B I U L E T Y N

KAWALIERA

KOŁO NR 21 STOWARZYSZENIA SAPERÓW POLSKICH W DRAWNIE

IZBA HISTORYCZNA ZIEMI PEŁCZYCKIEJ W PEŁCZYCACH

Nr 3/2022

Gdy wypełni się nasz ludzki ziemski czas

Anioł siądzie także przy Jej mogile.

Rzeknie, wstań wszak nieśmiertelną duszę masz

Skończył się Twój sen , trwał on tylko chwilę

Pochodziła ze znanej kresowej rodziny pionierów ziemi drawieńskiej.

Życie zawodowe poświęciła służbie Polskim Lasom. Była leśniczym,

współtworzyła Drawieński Park Narodowy. Działała w ruchu katolickim Drawna,

aktywnie uczestniczyła w stowarzyszeniach kościelnych.

Związana była z Akcją Katolicką. W ramach Caritasu

wyróżniała się w pomocy innemu człowiekowi.

Ś.P. Pani

MARIA IRENA KNYROWICZ KOHUT

1946 - 2022

Zmarła po ciężkiej śmiertelnej chorobie .

Mężowi, Panu Dyrektorowi Tadeuszowi Kohutowi,

Rodzinie, Przyjaciołom wyrazy współczucia składa:

Redakcja KAWALIERY

asp. rez. P.P. Gerard SOPIŃSKI ppłk w st. spocz. Andrzej SZUTOWICZ

Jezuita genealog i heraldyk polski - Kasper Niesiecki (*1682-1744), wspomniał w swoim

herbarzu „Korona Polska” (s. 399-402) wydanym we Lwowie w 1743 roku, a co powtórzył w

tomie IX swojego Herbarza Polskiego, wydanym przez Jana Nepomucena Bobrowicza w

Lipsku w 1842 roku (s.144-148), o ostatnim z rodu Jędrzeju Tuczyńskim staroście powidzkim,

który nie doczekał się potomstwa i „chwałę domu Tuczyńskich de Wedel z sobą wniósł do

grobu”1.

Wdowa po Andrzeju Tuczyńskim Anna (†25.07.1723) z domu Niegolewska, sprzedała

część dóbr z Szamotułami 24 stycznia 1723 roku Maciejowi Mycielskiemu2. Tuczno z resztą

fortuny rodu Tuczyńskich o wartości 8.004.824 złp dostały się siostrze Andrzeja III –

Mariannie Tuczyńskiej podwójnej wdowie (1 v-to Mycielskiej, 2 v-to Radońskiej), która

zarządzała nimi do 1729 roku3. Jednak po jakimś czasie pojawiły się informacje o tym, że

gdzieś w Rzeczypospolitej żyją potomkowie Tuczyńskich z Tuczna.

1 K.Niesiecki, Herbarz Polski, Tom IX, Lipsk 1842, s. 146-147

2 Księgi ziemskie poznańskie (skrót: KPoznań), rok 1723, nr 1191; Europäische Stammtafeln, NF, Bd. XXV, tabl. 101.

3 L.Bąk, Ziemia wałecka w dobie reformacji i kontrreformacji w XVI-XVIII w., Piła 1999, s. 223.

1

Andrzej III Józef Tuczyński zmarł 15 czerwca 1717 roku i został pochowany w kościele pod wezwaniem

Wniebowstąpienia N.M.P. w Tucznie4. Zachował się jego portret trumienny oraz blacha epitafijna, na której

umieszczono napis:

Bogu Najlepszemu Najwyższemu.

Ten grób całego Jaśnie Oświeconego Domu Tuczyńskich

jest wiecznym i ostatnim pomnikiem.

Jaśnie Oświecony Pan Andrzej hrabia na Tucznie Tuczyński,

starosta powidzki itd. ostatni tak znacznego nazwiska

i chwały dziedzic tu leży i w nim całego starodawnego domu

ród ginący zaiste wespół już pogrzebany pogrąża się (…)5.

To, że spolszczona linia niemieckiego rodu Wedlów na Tucznie, która przyjęła nazwisko „Tuczyński” wymarła

w początkach XVIII wieku, potwierdzają liczne źródła pisane i materialne i nie jest podważane w nauce.

Natomiast tak nagłe wymarcie świetnej rodziny, budziło liczne

domysły i spekulacje już od XVIII wieku.

Wiadome mi było, że autorzy kronik kościołów w

Tucznie i Marcinkowicach informowali, jakoby do wymarcia

rodu doszło wcześniej i Andrzej III nie był synem Stanisława III,

ale jego siostry Anny Niemojewskiej, a nazwisko Tuczyński

miał przybrać tylko po to, aby przejąć fortunę rodu6.

Tylko nieliczni późniejsi heraldycy dopuszczali, że

Tuczyńscy mogli przetrwać. Teodor Żychliński w swojej

wielotomowej Złotej Księdze Szlachty Polskiej informował w

1881 roku, że w Galicji żyje jeszcze odnoga rodu Tuczyńskich.

Więcej informacji o tych rodzinach dowiedziałem się

niedawno od Pana Wenecjusza Tuczyńskiego. Zebrane przez

niego dokumenty dowodzą, że istnieją rodziny Tuczyńskich,

które używają podobnych herbów do godła Tuczyńskich de

Wedel i powołują się na pochodzenie od Wedlów na Tucznie.

Dowodem przechowania przez nich starych tradycji stały się

dokumenty wywodowe, jakie składała polska szlachta przed

sądem w XVIII-XIX wieku, udowadniając swoje pochodzenie.

4

J.Dziubkowa, Vanitas. Portret trumienny na tle sarmackich obyczajów pogrzebowych, Poznań 1996-1997, s. 159; Europäische

Stammtafeln, NF, Bd. XXV, tabl. 101.

5 J.Dziubkowa, Vanitas, s. 159, nr 174.

6

L.Bąk, Ziemia wałecka, s. 221 na podstawie wykorzystanych z Archiwum Parafialnego w Tucznie: J.Alkiewicz, Nachrichten über

die katholische Pfare und Probstei zu Tütz oraz z Archiwum Parafialanego w Marcinkowicach: E.J.Krefft, Dzieje kościoła i parafii

katolickiej w Marcinkowicach, rękopisu z XIX w.; M.Hlebionek, Obce rycerstwo i szlachta w ziemi wałeckiej od XIV do XVIII wieku,

Inowrocław 2002, s. 81.

2

Tuczyńscy na Wołyniu

W Wywodzie Rodowitości Szlacheckiej Urodzonych Devedel Tuczyńskich z 30 grudnia 1802 roku dowiadujemy

się, że rodzina posiadała od ponad wieku wieś Czernicę w powiecie Nowogród Wołyński, z której pochodzenie

wykazało dwunastu przedstawicieli tej rodziny, wszyscy synowie braci Gabriela i Teodora, wnukowie

Kazimierza i prawnukowie Macieja Dewedel Tuczyńskiego. Wyliczenie przodków pozwala przyjąć pojawienie

się Tuczyńskich nad rzeką Słucz w pierwszej połowie XVIII wieku.

Wśród tradycji rodowych Tuczyńskich z Wołynia zwraca naszą uwagę imię Macieja żyjącego w początkach

XVIII wieku. Było to miano znane u Wedlów na Tucznie w drugiej połowie XV i w XVI wieku. Imię to na

Pomorzu i w Nowej Marchii było używane nie tylko przez Wedlów (np. von Borcke) w formie Matzeke (stąd

Maćko). Jednak u spolszczonych Wedlów Tuczyńskich była w użyciu forma „Maciej”. Podobnej formy imienia

używał Kasper Niesiecki dla przedstawicieli Tuczyńskich opisanych przez niego w jego Herbarzu z 1743 roku.

Wspomniana rodzina wołyńskich Tuczyńskich zapewniała też przed sądem, iż Herb Tuczyński familij

Ich iest własny, a który opisali tymi słowami: mianowicie w śrzodku Koła Zegarowego Zębatego stoi Panna

Murzynka w sukni kryiącey stopy z Ramionami bez Rąk, bez pasa z warkoczem rozczochranym z Kapeluszem

Kardynalskim na głowie w Hełmie tylko Korona. Uwagę zwraca brak informacji o kolorach elementów herbu.

Rodzina Tuczyńskich na Wołyniu używała przydomku. „Dewedel”. Mamy go potwierdzonego w takim

zapisie w wywodzie genealogicznym rodziny z 1802 roku. Ale przydomek wspomniano też w innych

dokumentach. W Miesięczniku Heraldycznym (R.6, s.4) uważa się, że Tuczyńskich odnotowanych w Metryce

Litewskiej zapisano z przydomkiem „Deredel”, co oczywiście zaliczyć trzeba do złego odczytu źródła. Moim

zdaniem zapis właściwy musiał brzmieć „Devedel”. Lecz tylko najstarsze dokumenty do dziejów wołyńskich

Tuczyńskich mogłyby udowodnić, że przydomku używali na przykład w początkach XVIII wieku.

Teodor Żychliński podał z kolei taką wiadomość: Ród Tuczyńskich starożytny i senatorski wygaść

miał, jak twierdzi Niesiecki na Jędrzeju, staroście powidzkim, tymczasem istnieje jeszcze odnoga w Galicyi,

wywodzaca się od drugiego syna Stanisława, Krzysztofa kasztelana gnieźnieńskiego i Konstancji z Kolna

Prusimskiej – Ostrożanki, a brata zwyż wzmiankowanego Jędrzeja, który według Niesieckiego młodo zniknął7.

