonych przy pomniku

imiennych tablicach pamiątkowych. Po krótkiej

kurtuazyjnej rozmowie z gen. Żuchowskim (

zmarł w wyniku tragicznego wypadku w 2019 r.) ,

który zawsze żywo interesował się Bytowem,

wróciliśmy na Plac Krasińskich. W katedrze

trwały uroczystości pogrzebowe podsekretarza

zgromadzonych

i

zwiezionych

(

z

pułku

dowodzenia )

wiernych najwyższy stopień

wojskowy, tj. majora. Co raczej niezbyt dobrze

świadczyło o tych, którzy tłumnie zapełniali

katedrę np. podczas biskupich imienin... Po

wystąpieniu gen. Lalki Mszę Św. odprawił

pełniący obowiązki biskupa polowego ks. płk

Sławomir Żarski, wówczas etatowy wikariusz

generalny Ordynariatu Polowego WP. Po

wyznaczeniu nowego biskupa polowego, mimo że

przeprowadził duszpasterstwo wojskowe przez

stanu

Komorowskiego , stanąłem na zewnątrz a po

wyprowadzeniu trumny zaplanowałem,że

w

MON

Stanisława

Jerzego

pojedziemy na Pragę do prawosławnego Soboru

metropolitalnego Świętej Równej Apostołom

Marii Magdaleny, gdzie miała stać trumna abp.

Mirona.

Praga

Na miejscu okazało się, że trumny tu nie ma. Była

w kaplicy ordynariatu prawosławnego pw. św.

Bazylego Martysza na ul. Banacha. W soborze

panowała głęboka cisza i chłód, stały tam dwa

zdjęcia z żałobnym kirem - pary prezydenckiej i

w nocy z 24/25 kwietnia 2017,

został

ekshumowany, gdyż w jego w trumnie znajdowała

się dolna połowa ciała biskupa polowego WP

Tadeusza Płoskiego. Niestety nie udało się ustalić,

gdzie znajduje się druga część arcybiskupa

Chodakowskiego, jest prawdopodobne, że mogła

zostać pomyłkowo spopielona. Ponowny skromny

jego pogrzeb odbył się 30 maja 2017. 15/16

gen. Mirona. Ponieważ był już szczyt

i

musieliśmy w tym dniu pojechać do Drawna, a do

tego nikt z nas nie znał na tyle Warszawy, by bez

ryzyka

kluczenia

dotrzec

do

Banacha,

kwietnia 2010

w

kolejce do Pałacu

zdecydowałem, że wracamy. I prosto z Pragi

udaliśmy się na słynną krajową 10. Ks. abp gen.

dyw. Miron pochowany został 19 kwietnia na

terenie monasteru w Supraślu. Siedem lat później,

Prezydenckiego stano 16 godzin. 18 kwietnia

trumny pary prezydenckiej drogą lotniczą

opuściły Warszawę.

Refleksje

16

Spośród ofiar smoleńskich, których znałem, był

Aleksander Szczygło, nim został szefem Biura

Bezpieczeństwa Narodowego, był ministrem

MON, ponieważ o umarłych się źle nie mówi, nie

będę się na jego temat wypowiadał. W 2009

przez

prof.

Aleksandra

Dawidowicza.