Wiemy już, że wspomniany przez Żychlińskiego bez imienia przodek wołyńskich Tuczyńskich miał na

imię Maciej, co zaznaczono w Wywodzie z 1802 roku. Według Żychlińskiego ów Maciej miałby pochodzić od

(Stanisława) III Krzysztofa Tuczyńskiego i jego

małżonki Konstancji z Kolna Prusimskiej i miałby być

bratem Andrzeja III. Ale niestety źródła z XVII i

początków XVIII wieku nie wspominają pośród

pięciorga dzieci Stanisława Krzysztofa syna o imieniu

Maciej. Zresztą z trzech synów, dwaj zmarli w

niemowlęctwie, a przeżył jako ostatni i jedyny z tej linii

Andrzej III. Gdyby Maciej był bratem Andrzeja, to

byłby też jego spadkobiercą. Dlatego pochodzenie

wołyńskich Tuczyńskich pozostaje nadal zagadką do

wyjaśnienia.

Tuczyńscy na Litwie

„Litewscy”

Tuczyńscy,

antenaci

Wenecjusza

Tuczyńskiego, w procesie wywodowym w 1862 roku

przedstawili przed sądem jako najstarszy dokument -

Akt wieczystego kupna przez Pawła Tuczyńskiego od

szlachcica Raciborskiego majątku Talkuny z 9 kwietnia

1723 roku, który potwierdzono w księgach ziemskich

powiatu lidzkiego 27 kwietnia roku 1789 roku. Tenże

Paweł w dniu 8 kwietnia 1735 roku wystawił dla syna

Wincentego kontrakt zastawny na majątek Talkuny w

województwie trockim, który wpisano w styczniu roku

1740 do ksiąg trockiego sądu ziemskiego.

Rodzina awansowała do grona pełniących

urzędy, gdy Wincenty Tuczyński 5 maja roku 1770

roku otrzymał patent od króla polskiego Stanisława

7 T.Żychliński, Złota Księga SzlachtyPolskiej, R. III, Poznań 1881, s. 291.

3

Augusta Poniatowskiego o powołaniu na urząd woźnego sądu województwa trockiego.

Synowie Wincentego: Dominik, Krzysztof i Jakub Tuczyńscy sprzedali 28 września roku 1785 roku

swój majątek Grzegorzowi Talkowskiemu porucznikowi starodubowskiemu, czego dowodem był wpis z dnia

29 grudnia roku 1786 zamieszczony w księgach trockiego sądu ziemskiego.

Potem przedstawiono przed sądem odpisy metryk urodzeń i chrztu przedstawicieli kilku pokoleń

rodziny, w tym Dominika Tuczyńskiego (*31.12.1750 Surwiszki) syna Wincentego, synów Dominika: Józefa

(*5.01.1789 Glinciszki), Jana Augustyna (*30.08.1791 Glinciszki) i Kazimierza (*2.12.1793) oraz ich

potomków, którzy wywodzili się przed sądem w 1862 roku.

Nie był to pierwszy wywód, jaki przeprowadziła rodzina. W 1862 roku uzupełniano informacje przede

wszystkim o kolejnych przedstawicieli rodziny. Natomiast w kwestii, która nas najbardziej interesuje, czyli

pochodzenia i początków rodu, warto sięgnąć jeszcze po wcześniejszy Wywod Familij Urodzonych Tuczyńskich

herbu Tuczyński z 18 grudnia 1819 roku przeprowadzony w Wilnie. Ten dokument potwierdza, że za

pierwszego przodka urodzony Paweł Janowicz Tuczyński chorąży roty petyhorskiej, (który – dop. autora)

dziedziczył w województwie trockim ziemską maiętność Talkuny zwącą się i (…), o czym mówiło pokazane

przed sądem prawo zastawne na wspomnianą nieruchomość, wystawione 8 kwietnia 1735 roku przez Pawła z

żoną Agnieszką Tuczyńskich synowi Wincentemu.

W ten sposób z informacji sformułowanych w wywodach z 1819 i 1862 roku dowiadujemy się, że

rotmistrz Paweł Tuczyński osiadł na Litwie w początkach XVIII wieku i nabył majątek Talkuny 9 kwietnia

1723 roku. Określenie „Janowicz” wskazuje nam, że był synem Jana. Natomiast biorąc pod uwagę, że w 1735

roku Paweł z żoną przekazywał Talkuny raczej już dorosłemu synowi Wincentemu, dochodzimy do wniosku,

że Paweł najpóźniej ożeniłby się około 1715 roku. Sam mógł urodzić się w latach 80-tych XVII wieku, a jego

ojciec – Jan Tuczyński żył w drugiej połowie XVII wieku.

Dwa oblicza Jana Tuczyńskiego

Jana Tuczyńskiego odnajdujemy w wymienionym już herbarzu „Korona Polska” (Lwów 1743, s. 399-402) i

„Herbarzu Polskim” (Lipsku 1842, s.144-148), Kaspra Niesieckiego. Według heraldyka, który nie podał źródła

swych informacji, Jan Tuczyński był w latach 1657-1658 dowódcą chorągwi pancernej pod dowództwem

Stefana Czarnieckiego. Ponoć z Czarnieckim sławnym wojownikiem siła w Olsacyi dokazywał8. Stąd informacja

o udziale Jana Tuczyńskiego w kampanii Czarnieckiego aż do Danii trafiła do literatury zajmującej się

regionem wałeckim9, a także do prac o charakterze genealogicznym, które dodatkowo przypisały rotmistrzowi

Janowi także udział w bitwie pod Chocimiem w 1673 roku10. Popularne wydawnictwa genealogiczne

(Europäische Stammtafeln) bez uzasadnienia źródłowego próbują przypisać rotmistrza jako syna Krzysztofowi

II Tuczyńskiemu i Annie Firlejównie11.

Tymczasem w genealogii Wedlów Tuczyńskich opartej na źródłach znamy Jana I Tuczyńskiego

(*1510/12- †1550/55) na Tucznie w latach 1532-1550, syna Macieja II (Matzeke) Tuczyńskiego i Katarzyny

Donaborskiej oraz Jana II Tuczyńskiego (*1627/28-†1664), kanonika gnieźnieńskiego i kanclerza kurii

poznańskiej, syna Andrzeja II i Marianny Leszczyńskiej.

Chronologicznie do rotmistrza z czasów Stefana Czarnieckiego pasowałby Jan II. Chociaż wiemy, że był

duchownym. Przyjrzyjmy się jednak jego biografii jeszcze raz.

Nie znamy daty urodzin Jana II Tuczyńskiego, ale wiemy, iż jego rodzice: Andrzej II Tuczyński z Marianną

Leszczyńską zawarli związek małżeński 7 czerwca 1626 roku, a zatem Jan II, jako najstarszy z synów mógł

urodzić się najwcześniej w 1627 roku, ale nie później niż w 1628, skoro jego siostra Anna urodziła się w roku

1629.

W 1653 roku Marianna z Leszczyńskich Tuczyńska wydzierżawiła miasto Tuczno i okoliczne wioski na

sumę 37.500 złp w imieniu swoim oraz Jana, Stanisława i Kazimierza Tuczyńskich synów swych małoletnich12.

Stwierdzenie o małoletności nie mogło dotyczyć wszystkich dzieci Marianny, a jedynie najmłodszego

Kazimierza, który wówczas miał zaledwie trzynaście lat, natomiast Jan II (około dwadzieścia pięć lat) i

Stanisław (około dwadziestu trzech lat) byli pełnoletni.

8 K.Niesiecki, Herbarz Polski, IX, Lipsk 1842, s. 146, 147.

9 Z.Boras, R. Walczak, A. Wędzki, Historia powiatu wałeckiego, s. 124, a za nimi M. Puciata, Wystrój wnętrza kościoła, s. 301.

10

D.v.Wedel, Familien-Matrikel der Herren und Grafen v. Wedel, Freiburg 1977, s. 54, nr 16-045. Powtarzane i w polskiej

literaturze. M.Hlebionek, Obce rycerstwo i szlachta, s. 81.

11 Europäische Stammtafeln, NF, Bd. XXV, Frankfurt a. Main 2007, tabl. 101.

12 KPoznań, R. 1653, nr 40.

4

Kolejna informacja pochodzi z 1654 roku, kiedy Jan został wysłany z braćmi przez matkę na studia do

Ingolstadtu13. Dowodem jego pobytu na studiach jest zapis w matrykule uniwersytetu w Ingolstadt pod rokiem

1654: Ioannes Comes de Wedel in Tuczno14.

Kiedy powrócił do ojczyzny, trwał już najazd szwedzki (1655-1657). W 1657 roku w Tucznie miały pojawić

się wojska Stefana Czarnieckiego walczące ze Szwedami. Wtedy to Jan Tuczyński miał bezpośrednią okazję,

aby zaciągnąć się na służbę wojskową, jak chciał Kasper Niesiecki15, a nie jak twierdził Ludwik Bąk - dopiero

w 1658 roku. Potem z Czarnieckim Tuczyński odbył kampanię duńską16.

Dopiero teraz odnajduję wzmiankę źródłową wspierającą informację podaną przez Niesieckiego. W 1659 roku

zapisana została w księgach ziemskich poznańskich Marjanna z Leszna wdowa po Andrzeju z Tuczna

podkomorzym inowrocławskim oraz Jan rotmistrz Jego Królewskiej Mości, Stanisław i Kazimierz, Tuczyńscy,

synowie podkomorzego, wsi Dykowa w powiecie wałeckim dziedzice17. Jest to jedyna wzmianka dokumentująca

Jana II Tuczyńskiego jako rotmistrza. W związku z tym, należy uznać, że Jan II związał się ze stanem

duchownym w późniejszym czasie. Jeszcze w 1660 roku, gdy Marcin Lisiecki kwitował Mariannę Tuczyńską z

50.000 złotych polskich na wsiach i folwarku w powiecie kościańskim, wspomniany został przy tej transakcji

jako świadek Jan Tuczyński stolnik inowrocławski syn jej, który składał podpis w imieniu swoim i braci

Stanisława i Kazimierza18. Potwierdza się przypuszczenie, że po tym jak Jan II oddał bratu Stanisławowi urząd

stolnika razem ze swoimi posiadłościami, wtedy przeszedł do stanu duchownego i datowano to na 1662 rok19.

Stało to się jednak nieco wcześniej. W księgach ziemskich poznańskich znajdujemy dowody na to, że

Jan II był w stanie duchownym przed 1661 rokiem, bo wtedy wspomniano, że Xiądz Jan kanclerz poznański

wiedziony miłością do brata rodzonego Stanisława Tuczyńskiego stolnika inowrocławskiego, nadał mu swoje

dobra przypadłe mu w dziale ze stolnikiem i Kazimierzem Tuczyńskim, tj. wsie Kępa, Luboniec, Pulwica w

powiecie pyzdrskim, a Kazimierzowi dał Nakielno, Stręczno i Pilawkę w powiecie wałeckim20. Zatem jeszcze

w 1660 roku Jan II musiał zrezygnować ze stolnikostwa inowrocławskiego na rzecz brata Stanisława, co było

związane z przejściem Tuczyńskiego do stanu duchownego.

13 A.Danysz, Młodzi Tuczyńscy w kolegium jezuickim w Ingolsztacie w latach 1654-1659, Poznań 1899, s. 1-22.

14 Annales Ingolstadiensis Academiae, Paris II (ab 1572 ad Annum 1672). Oprac. Valentinus Rotmarus, Ioannes Engerdus, Ingolstadt

1782, s. 335.

15 K.Niesiecki, Herbarz Polski, IX, Lipsk 1842, s. 146, 147.

16 L.Bąk, Ziemia wałecka w dobie reformacji, s. 217.

17 KPoznań, R. 1659, nr 183.

18 KPoznań, R. 1660, nr 41.

19

Tak wspomniano w wydaniu Kroniki benedyktynek poznańskich, oprac. M.Borkowska, W.Karkucińska, J.Wiesiołowski, Poznań

2001, s. 292, przyp. 378.

20 KPoznań, R. 1661, nr 1072.

5

Jan II został w 1661 kanonikiem gnieźnieńskim, a w 1662

roku był kanclerzem poznańskim. Źródła milczą na temat

ewentualnego związku małżeńskiego Jana II w czasie, gdy do

1660 roku żył życiem świeckim. Tym samym nic nie wiemy, aby

pozostawił jakieś potomstwo. Niemniej jest tutaj jakieś pole do

stawiania hipotez. Zwłaszcza, że pisano, że był nie tylko sławnym

wojownikiem, ale i siła dokazywał21.

W 1662 roku zmarł najmłodszy brat Jana i Stanisława –

Kazimierz Tuczyński, w wieku zaledwie dwudziestu dwóch lat.

Ksiądz Tomasz Młodzianowski w swym Kazaniu na pogrzebie

Wielmożnego J.M. Pana Kazimierza Tuczyńskiego Podkomorzyca

Inowrocławskiego wspominał też przy tej okazji Krzysztofa

Tuczyńskiego i jego potomków, w tym według starszeństwa:

kanclerza (Jana II), stolnika (Stanisława III) i Kazimierza

Tuczyńskiego22.

W tym samym 1662 roku Jan II Tuczyński sporządził swój

testament, w którym czytamy: Xiądz Jan Tuczyński kanclerz

poznański, dobra ze spadku po bracie rodzonym Kazimierzu

Tuczyńskim, daje z miłości braterskiej, bratu rodzonemu

Stanisławowi Tuczyńskiemu stolnikowi inowrocławskiemu.

Wszystkie dobra leguje Stanisławowi, bo ma wielkie ciężary w

płaceniu ich długów. Xiędzu pozostały tylko dwa szpalery z Tuczyńskiej izby i srebro23.

Po śmierci Jana II w 1664 roku, stolnik Stanisław III Tuczyński, określony jako Xiędza Jana

Tuczyńskiego, kanclerza poznańskiego brat rodzony i spadkobierca jedyny, posiadłości po księdzu spadłe,

sprzedał matce Mariannie24.

Podział Tuczna między Wedlów

Tuczno na Wałecczyźnie należało do Wedlów od początków XIV wieku. Z biegiem czasu zamek, miasto oraz

liczne wioski położone po polskiej i nowomarchijskiej stronie granicy, uległy podziałowi pomiędzy kilka linii

rodu Wedlów.

Na przełomie XV/XVI wieku zamek i połowa Tuczna (miasta i dóbr), przypadła linii Wedlów z Drawna

(Neuwedel) i Mirosławca (Frydland). Wedlowie z Drawna utracili wpływy w Tucznie dopiero w drugiej

połowie XVII wieku, a do pierwszej połowy XVII wieku ¼ miasta Tuczna i dóbr ziemskich należały do

Wedlów Frydlandzkich z Mirosławca. Najdłużej, bo do drugiej połowy XVIII wieku ¼ Tuczna posiadali

Wedelscy, wywodzący się od

posiadacza Drawna Rudigiera I von

Wedel.

Natomiast zamek Tuczno i

połowę miasta i dóbr ziemskich do

1717 roku trzymali Wedlowie

Tuczyńscy, których polscy heraldycy

nazywali „Tuczyńskimi de Wedel”.

Ta część Tuczna po śmierci żeńskich

przedstawicielek rodu Tuczyńskich,

co wspomniałem we wstępie, w 1719

roku przeszła na rodzinę Mycielskich,

a później na inne rody. Jednak z tego

zestawienia praw własności do

Tuczna wniosek wynika taki, że nadal

po 1717 roku część miasta i dóbr

nadal należały do Wedlów, ale do

przedstawicieli linii nazywanej w

Polsce „Wedelskimi”. Ten sam

21 K.Niesiecki, Herbarz Polski, IX, Lipsk 1842, s. 146, 147.

22 T.Młodzianowski, Kazania i homilye na święta uroczystsze, także pogrzeby (…), Poznań 1681, Tom IV, s.385.

23 KKPoznań, R. 1662, nr 305.

24 KPoznań, R. 1664, nr 1425.

6

heraldyk Kasper Niesiecki w swoim Herbarzu Polskim (tom IX, s. 262) napisał: Wedelski, albo de Wedel patrz

Tuczyński, bo to jedenże dom z niemi, a temi czasy, wątpię, iżby Wedelscy w Polszcze tego herbu byli. I tutaj

Niesiecki się mylił, bo linia Wedelskich w Polsce żyła jeszcze później. Nie można zatem wykluczyć, że z

powodu posiadania przez Wedelskich części Tuczna, byli w Polsce nazywani, albo nawet sami siebie nazywali

- Tuczyńskimi.

Wedelscy

Założycielem linii rodu von Wedel, która przyjęła nazwisko „Wedelski”, był Jerzy Starszy von Wedel (1481-

†1551), razem z żoną Ilsą von Glasenap, pan połowy Drawna, części Tuczna i Korytowa, połowy Dębska,

Barnimia, Święciechowa, Suliborza, Jackobsdorf, pokojowiec pierwszego księcia pruskiego Albrechta von

Hohenzollerna.

Posiadłości Jerzego Starszego przeszły na jego synów, wspomnianych w 1550 roku Antoniego i

Rüdigera (Antoni i Ryner) jako „Wedelscy”, gdy przebywali w Nakle nad Notecią25. Po śmierci Antoniego (po

1558) całość dóbr tej linii wraz z częścią Tuczna, pozostała w rękach Rüdigera I von Wedel vel Wedelskiego

(1537-†1592). Jego synów wymieniły protokoły sądowe 25 kwietnia 1594 roku, gdy pozwali przed sąd swych

lenników ze wsi Strzaliny. Zapisano wówczas: Georgii, Ernestii, Hass et Joachimi Wedelskich26.

Z tych braci Ernest Ludwik I von Wedel(ski) (*1573-†p.1623) na połowie Tuczna i wioskach Zdbowo,

Condorf, Lubsdorf, Laatzig, Martew, Mielęcin, Knakendorf był oficerem w polskim wojsku, który walczył z

Turcją na Węgrzech. Jego dziedzicami byli synowie: Hasso (1613-1626) i Joachim Ernest I von Wedelski

(*ok.1606/10-1675), na Tucznie, części Drawna, Kalisza Pomorskiego, Szczuczarza, Starego, Skalnicy i

Sokolnik. Ten posiadał połowę Tuczna, którą zamierzał odsprzedać Tuczyńskim, ale sprzedał ¼ i pozostałą

część jego potomkowie posiadali do połowy XVIII wieku.

Joachim Ernest I wypełniał służbę wojskową w polskim wojsku w stopniu rotmistrza. Był też polskim

urzędnikiem. W 1675 roku zapisano w księgach wałeckich: Joachim Ernest de Wedel Wedelski, sędzia

deputacji kapturowej wałecki, wobec skasowaniu oprawy przez żonę Annę Ernestynę de Szteihwerder uczynił

dziś, na ½ wsi Sokolniki i folwarku Czyściec oprawę na 8.000 złp. posiadaną i daną jej przez męża już w 1661

roku27.