Rozmawialiśmy kurtuazyjnie dosyć długo. Co do

systemu informacyjnego odnośnie tego gdzie jaka

trumna jest wystawiona to, praktycznie podczas

tych dni żałoby w Warszawie było duże

niedoinformowanie, o czym świadczy przypadek

abp. Mirona, czy Macieja Płażyńskiego, którego

szukałem i mimo ,że stałem koło Domu Polonii

nie zorientowałem się, że jego trumna tam się

znajduje. Trzeba przyznać ,że mimo tysięcy

przyjezdnych porządek był niemal wzorowy, a

kultura Straży Miejskiej , Policji Państwowej,

harcerzy i wolontariuszy była wysoka. Cechowała

ich powaga i uczynność. Nie lada osiągnięciem

uczestniczyłem

w

obchodach 65 rocznicy

likwidacji getta w Łodzi, była tam obecna para

prezydencka oraz Janusz Kurtyka –prezes

Instytutu Pamięci Narodowej. Na posłankę Izabelę

Jaruga-Nowacką natknąłem się, gdy szła obok

prof. Nałęcza i Kazimierza Kutza w manifestacji

równości

kontrprotestującej

w

Warszawie, stałem wtedy

grupie prawicowej,

w

co

przypłaciłem utratą mojej torby z dokumentacją

medyczną i osobistą. Mimo że były tam dane

teleadresowe, nigdy jej nie odzyskałem. Sebastian

Karpiniuk jako poseł przesyłał do jednostki w

WP

jednakowych

było

zorganizowanie

trumien,

takiej

ilości

o

tych

samych

wyostrzonych wymogach sanitarnych. Niestety w

okresie późniejszym ten wysiłek wynagrodzony

został licznymi kontrolami i propagandowymi

pomówieniami, podczas których nic z tych

podłości nie potwierdzono.

Drawnie

życzenia

świąteczne.

Annie

Walentynowicz – działaczce Wolnych Związków

Zawodowych, która była współzałożycielką

NSZZ „Solidarność”, zostałem przedstawiony

podczas jej spotkania autorskiego w Warszawie

CZ II: Wina

Do napisania tej części zdecydowałem się po

zobaczeniu zdjęcia matki kpt/mjr Arkadiusza

Protasiuka – pilota tragicznego tupolewa. Kobiety

skromnej i nie przywykłej do fleszy aparatów

fotograficznych i politycznych salonów. Niestety i

jak dotąd nie do końca wysłuchanej.

Śledztwo toczy się latami i tak naprawdę końca

jego nie widać. Co chwila pojawiają się różne

sensacyjne nowinki, które jego zakończenia nie

przyśpieszają. Odnosi się wrażenie, że trwa jakieś

bujanie w obłokach. Tymczasem nie rozpatruje

się podstawowej przyczyny wypadku, tj. pogody i

stanu lotniska. O ile pogoda zmienną jest, o tyle

stan lotniska, jeśli już ulega zmianom, to trwa to

miesiącami. Stąd pytanie dlaczego fatalne pod

wybrali i ( jak wynika z notatek prasowych)

doskonale wiedzieli, w jakim jest stanie. Wniosek

nasuwa się jeden, że analizy bezpieczeństwa nie

przeprowadzono, czyli nie spełniono wymogów

rozpoznania. Tymczasem każdy dowódca

pododdziału wie, że rejon, do którego ma się

przegrupować, ma być rozpoznany i jeśli nie on to

ma zrobić, to takowe rozpoznanie wykonują

specjaliści zwiadowcy a dowódca otrzymuje z

tego rozpoznania meldunek i podejmuje decyzje.

Jeśli

mimo

stwierdzonego

rozpoznania

niebezpieczeństwa zapadnie decyzja o zajęciu

rejonu i podczas wykonywania tego zadania stanie

się coś złego, to dowódca, który takową decyzję

podjął, ponosi za to odpowiedzialność, a nie

właściciel terenu, na który przegrupowanie

nastąpiło. Natomiast jeśli dowódca ze względu na

względem

technicznym

lotnisko

pod

Smoleńskiem nie zostało rozpoznane pod kątem

bezpieczeństwa, zwłaszcza, gdy lądowały na nim

polskie samoloty rządowe ? Zrzucanie winy za

stan lotniska na Rosjan ma o tyle sens, o ile

dotyczy to otrzymania zezwolenia na lądowanie

na nim obcych samolotów nie tylko tego feralnego

dnia. Ale to nie Rosjanie, tylko Polacy to lotnisko

istniejące ryzyko

zrezygnuje

z

zajęcia

wskazanego rejonu, to zawsze ma w zanadrzu

wariant zapasowy. Stąd pytanie, czy takowy

wariant był ustalony, czy dla tego fatalnego lotu

wyznaczono lotnisko zapasowe, czy gospodarz

tego lotniska o tym wiedział ?