I w jego przypadku także dochodziło w źródłach do pomyłek przy

zapisie imienia. Już po jego śmierci, podczas transakcji w 1700 roku

przeprowadzonej przez Pawła Zygmunta Wedelskiego wspomniano, że ten

był synem Jana Ernesta Wedelskiego28.

Z dwiema żonami, z pierwszą - Anną Ernestyną von Wedel, potem z

drugą - Anną Elżbietą von Waldow z Pełczyc, pozostawił po sobie czterech

synów oraz cztery córki wzmiankowane w 1686 roku: Ewę, Ludwikę, Zofię i

Agnieszkę Wedelskie. Po śmierci Joachima Ernesta I Wedelskiego część

Tuczna posiadali jego synowie: Fryderyk Adam Wedelski (*ok.1666-

†p.1749), Paweł Zygmunt Wedelski (wsp. 1699-1700), polski rotmistrz

Krzysztof Jerzy Wedelski (†ok.1701) i Joachim Ernest II Wedelski (*1673-

†1693).

Do ostatnich Wedelskich na części Tuczna należeli kuzynowie: Jan

Fryderyk Wedelski (wsp.1749-†1760) w 1721 roku ppłk królewski, Adam

Daniel Wedelski (*1707-†1756) oraz Ludwik Wedelski (wsp.1703-†1758).

Wedlowie nazywani Wedelskimi i zamieszkujący w Polsce do końca I

Rzeczypospolitej (1795) używali herbu w takiej wersji, jak Wedlowie w

Nowej Marchii, na Pomorzu i jak Wedlowie Tuczyńscy – w złotej (żółtej)

tarczy, czarne koło z zębami (symbol św. Katarzyny, a nie koło zegarowe), a

na kole i w klejnocie nad hełemem - pół postaci tzw. rolanda (a nie kobiety,

czy murzynki) w kapalinie (nie w kardynalskim kapeluszu).

Wedlowie Marcinkowscy

Nieznanym odgałęzieniem linii Wedlów z Tuczna, Drawna i Mirosławca byli Wedlowie na Marcinkowicach,

nazywani już w drugiej połowie XV wieku Marcinkowskimi. Pochodzili od Jana von Wedel (†1471), starosty

25 KPoznań, R.1550, nr 889.

26 KPoznań, R.1594, nr 50; S.Chmielewski, Manowie w ziemi wałeckiej w XVI w., s.248-249, nr 8; s.249-250, nr 9.

27 KWałcz, R. 1675, nr 86.

28 KPoznań, R. 1700, nr 1139.

7

wałeckiego i miecznika poznańskiego, nazywanego Wedelskim od 1442 roku. Był on posiadaczem części

Tuczna, Mirosławca i Marcinkowic i miał między innymi syna Dawida, od którego pochodzili nieznani dotąd

właściciele części Tuczna.

Dawid I Wedelski (†przed 1504) posiadał część Tuczna,

Mirosławca i Marcinkowic, które przekazał swym synom:

Mikołajowi Wedelskiemu, Jerzemu Wedelskiemu (1490-1512) i

Janowi II Wedelskiemu (1490-1535). Główną siedzibą

pochodzącego z tej linii Wedlów na Tucznie – Jerzego, stały się

pobliskie Marcinkowice. Miał on trzech synów: Dawida II

Wedelskiego (1504-1522), Kaspara Wedelskiego (1504-1521) i

Jana

III

Wedelskiego

(1521)

zamieszkujących

w

Marcinkowicach i Łowiczu, którzy od 1512 roku toczyli spór z

krewnymi Wedlami Tuczyńskimi z Tuczna.

Spór na tle własnościowym tak się zaostrzył, że Maciej

(Matzeke) Tuczyński z Tuczna miał zabić Jerzego Wedelskiego.

Wtedy Jan Wedelski, w imieniu swoim oraz Kaspra i Dawida

Wedelskich, swych bratanków i synów zabitego Jerzego

Wedelskiego, wystąpili przeciwko Maciejowi Tuczyńskiemu.

Wówczas zapisano w księgach sądowych, że przyczyną sporu

było wygnanie ich z dóbr: Marcinkowice, Brunkowo i Łowicz

przez Tuczyńskiego29. Na ten zarzut Tuczyński odpowiedział,

że trzyma te dobra, bo je nabył od Mikołaja Wedelskiego -

dziedzica w Marcinkowicach (Marczdorff). Na dowód pokazał dokument sprzedaży. Ale skarżący się

Marcinkowscy podnieśli, że należą im się z dóbr Mikołaja przezyski, do których posiadał prawa zmarły Jerzy

Wedelski ich brat i ojciec, zanim Mikołaj sprzedał swoje posiadłości Tuczyńskiemu30. Do porozumienia nie

doszło. Tuczyński zatrzymał zakupione dobra Mikołaja

Wedelskiego Marcinkowskiego. Natomiast pokrzywdzony Kasper

Wedelski, właściciel części Marcinkowic, w 1513 roku dokonał

zabójstwa poddanego Tuczyńskiego - kmiecia z Giżyna31. Za ten

czyn Tuczyński wezwał przed sąd Kaspara Wedelskiego dziedzica

w Marcinkowie, ale ten się nie stawił. Jak mówi wpisana do ksiąg

sądowych sentencja: płaci winę bo nie stanął z pozwu kmieci ze

wsi Jezna (Giżna) Macieja Tuczeńskiego32.

W 1514 roku proces odszkodowawczy Wedelskich

Marcinkowskich z Tuczyńskim został odnowiony. Starosta

generalny Wielkopolski wyznaczył termin, w którym Jan

Wedelski z bratankami, mieli dowieść przy pomocy świadków, że

posiadali prawa do sum zbieranych z wsi Marcinkowice,

Brunkowo i Łowicz, zanim pan tych dóbr Mikołaj Wedelski,

zrezygnował z ich części na rzecz Macieja Tuczyńskiego33.

Jeszcze w tym samym roku Jan Wedelski z bratankami

przeprowadzili z Maciejem Tuczyńskim limitację terminu wobec

nadziei ugody34. I taka ugoda zapewne została zawarta, bo nie

słychać już o sporze między Wedlami i jeszcze w 1521 roku w

Marcinkowicach wspomniano braci Kaspara, Dawida i Jana

Wedelów Marcinkowskich.

Był to też burzliwy czas dla Marcinkowskich. W 1521 roku król polski Zygmunt I Stary nadał

Maciejowi Tuczyńskiemu prawa do dóbr Jakuba i Wincentego (takiego imienia użyto dla Viviantza!!) Wedlów

z Frydlandu, prawa do czwartej miasta Tuczna należącej do Jerzego Wedelskiego oraz prawa do dóbr braci

29

Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, (dalej SHGP), red. A.Gąsiorowski, cz. III, z. 1,

Poznań 1993, s. 87-88.

30 KPoznań, R. 1512, nr 865.

31 SHGWP, III/1, s. 88.

32 KPoznań, R. 1513, nr 865.

33 SHGWP, III/1, Poznań 1993, s. 88.

34 KPoznań, R. 1514, nr 866.

8

Jana, Kaspra i Dawida zwanych Marcinkowskimi, z powodu niedopełnienia przez nich obowiązku udziału w

pospolitym ruszeniu35. A wtedy Polska prowadziła wojnę z Zakonem Krzyżakim w Prusach (1519-1521).

W ten sposób Wedelscy Marcinkowscy utracili swoje posiadłości. Z nich Dawid Wedelski pozostał w

Wielkopolsce, ponieważ w 1522 roku ręczył staroście generalnemu Wielkopolski Łukaszowi z Górki za von

Goltzów, byłych tenutariuszy drahimskich36. Ale o innych Marcinkowskich źródła nagle zamilkły. Herbarze

znają rody Marcinkowskich herbu Drzewica, Gryf, Jelita, Nałęcz, Pilawa, Rola i Topór, ale nie wspominają

Marcinkowskich herbu Wedel. Mieszczanie Wedlowie Wspominany Kasper Niesiecki w swoim Herbarzu

Polskim (s.146-147) pisze: W Krakowie zaś w kościele katedralnym, w kaplicy Tylickiego biskupa

Krakowskiego przy drzwiach na ołtarzu, z białego marmuru wystawionym od Jakóba de Wedel z Obornik (są te

dobra w Wielkiej-Polszcze) Decretorum Doctor w roku 1521. dwa herby jego położone widziałem, pierwszy,

Koło zegarowe zwyczajnie, jak w herbie Wedlów, drugi Gryf, znać że z matki.

Wspomnianego tutaj Jakuba de Wedel Niesiecki zaliczył do rodu Wedlów Tuczyńskich. Tymczasem

ostatnie badania wykazały, że Jakub nie pochodził od Wedlów z Nowej Marchii i Pomorza.

Jak podaje Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu Jakub

nazywany Wedelicjuszem (*ok.1480-†przed 5.01.1555) z Obornik, był synem burmistrza miasta Oborniki w

Wielkopolsce – Jana Quitemberga, nazywanego też Witimberg. W 1493 studiował w Krakowie, a potem w

Rzymie. Po powrocie notariusz publiczny (1506) biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego, pleban w

Gułtowach (1504-1507), Winnejgórze (1507-1517), Śremie, Radzimiu (1530-1555), prepozyt kolegiaty św.

Marii Magdaleny w Poznaniu (1517) i kolegiaty w Środzie Wlkp. (1539). Pracował w kancelarii króla

Zygmunta Starego. Jego bratem był „sławetny” Błażej Wedelicjusz, mieszczanin poznański i farbiarz sukna,

który uzyskał wraz z braćmi szlachectwo i występował pod nazwiskiem „Wedelski”. Dokument nobilitacji

wykorzystał brat Jakub, ale kapituła poznańska go odrzuciła, tłumacząc, że Jakub i jego bracia są tylko synami

płóciennika nie należącego do stanu szlacheckiego. Król Zygmunt w 1536 roku wystosował w tej sprawie list

do kapituły i domagał się niezwłocznego przyjęcia w jej szeregi Jakuba i potwierdził przyjęcie ich do stanu

szlacheckiego z nazwiskiem Wedelicki-Vedelitius i herbem szlacheckim Wedel. Znany też był trzeci ich brat -

Feliks Wedelicjusz mieszczanin obornicki. Dwaj ostatni pozostawili w Polsce potomstwo pod nazwiskiem

Wedelski i Wedelicki37.

Kasper Niesiecki zapewne widział w katedrze krakowskiej upamiętnienie rektorów Akademii

Krakowskiej, na którym musiał być zamieszczony herb Piotra Wedelicjusza (*1483-†1543), od 1521 roku

wykładowcy, a potem rektora Akademii Krakowskiej, doktora medycyny, nadwornego lekarza króla Zygmunta

Starego i królowej Bony, od 1526 rajcy i burmistrza Krakowa. On także był synem Jana Quitemberg vel

Witimberg z Obornik, jak jego bracia wspomniani wyżej, w tym Jakub Wedelicjusz38.

Wiemy jak wyglądał herb Wedelicjusza dzięki zachowanym inkunabułom z dawnej biblioteki benedyktynów w

Lubiniu. Na ekslibrisie lekarza królewskiego Piotra Wedelicjusza z Obornik, zachowanego na oprawie druku

35 SHGWP, III/1, s. 88.

36 SHGWP, III/1, s. 88.

37 SHGWP, III/2, Poznań 1995, s. 368, 369.

38 B.Cisowski, Nadworny lekarz króla Zygmunta I Starego, „Oborniki. Nasze Miasto”, R. 2017.

9

Sermones z 1495 roku wyciśnięty został herb Wedel z podpisem P(etrus) V(edelicius) D(e) O(bornicky). W

herbie tym widać głowę w centrum koła z zębami39.

Rodzina Wedelickich nigdy nie powoływała się na pochodzenie od rodu Wedlów, ale zagadką

pozostaje dlaczego otrzymali herb, przypominający wizerunkiem godło rodu von Wedel?

Grzegorz Jacek Brzustowicz

CZY WEDEL Z DRAWNA BYŁ

POLSKIM SAPEREM ?

Próba identyfikacji

W czasach króla polskiego Zygmunta Augusta do

licznych zadań przypisywanych inżynierii wojskowej było

okopywanie dział. Zajmowali się tym tzw. saperzy, którzy

rekrutowali się z chłopów, wchodzili oni w skład obsługi

armaty, ich ilość zależna była od rodzaju działa.

Za króla niemalowanego

Król Stefan Batory w swojej polityce militarnej dążył do

stworzenia nowoczesnych polskich formacji inżynieryjnych.

W tym celu rozpoczął starania o pozyskanie w zachodniej

Europie zwłaszcza we Włoszech inżynierów wojskowych.

Nim to nastąpiło powołał do życia skadrowany zespół, który

można uznać za prekursorów współczesnych saperów w

Polsce. W skład jego weszli: 1 szancmagister (szancmistrz),

20 szancmajstrów i 50 szancknechtów. Byli oni kadrą

instruktorską, której podporządkowywano kilka tysięcy

chłopów z siekierami i rydlami i z innymi prostymi

narzędziami a także górników do robienia podkopów. Byli

wśród nich cieśle, kołodzieje, węglarze oraz inni

rzemieślnicy. Jak zauważył jeden z historyków owi

prekursorzy nowoczesnych saperów bardzo przydali się

podczas wojen

z

Moskwą. Pierwszym polskim

szancmagistrem powołanym przez króla Stefana Batorego

był Ludwik Wedel.

Batory do starcia z Moskwą przygotowywał się od marca do lipca 1579 r. w Wilnie, stąd można przyjąć,

że nowa formacja ukształtowała się na Litwie. Wydaje się, że specjaliści rekrutowali się spośród cudzoziemców

zwerbowanych przez Ernesta Wejhera. Ten urodzony w 1517 r. pomorski szlachcic swoje doświadczenie

wojenne zdobywał w szeregach polskich. W latach 1563 i 1567 przeprowadził sprawną rekrutacje Kaszubów

spod Lęborka i Bytowa oraz z powiatów człuchowskiego, mirachowskiegi i puckiego do walczącej o Inflanty

królewskiej armii Zygmunta Augusta Fakt ten jest mało dostrzegany choć jego efekty były znacznie większe od

słynnego i legendarnego wymarszu Kaszubów z królem Janem III pod Wiedeń w 1683r. Wejher wiosną 1564

r. jako delegat pomorski został członkiem komisji granicznej mającej regulować granicę miedzy pomorskim

powiatem szczecineckim a wielkopolskim wałeckim. Dało mu to szansę na poznanie nadgranicznych rodów i

choć do obrad komisji nie doszło mógł wówczas poznać przeżywający swój złoty okres ród Wedlów z Drawna

i Tuczna. Wejher brał udział w wojnie z Gdańskiem. W 1578 r. uczestniczył w planowaniu potrzeb

materiałowych niezbędnych do prowadzenia wojny z Moskwa o Inflanty, następnie mając doświadczenie

werbunkowe prowadził nabór żołnierzy w granicach Rzeszy po czym został dowódcą oddziału jazdy najemnej.

W tym czasie, podczas pobytu w Wilnie król wydał polecenie by skonstruować i wykonać w Kownie prosty i

łatwy do transportu most. Wszystko wskazuje na to, że głównym wykonawcą rozkazu króla był Wedel. Jednak

trudno jest jednoznacznie orzec czy był on także jego głównym konstruktorem gdyż wielu autorstwo projektu

przypisuje królowi. Czego wykluczyć się nie da, ponieważ Stefan Batory tworząc nową formację inżynieryjną

niewątpliwie wykazał się wiedzą mostowniczą znaną w armiach europejskich zwłaszcza w cesarskiej

austriackiej.

39

R.Franczak, Superekslibrisy dwóch renesansowych bibliofilów na oprawach inkunabułów z dawnej biblioteki benedyktynów w

Lubiniu, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 110 (2018), 157-158.

10

Król znał konstrukcję używanego na Węgrzech składającego się z mostołodzi mostu cesarza Ferdynanda.

Wykonany przez Ludwika Wedla most był typu łyżwowego składał się z mostołodzi (łyżew) szerokich na 7-8

stóp a długich na 16-18 stóp na których montowano drewniany pomost żerdziowy tzw. naścielisko. Most ten

za pomocą lin i łańcuchów można było stosunkowo szybko przygotować do przeprawiania wojsk. Wykonany

w Kownie most doczekał się dwóch nazw; królewski Batorego i Wedla. Każda mostołódź, ze swym

naścieliskiem (pokładem), z linami i kotwicami, potrzebowała do przewiezienia lądem 3 (według

R.Hajdensztajna 2) par wołów, a przy ciągnieniu po wodzie trzech ludzi. Łodziami mostu można było także

spławiać drogą wodną wojsko i materiały wojenne Z Kowna przygotowane elementy mostu zostały

przewiezione wozami na miejsce przeznaczenia część z nich spławić miano drogą wodną. Po wybudowaniu

mostu w Dziśnie na Dźwinie, który powstał w 3 godziny. Przeszły po nim 6 i 7 sierpnia 1579 r, uczestniczące

w wyprawie na Połock podchodzące w dwóch kolumnach na przeprawę wojska polsko-węgiersko-litewskie

z artylerią wchodząc stąd na trakt wiodący bezpośrednio do Połocka pod którego mury główne siły dotarły 11

sierpnia. Szancmagister był organizatorem przepraw i prac drogowych podczas przemarszu wojsk , wybierał

miejsca pod obóz i organizował jego ufortyfikowanie, kierował pracami inżynieryjnymi podczas oblegania

twierdz itp. Spełniał niemal wszystkie zadania przewidziane dla inżynierów wojskowych tamtych czasów.

Wynika stąd, że Ludwik Wedel był pierwszym historycznym szefem polskich saperów. Poza mostem

łyżwowym i przeprawą przez rz. Dźwinę źródła nie wspominają o jego wojennych dokonaniach. Podczas

walk o Połock wybudowano kilka mostów tzw. hetmańskich, zrobiono je własnymi silami poszczególnych

dowódców ( hetmanów) na potrzeby działających na tym odcinku wojsk. Najsłynniejsze trzy wybudował na rz.

Połocie Jan Bornemisza (†1594). Dwa z nich zostały postawione na palach a jeden na zatopionych łodziach

Pierwszy stał naprzeciw Zamku Wysokiego, drugi naprzeciw Zamku Strzeleckiego a trzeci za młynem. Jeden z

tych mostów zniszczyli obrońcy Połocka, drugi zerwała rzeka, ocalał ten koło młyna. Wbrew temu co się sądzi

Bornemisza nie był królewskim inżynierem lecz węgierskim dowódcą. Niestety o Ludwiku Wedlu nic

konkretnego nie wiadomo, Są jednak podstawy by przypuszczać iż najprawdopodobniej pochodził on z

Wedlów tuczyńsko – drawieńskich i był synem Rüdigera von Wedel (1537-†1592) zwanego od swych dokonań

wielkim i Hedwig (pol. Jadwigi) z d. von der Goltz (†1593).