Awans

Kpt. Protasiuk w chwili lotu miał 36 lat , w 1997

r. ukończył z wyróżnieniem dęblińską szkołę

oficerską, czyli lecąc do Smoleńska był już 13 lat

oficerem. Był także absolwentem politologii i

studiów podyplomowych w WAT, ukończył wiele

kursów specjalistycznych w zakresie pilotażu, po

prostu był mistrzem w swoim fachu. Sadząc po

wysłudze lat, miał już ją na tyle dużą, że powinien

zostać majorem. Ale nie był. Niestety był to okres,

kiedy runęły stare zasady awansowania zgodnie z

wysługą w danym stopniu. Awanse na oficerów w

tym

starszych

wymagały

odpowiedniego

17

stanowiska. Czy ktoś powiedział,

jaki etat

tym doskonale radę. Niestety,po kilku latach

zasiedzenia bez awansu niesłusznie postrzegani są

przez środowisko cywilne jako podpadziochy

bądź nieudacznicy. Dlatego całe zastępy

„wypłowiałych” kapitanów czekają na swoją

szansę . Kapitan Protasiuk nie był wprawdzie

„wypłowiały” ale ryzyko nim zostania istniało.

Ten lot dawał mu szansę, jakiej wówczas bardzo

wielu kapitanów od lat nie miało, szansę awansu

na majora w odpowiednim wieku.

zajmował kpt. Protasiuk ? Uważam, że gdyby

zajmował etat oficera młodszego, nie miałby za

drugiego pilota oficera starszego, czyli majora.

Sądzę więc, że miał etat oficera starszego. Jeśli się

nie mylę, lot ten był dla niego wielką szansą na

majorowski awans. Stopień ten jest ważny, gdyż

stanowi przeskok do korpusu oficerów starszych i

daje małe przywileje. Obecnie ( tak też było w

2010 r.) kapitanowie często pełnią obowiązki,

które ongiś wykonywali pułkownicy i dają sobie z

36 Specjalny Pułk Lotnictwa Transportowego im. Obrońców Warszawy

Jednostka ta wchodziła w skład Sił Powietrznych i

został rozwiązany, kilku generałów zajmujących

wysokie stanowiska straciło je. W odzewie

społecznym nie było większych prób obrony ich

dobrego imienia, choć gros osób potraktowało te

kroki jako wyrok na tzw. „kozłach ofiarnych”.

podlegała

Dowództwu

Sił

Powietrznych.

Przeprowadzone w niej kontrole stwierdziły liczne

uchybienia, co nie pozostało bez wpływu na

późniejsze decyzje i w grudniu roku 2011 pułk

Sprawa meldunku

Jeden z dowódców dywizji postanowił, że w

Dlatego nie dziwi, że mógł być w kokpicie

samolotu podczas lądowania. Uważam, że nie

mają racji ci, którzy z faktu przebywania dowódcy

sił powietrznych w kabinie pilotów czynią zarzut

nadużycia, przekroczenia kompetencji , gdyż

piloci byli jego podwładnymi, a i jako ich

przełożony on za ten lot też odpowiadał. Jednak

istnieje druga strona medalu, z czego przełożeni

nie zdają sobie sprawy, jest to destrukcyjne

oddziaływanie swoją osobą na podwładnych.

Generalskie pagony i wysoka funkcja robią swoje.

Po prostu obecność przełożonego o silnej

jednej

z

podległych jednostek skontroluje

przygotowania do świąt Bożego Narodzenia. I

kontrolował, a trwało to niedługo, bo zaczął od

najwyżej położonego pododdziału. Gdy tam

wszedł, dowódca pododdziału zameldował mu

pododdział gotowy do przeglądu. Pułkownik

spytał dowódcę – kapitana: - Niech się obywatel

kapitan zastanowi czy na pewno gotowy. Na to

kapitan machnął ręką i odpowiedział "niech

będzie gotowy" !!.Pułkownik się uśmiechnął i tu

zajrzał, tam zobaczył i było wszystko pięknie aż

zobaczył gwóźdź w ścianie. Gwóźdź zaskoczył

także kapitana, bo wisiał na nim kaseton

propagandowy, który raptem zniknął. Rozgorzała

burza, która dla wszystkich oprócz pułkownika

skończyła się o 22.00. Tak przez gwóźdź kadra

tej jednostki miała umilony dzień wigilijny.

Opowieść ta dowodzi, jak ważny jest w wojsku

meldunek, gdyby kapitan zameldował kompanię

podczas przygotowania do świąt, nic by nie było.

Gdyby kpt. Protasiuk zameldował Prezydentowi

RP samolot gotowy do lotu, to wziąłby za ten lot

pełną odpowiedzialność, zrobił to jednak ktoś

inny ze świadomością wagi swego meldunku.

osobowości

i

patrzenie wręcz na ręce

podwładnym wykonującym trudne, wymagające

koncentracji zadanie, może spowodować zupełne

rozkojarzenie i wywołać cykl logicznych błędów.