Zagadka Wedla

Jest to postać trudna do dokładnego zidentyfikowania, utrudnia to częstość występowania wśród Wedlów imion

Ludwik (także Ernest). spośród kilku synów Rüdigera von Wedel dwóch nosiło imię Ludwik z tym, że jeden z

nich używał dwóch imion Ernest Ludwig. Jak ustalił znawca rodu Wedlów dr Jacek Grzegorz Brzustowicz,

Ernest Ludwik jako oficer służył w polskich szeregach i spośród znanych ówczesnych Wedlów z imieniem

Ludwik najbardziej pasuje do postaci szancmagistra Ludwika Wedla. Można przypuszczać, że zwerbował go

Ernest Wejher, który był odpowiedzialnym za ściągnięcie cudzoziemców w tym specjalistów do wojska

królewskiego. Ród Wedlów mógł poznać podczas przygotowań do korekty granicy w rejonie starostwa

wałeckiego.

Reformatorskie działania Batorego względem unowocześnienia sił inżynieryjnych odniosły pożądany

skutek i podczas drugiej wyprawy króla (na Wielkie Łuki) w szeregach polskich uprzednio zgrupowanych w

lipcu 1580 r. w Cześnikach znalazło się kilku inżynierów wojskowych, z pochodzenia Włochów, z których

szczególnie zasłynął płk Dominik Ridolfino. Była to silniejsza niż w 1579 r. armia. Zdobyła Wielkie Łuki i

skutecznie zakończyła oblężenia Wieliża i położonego na wyspie w środku jeziora Zawołocza, by je zdobyć

wybudowano dwa mosty. Nie wiadomo co robił w tym czasie Wedel. Możliwe, że pozostawał pod komendą

Wejhera, który pod Pskowem w 1581 r. obok pułku piechoty dowodził polską artylerią. Sprowadzeni

inżynierowie - obcokrajowcy otrzymali stopnie kapitanów, podporządkowano im od 1-2 szancmistrzów, tym

natomiast podlegał pododdział szancknechtów (szanckopników), zwanych także szancchłopami, kopaczami.

Rekrutowali się oni spośród czeladzi obozowej, chłopów czy żołnierzy piechoty i stanowili podstawową siłę

roboczą do wykonywania prac inżynieryjnych.

Podczas przegrupowania oficerowie szli na czele kolumny, torując drogi i organizując przeprawy.

Inżynierowie sprawowali także nadzór nad pracami fortyfikacyjnymi ich 1-2 pomocników zwano

sukkolektorami, podstawowymi robotami ziemnymi kierował grabarz, a kontrolą wysokości, poziomów, kątów

pochylenia skarp i darniowaniem czy perzowaniem zajmował się szancmistrz. Na budowie byli także

zatrudnieni murarze, cieśle, tracze, kowale, woźnice. Wśród budowniczych byli majstrzy

Do obowiązków szancmistrza należała nie tylko budowa i naprawa przepraw przez rzeki ale i naprawa

dróg i budowanie umocnień i manewrowanie tzw. zataczanie taboru. W tej dziedzinie musieli być mistrzami*

Podczas wyprawy na Psków szancmajster miał 12 zł polskich żołdu szancchłop - 4 zł polskie, kopacz-mistrz i

cieśla mistrz po 8 zł polskich a ich pomocnicy po 5 zł polskich. Z relacji z zdobycia Płocka i Wielkich Łuków

11

wysnuć można wniosek, że Wedel sznacmagistrem był krótko, możliwe ,że nie spełnił się w roli inżyniera

wojskowego. Wiadomo, że w latach 1592 – 1594 brał udział w walkach z Turkami u boku cesarza Rudolfa na

Węgrzech. Gdy wrócił w rodzinne strony dokonał wraz z braćmi podziału majątku po zmarłym ojcu. Podział

był sprawiedliwy, Ernest Ludwik otrzymał włości polskie położone za Drawą. Należało do niego m.in. Tuczno,

Strzaliny, Zdbowo, Był drugim mężem Urszuli Witosławskiej z domu von Blankenburg. Ich potomkowie byli

pruskimi generałami a inni także Polakami.

Wybrani potomkowie

- Moritz Joachim Ernst von Wedel (†1693) „Wedelski na Tucznie” syn Ernesta Ludwika, sprzedał swoją część

Tuczna. saski podpułkownik, polski rotmistrz, posiadał dobra w m. Kalisz, Stare, Skalnica, Sokolniki.

- Krzysztof Jerzy (Christoph Georg) von Wedel (ok. 1668 - ok 1701) syn Joachima, rotmistrz polski.

- Ludwig von Wedel „Wedelski” (1689-1751) syn Krzysztofa Jerzego.

- Johann Friedrich von Wedel †1760 syn Fryderyka Adama (Wedelskiego z Tuczna) dziedzica Chalina, Śremu,

posiadał majątki w m. Kalisz, Skalnica, Sokolniki, wnuk Joachima, saski podpułkownik i polski kapitan.

- Otto Joachim Moritz von Wedel (1752-1794) s. Johanna. Nadleśniczy przyjaciel wielkiego poety Johanna

Wolfganga Goethego, bywalec a potem mieszkaniec słynnego „domu Frau von Stein”. Blisko związany z jego

mieszkanką muzą i kochanką poety Charlotte Albertine Ernestine Freifrau von Stein, która nazwała go

trwałym przydomkiem "schöne Wedel".

- Konrad Heinrich von Wedel (1741-1813) s. Ludwiga właściciela m. Stare koło Krajenki. Generał major. Brał

udział w wojnie o sukcesję bawarską 1778/1799; uczestnik bitew w ramach I koalicji antyfrancuskiej 1792 –

1797; 23 lipca 1793 otrzymał Order Pour le Merite; od 26 stycznia 1794 dowódca pułku von Kalckstein ; w

1805 r. dowódca brygady; 14.10.1806 r. ciężko ranny w bitwie pod Auerstedt.

- Karl von Wedel (1783-1858) syn Konrada, pruski generał porucznik; uczestnik wojen napoleońskich m.in.

adiutant rosyjskiego generała Benigsena. W 1807 r. został odznaczony Orderem Pour le Merite i św.

Włodzimierza IV klasy. Walczył w licznych bitwach Wojny Wyzwoleńczej. W 1831 roku był dowódcą 2.

Brygady Landwehry. 18 stycznia 1834 otrzymał pętlę Orderu Czerwonego Orła III. Klasy i 30 września 1839

roku Order Świętego Stanisława I klasy.

- Leopold Friedrich Ferdinand Heinrich von Wedel (1784-1861) brat Karla pruski generał kawalerii.

- Friedrich Karl Sigismund von Wedel (1835-1918) s. Karla. Według legendy szykował zamach na Napoleona

podczas zjazdu w Erfurcie w październiku 1808 r. W maju 1809 uczestnik wyprawy berlińskiej Schilla ranny,

francuski więzień także galernik do 1812 r. Uczestnik Wojny Wyzwoleńczej, rotmistrz pułku gwardii

kozackiej. 12 lipca 1855 został generałem kawalerii. Posiadał liczne odznaczenia rosyjskie oraz niemieckie

Krzyż Zelazny 2 i 1 kl.order Orła Czerwonego z diamentami.

- Eberhard Friedrich Eugen Hasso Vivigens von Wedel (1868-1925) s. Friedricha Karla.

- Karl Heinrich Hasso von Wedel (1874-1910 ) s. Friedricha Karla.

- Friedrich-Wilhelm Hasso Hermann Eberhard on Wedel (1902-1941) s. Eberharda polegl pod Leningradem.

Andrzej Szutowicz

* „Wozy taborowe łączono sposobem „zębatym” czyli wiązano przednie koło jednego z wozów z tylnim kołem

następnego – z tym ,że koła prawe powiązane były z lewymi. W ten sposób wozy ustawiały się skośnie i bardzo

szybko można było przejść od szyku taborowego do szyku marszowego i odwrotnie co zapewniało dobrą

mobilność armii. Wyprzężone wozy, ustawiano w kilka rzędów, często okopywano czy wypełniano ziemią lub

kamieniami. Najbliżej wroga stały wozy najmocniejsze – w środku taboru lekkie kolasy wypełnione

kamieniami lub po prostu przewrócone dla większej obronności. Na wozach umieszczano piechotę uzbrojoną w

broń palną, wszelkiej maści ciurów obozowych, a także lżejszą artylerię. W taborze zostawiano przerwy przez

które można było czynić wypady jazdy”. Źródło: https://forum.odkrywca.pl/topic/695422-xvi-wiek---polska/.

Literatura

Rys. Grzegorz Jacek Brzustowicz

Dariusz Kupisz, Połock 1579. Historyczne Bitwy, Wyd. Bellona, Warszawa 2014.

Grzegorz Jacek Brzustowicz, Czasy Wedlów, Wyd. ASz. Choszczno 2003, s. 23.

Tomasz Zackiewicz, Sztuka wojenna czasów Stefana Batorego, T. III., Wyd. Psychoskok 2013.

Stefan Ciara, Kariera Rodu Wejherów 1560-1657, Wyd. UW 1980, s.12-25.

Tadeusz Nowak, Z dziejów techniki wojennej w dawnej Polsce, Wyd. MON, Warszawa 1965, s.143-185.

Reinhold Heidenstein, Pamiętniki wojny moskiewskiej, KIW 2017, s. 60, 117, 125, 127.

12

Witold Nowodworski, Walka Rzeczpospolitej z Moskwą o Inflanty 1570-1582.

K.Górski, Pierwsza wojna Rzeczypospolitej z Wielkim Księstwem Moskiewskim za Batorego, Warszawa 1892.

R.Hejdensztejn, Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594 ksiąg XII, tł. M. Gliszczyński, t. 1, s.

304. Król będąc w Wilnie nakazał w Kownie most przenośny wybudować kazał. Składał się on z pojedynczych

łyżew, które później balami wiązane były. Do transportu łyżwy potrzeba było najwięcej dwóch wołów.

https://docplayer.pl/65142905-Jedna-z-podstawowych-zasad-na-ktorej-wedlug

auto.htmlfile:///C:/Users/uzytkownik/Downloads/TKorzon_DziejeWojen_2.pdf .

H.Kotarski, Wojsko polsko-litewskie podczas wojny inflanckiej 1579-1582, w: „Studia i Materiały do Historii

Wojskowości”, 16/2, Warszawa 1970, s. 98.

https://www.facebook.com/291145557663379/posts/848454311932498/

SZCZUR KTÓRY BYŁ SAPEREM

Rok temu w czerwcu 2021 r. w wieku siedmiu lat przeszedł

na emeryturę. Jako saper służył pięć lat. W tym czasie

wykrył 71 min oraz 38 niewybuchów i niewypałów. Pomógł

oczyścić z min tereny o powierzchni 141 tys. (według innej

wersji ponad 200 tys.) m 2. dzięki temu mógł uratować

życie wielu osobom. Na imię miał Magawa. Urodził się

na Uniwersytecie Rolniczym w Sokoine (SUA). Pracę

rozpoczął w rodzinnej Tanzanii, a zakończył na polach

Kambodży. Gdy jego opiekunowie zauważyli, że stał się

powolniejszy i tracił refleks postanowili zapewnić mu

spokojną emeryturę w schronisku brytyjskiej organizacji

charytatywnej działającej na rzecz zwierząt, gdyż Magawa był szczurem a ściślej mówiąc wielkoszczurem

gambijskim. W swej szczurzej młodości rok był tresowany pod kątem wykrywania substancji chemicznych

w minach przez specjalizującą się w tej formie szkolenia belgijską organizację pozarządowej APOPO. Po

szkoleniu zajmował się wykrywaniem niebezpiecznych materiałów w Kambodży dokąd do miejscowego Siem

Reap wtrafił w 2016 r. Wyróżniał się wyjątkową sprawnością, która pozwalała mu przeszukać teren wielkości

boiska nawet w kwadrans podczas gdy człowiekowi z wykrywaczem metalu operacja taka zajęłaby od jednego

do nawet czterech dni. Wytresowane szczury po znalezieniu środka bojowego intensywnie drapią w tym

miejscu, są tak lekkie, że nie mogą uruchomić zapalnika. Tak też czynił Magawa. We wrześniu 2020 r. znana

brytyjska fundacja PDSA, wyróżniła go złotym medalem za "ratujące życie poświęcenie obowiązkom”

(People's Dispensary for Sick Animals) tzw. „Krzyż Jerzego dla zwierząt”. Magawa został pierwszym

szczurem wyróżnionym tą nagrodą. Wcześniej złote medale za bohaterstwo dostawały tylko psy. Po przejściu

na emeryturę jego następcą został szczur o imieniu Ronin. Niestety Magawa nie cieszył się długo

odpoczynkiem, w styczniu 2022 r. światowa prasa podała ,że „zmarł w wieku 8 lat”. W nekrologu napisano:

"Wszyscy w APOPO odczuwamy stratę Magawy i jesteśmy wdzięczni za niesamowitą pracę, którą

wykonał. Jego wkład pozwalał ludziom w Kambodży żyć, pracować i bawić się bez obawy o utratę

życia lub zdrowia. Bohater zostaje pochowany".

Andrzej Szutowicz

ROCZNICA

Przez dziesięciolecia w pierwszy dzień sierpnia wieczorem mieszkańcy Barnimia widzieli przesuwające

się w kierunku mostu oddziały wojskowe. Żołnierze jakby unosili się nad drogą, nogi ich były

niewidoczne na głowach mieli błyszczące hełmy, nosili bufiaste barwne kaftany, nieśli na ramionach

muszkiety lub włócznie. Z chwilą podejścia tej armii – widmo do mostu roznosiły się po okolicy odgłosy

bitewne, uderzenia białej broni, okrzyki komend, wystrzały muszkietów i armat, krzyki rannych i

umierających. Wielu mieszkańców obserwowało z ukrycia to starcie upiorów. Inni na leśnych drogach

mijali uciekających lub goniących kogoś rajtarów. Jeszcze inni widzieli wynoszony z zgiełku bitewnego

rannych czy też stos przygotowanych do pochówku trupów.

Ta wymowna legenda ma swoje oparcie w autentycznych wydarzeniach sprzed dokładnie 395 lat. Wieczorem

31 sierpnia 1627 r. w rejon wzgórza Chomętowskiego przybyły spod Człopy dwa regimenty Duńczyków płk

13

Heinricha von Holcka (1000 żołnierzy) i płk. Kaldehofa (600 ż.). Żołnierze ich byli zmęczeni nocnymi bojami

o Wieleń i Człopę oraz z próbującymi odbić Człopę walkami z Polakami. Przed regimentami rozciągała się

wstęga Drawy z zorganizowanym przez Brandenburczyków system obrony przepraw od Drawna poprzez

Drawnik, Barnimie, po Stare Osieczno, gdzie forsowanie Drawy podjęte po walkach o Człopę nie powiodło się.

Stąd zapadła decyzja marszu na Barnimie. Po zlustrowaniu terenu Duńczycy zajęli kwatery

najprawdopodobniej w Chomętowie, Niemieńsku, Dominikowie. Jednocześnie blokować musieli najsilniej

bronioną przeprawę w Barnimiu.

Teren na którym się rozłożyli był im znany z rozpoznania w dniu 30.lipca 1627 r. podczas którego

pojmali odpowiedzialnego za obronę przepraw kpt. Jurgena Ernesta von Wedel z ważnymi listami, obowiązki

jego przyjął Rüdiger von dem Borne. Podlegać mu miało ok 300 jazdy i tyleż piechoty rekrutujących się z

zmobilizowanego pospolitego ruszenia szlachty lennej i piechoty miejskiej głównie z powiatu choszczeńskiego

Nowej Marchii (stąd w nazewnictwie występują jako marchijni). Wśród tych obrońców byli także o

nieokreślonej liczbie jeźdźcy elektorscy. Duńskie rozpoznanie dowodzi, że ich wódz Joachim von Mitzlaff już

ok. 30 sierpnia kalkulował ten kierunek swego marszu ewakuacyjnego.

W nocy i za dnia 1 sierpnia 1627 r. nadciągały nad Drawę

pozostałe siły wraz z wozami taborowymi, piechota i kilka tysięcy

uchodźców. Przez cały czas marszu gnębieni byli przez podjazdy

polskiej lekkiej jazdy ( 300 Kozaków i 200 Lisowczyków ) i szarpani

przez

wielkopolskie pospolite ruszenie (ponad 500 ż.), wojsko

wojewódzkie (ok 500 ż.) oraz przez prywatne pododdziały

Czarnkowskiego (ok 200 ż.), możliwe ,że także Wedlów - Tuczyńskich

z Tuczna i Blankenburgów z Mirosławca (?). Uważa się, że pod

Barnimie podeszło razem blisko 1750 polskich zbrojnych dowodził

nimi wojewoda łęczycki Adam Sędziwoj Czarnkowski (1555 – 1627).

Strona marchijna podaje, że od Człopy do Barnimia wskutek polskich

podjazdów i walk szarpanych poległo 300 żołnierzy Duńskich. 1

sierpnia 1627 r. Duńczycy po podejściu pod Drawę schowani za szańce

polowe i szykowali się do przeprawy wysyłając na mosty w Drawnie i

Barnimiu swoje oddziały, które po zaciętych walkach opanowali.

Polacy natomiast zablokowali Duńczykom szlaki komunikacyjne

najprawdopodobniej i ten do Drawna pozostawiając wolnym jeden

kierunek „za Drawę”. W walkach w Drawnie zginęło około 100 osób.

Możliwe ,że walczono również o przeprawę w Drawniku bronioną z usypanych tam szańców. Obroną odcinka

drawieńskiego kierował Rüdiger II von Wedel. Nękani i blokowani przez Polaków Duńczycy ruszyli na

wyznaczone osie przepraw. Najważniejszy był most zdobyty w Barnimiu po którym przejechało kilkadziesiąt (

lub kilkaset) wozów taborowych, przeszło nie mniej jak 6000 uchodźców, i ok 800 piechurów. Jazda zapewne

poszła na brody pod Podegrodziem. Polacy nie atakowali gdyż byli za słabi i w starciu z zahartowanymi w

bojach zawodowcami Duńczykami szans nie mieli o czym przekonali się w Człopie i wcześniej w Wieleniu.

Nie znaczy to, że byli całkowicie bierni. Doszło tu do szarży polskiej lekkiej jazdy (lisowczyków) efekt był

niezbyt korzystny gdyż zginęło 50 lisowczyków i 5 Duńczyków (lub 5 na 3).