Podobne reakcje mogą nastąpić, gdy wykonawca

słyszy uszczypliwe uwagi pod swoim adresem. W

takiej sytuacji, gdy przełożony jest tuż - tuż i

funkcyjnie odpowiada za działania podwładnych,

wykonujący zadanie podświadomie przerzuca

odpowiedzialność za to, co robi, na przełożonego,

zwłaszcza, gdy ten ingeruje w sposób realizacji

zadania.

Co by było gdyby

Przed szkoleniem przeprawy czołgów po dnie

dowódca jednej ze szkolących się dywizji nakazał,

by przed przystąpieniem do zajęć sprawdzić stan

techniczny obiektu, na którym to szkolenie miało

być przeprowadzone. Szef szkolenia jednej z

brygad przyjechał nad obiekt i sprawdzając

sprawność urządzenie do spuszczania wody ze

zbiornika, w który czołgi miały wjeżdżać,

stwierdził , że z powodu rdzy nie jest ono

sprawne. Zapoznał się z instrukcją i przepisami

bezpieczeństwa obowiązującymi na tym obiekcie,

które wyraźnie zabraniały szkolenia w przypadku

wystąpienia jakichkolwiek niesprawności. Tak też

postąpił ów szef szkolenia. Efekt był taki, że

18

zrobił się krzyk, iż samowolnie zerwał szkolenie i

pojawiły się wręcz zarzuty, że po prostu bał się

jego , co było nieprawdą. Zaczęto nawet z tego

szefa szkolenia szydzić. Jestem przekonany, że

podobny los czekał kpt. Protasiuka, gdyby

zrezygnował z próby siadania na tym lotnisku,

spotkałyby go nieprzyjemności a ponadto na lata

utraciłby możliwość awansu. Może by w ogóle nie

awansował. Siłą rzeczy to presja możliwość

awansu a nie generał w kokpicie wpłynęła

głównie na jego decyzje. Wniosek nasuwa się

taki, że za katastrofę w smoleńsku winny jest

awans.

Andrzej Szutowicz

PS. Katastrofa w Smoleńsku zakończyła królowanie w polskim rozkazodawstwie słynnego

polecenia; „nic mnie to nie obchodzi, do rana ma być”(powiedziane było bardziej dosadnie),

które w połączeniu z słynnym powiedzeniem gen. Dąb Biernackiego : „... w d. mam pana

regulaminy” ( odpowiedź padła :”a ja w głowie”) były niedostrzegalnymi przesłankami

wielu niebezpieczeństw.

NA ROCZNICĘ ZAKOŃCZENIA WOJNY

Przechodniu zatrzymaj się przy żołnierza mogile

Spoczywa w niej w ciszy, w ziemi krwią polską zroszoną

Zmów modlitwę, wspomnij pełne heroizmu chwile

Drogę zmagań od Oki, a na Labie skończoną

Bronił Ojczyzny w tragicznym 39

Zgubiony w zimnej Tajdze nie trafił do Andersa

Wyzwolił Warszawę brał Berlin w 45

Z kuricą na czapce tu leży polski zwycięzca

Za wolność zesłanym, on w boju Boga niósł w sobie

Pomnij tę prawdę i przekaż nowym pokoleniom

Jemu też , jak innym Polska śni się w ciemnym grobie

W Dzień Zwycięstwa pokłońmy się ich żołnierskim cieniom

KAWALIERA

73-220 Drawno , ul. Jeziorna 2. Tel. 500 358 148.

Redaguje Kolegium:

Redaktor naczelny: Andrzej Szutowicz; z-ca red. nacz. Gerard Sopiński; dział sportowy: - Jerzy Wiewiórowski;

dział ogólny: - Marian Twardowski , Jan Brycki; ;

BIULETYN KOŁA NR 21

STOWARZYSZENIA SAPERÓW POLSKICH W DRAWNIE

IZBA HISTORYCZNA ZIEMI PEŁCZYCKIEJ W PEŁCZYCACH

Redakcja nie odpowiada za opinie wyrażane przez autorów artykułów.

19

Table of Contents

Page