Trudno rozstrzygnąć jaki sens miała ta polska szarża, może już wówczas lisowczycy wypełniali polskie

zobowiązania w stosunku do wojsk cesarskich, oni jedyni z Polaków ruszyli za Duńczykami i wzięli udział w

zwycięskiej dla cesarskich bitwie pod Granowem. Pozostali dotąd, gdy ostatni Duńczyk zniknął w puszczy

wycofali się do Polski. Jak widzimy pod Barnimiem Polacy ograniczyli się jedynie do blokady szlaków

komunikacyjnych a bezpośrednio w bój zaangażowała się jazda przez co dla Polaków była to potyczka w

ramach marchijsko-duńskiej bitwy o przeprawy. Polacy mimo chęci odwetu nie atakowali, bo nie dość, że jak

już wspomniano nie mieli szans, to byli na obcym terenie co mogło doprowadzić do wepchnięcia Polski w

wojnę trzydziestoletnią czego chciał uniknąć zaangażowany w wojnę ze Szwedami król Zygmunt III Waza.

Podwładni Czarnkowskiego obserwowali jedynie forsowanie i dlatego po stwierdzeniu ,ze Duńczycy nie

zagrażają już polskiej granicy oddalili się ku niej. Z informacji Ernesta von Brederlowa wynika, że główna

cześć wojsk Mitzlaffa przeprawiła się do zmierzchu 1 sierpnia 1627, znajdując się na drugim brzegu,

zatrzymywali się na odpoczynek w leśnych miejscach, w tym w okolicy Bierzwnika. Przez Drawę przeszło

blisko 6000 zbrojnych Duńczyków i pomaszerowali ku zgubie.

Andrzej Szutowicz

14

Opracowano na podstawie drugiego wydania pierwszego w Polsce nowatorskiego opisu wielkiej bitwy jaką stoczono

pod Granowem autorstwa dr Grzegorza Jacka Brzustowicza. Książka ta staje się dostępna dla szerszego grona

czytelników, będzie ja można nabyć bezpłatnie. Informacji w tej sprawie udzieli sekretariat Gminy Krzęcin.

UKRAINA. WPOMNIENIE Z DZIECIŃSTWA

Był to czas Związku Radzieckiego dziś popularnie zwanym sowieckim w ramach którego Ukraina była jego

republiką związkową a wielkim państwem w którego skład wchodziła rządził po obaleniu w 1964 r. Nikity

Chruszczowa.nie kto inny jak Leonid Breżniew Moja mama miała na Ukrainie stosunkowo liczną rodzinę co

było efektem zastraszenia a nawet wyrzucania z domów w Kolechowicach koło Ostrowa Lubelskiego jej

rusińskich krewnych wyznania prawosławnego. Ich emigracja nastąpiła już w 1944 r. Osiedlili się w rejonie

Krzywego Rogu, Zaporoża, Dniepopietrowska. Mojej mamy z bratem, którzy byli sierotami wojennymi nie

zabrali ze sobą ponieważ zaopiekowali się nimi dziadkowie ze strony ojca, którzy rychło w okolicznościach nie

mniej dramatycznych jak wojenne odeszli. Mama utrzymywała ścisłe kontakty z ciotkami na Ukrainie i mniej

z dalszymi krewnymi. Nic więc dziwnego, że obie strony czyniły starania by się po ponad 20 latach zobaczyć, a

starań było dużo, gdyż miejsce docelowe, którym był Krzywy Róg było miastem zamkniętym czyli ze względu

na znaczenie wojenne miejscowego przemysłu, tajnym. Jednak po latach starań udało się. Otrzymawszy

paszporty (a ja z bratem wkładki paszportowe) cała nasza rodzina udała się w odwiedziny na Ukrainę. Przez

Gdynię, Warszawę dojechaliśmy do Brześcia nad Bugiem. Pociąg został poddany dokładnej lustracji, nawet

jakiś pogranicznik biegał po dachach wagonów a inni na peronie stali także z psami. Odprawa odbyła się w

trwożnym napięciu lecz grzecznie i sprawnie. Problem nastąpił później, gdyż okazało się, że pociągu do Kijowa

na który mieliśmy wykupione bilety nie ma. Zaproponowano nam inny pociąg o znacznie obniżonym

standardzie. Rodzice zgodzili się i pojechaliśmy nim. Podróż odbyliśmy w wagonie bez przedziałów. Siedzenia

były twarde, w nocy służyły do spania tak jak rozkładane nad nimi prycze. Wagon był pełen ludzi a atmosfera

podobna do tej z filmu „Zakazane piosenki”. Jedni pili, inni jedli, drudzy grali w karty. Ktoś dał koncert na

akordeonie. Gdy pasażerowie zorientowali się ,że jesteśmy z Polski serdeczności nie było końca. Okazało się,

że jeden z pasażerów pochodził z tej samej okolicy co mama i przyjechał z swoimi na Ukrainę w 1944 r.

Długo rozmawiali o rodzinnych stronach. Zwolennicy alkoholu rozczarowali się , gdyż mój tata stronił od tego

typu napojów. Jednak owszem pieczywa, wędlin i owoców skosztowaliśmy sporo. Tylko konduktorka

odpowiadająca za wagon co rusz roznosiła herbatę. Niestety nie jechaliśmy tempem jakim dziś nasz pierwszy

VIP pokonuje manifestując swoje poparcie dla walczącej Ukrainy. Pomału wagon wyciszał się aż sen

zwyciężył, słychać było chrapanie i stukanie kół wagonu o szyny. W Kijowie czekaliśmy na dworcu , który był

dla mnie duży, przestronny jak pałac, w środku latały ptaki. Tym razem niespodzianek nie było wsiedliśmy do

wagonu na tamte czasy komfortowego. Był ostatnim w składzie. Odjeżdżając patrzyłem przez tylną szybę

wagonu na wielki świecący w słońcu swoimi złotymi kopułami sobór prawosławny. Widok był wręcz

niesamowity. W przedziale zajęliśmy z bratem miejsca przy oknie. Oprócz wałów z napisem MIRU MIR

(światu pokój) Mało widzieliśmy. Podczas planowych postojów na stacjach zauważyć można było stojące na

15

peronach starsze kobiety, które sprzedawały suszone słoneczniki. Mama je uwielbiała więc tato na jednym z

postojów kupił ich pełną torebkę i jabłka za którymi ja przepadałem. Niestety przejadłem się nimi co wywołało

problemy gastryczne. Do Krzywego Rogu przyjechaliśmy w nocy. Bolał mnie brzuch.

Krzywy Róg. Dziś miasto prezydenta Wołodymyra Ołeksandrowycza Zełenskego

Zamieszkaliśmy u kuzynki mamy Neli (Leoniła) noszącej nazwisko Cholawka, ciocia była córką Stefanii

(siostry mojej babci) i Teofia Dziadko. Jej rodzina była czteroosobowa, mieli dosłownie zatopiony w zieleni

domek jednorodzinny. Jej mąż Andrzej był górnikiem. W czasie wojny służył w Armii Czerwonej, podczas

ataku psychologicznego pod wpływem intensywności niemieckiego ognia zaległ za jakimś kamieniem. Stanął

przed sadem polowym i trafił do kompanii karnej. Cudem przeżył, do domu wrócił gnając niemieckie krowy.

Przy okazji handlował nimi z Polakami. Lubił wypić, swoją wódeczkę trzymał w glinianym kolorowym

koguciku, który ciągle uzupełniał. Mieli dwie córki: starszą ode mnie Ludmiłę ( po mężu Urban zmarła kilka lat

temu na raka) i młodszą niepełnosprawną Swietłanę. Po przyjeździe musieliśmy zameldować się na posterunku

milicji. Tam postawiono nas pod ścianą, odpowiednio oświetlono i porównywano z dokumentami, po czym

zwolniono zaznaczając kolejną wizytę weryfikacyjną. Nie wolno nam było tego miasta opuszczać i dlatego

obowiązywał nas stały system stawiennictwa na posterunku milicji Sąsiedzi byli życzliwi, wszyscy dorośli na

ulicy byli dla dzieciaków wujkami i ciociami. Moi rodzice też. Zaprzyjaźniłem się z rówieśnikiem Igorem.

Zbierał znaczki, miał ładną kolekcję. Na początku byłem zdziwiony skąd w mieście tyle Warszaw jeździ.

Okazało się, że to były radzieckie „Pabiedy” przy których non- stop grzebano i dyskutowano. W Krzywym

Rogu mieszkała druga kuzynka mamy , siostra cioci Neli, Zina jej maż Fifa (Jefim) Kapłan był pochodzenia

żydowskiego. Mieli dwie córki Tośkę (Antonię) i Lenę. Rodzina ich mieszkała w bloku na osiedlu. Mieszkanie

tonęło w kryształach i w meblach na wysoki połysk. Memu lubiącemu wojenne opowieści tacie, wujek Fifa

opowiadał jak na wojnie ustrzelił SS-mana z którego ręki zdjął zegarek z 21 diamentami. Zegarka nie utrzymał

długo gdyż jak ze smutkiem twierdził , zabrał mu go jego dowódca. Dopiero w tym roku okazało się, że wujek

na wojnie nie dotarł na front. W tym czasie panował okropny upał. Niejedne osiedle w Krzywym Rogu miały

swoje odkryte baseny kąpielowe nie były głębokie i miały ok 12,5 m długości o dziwo woda była w nich

czysta. Kąpaliśmy się w nich często a mój brat zachwycał wszystkich swoim kraulem. Chodziliśmy także na

plażę nad sztucznym zalewem w którym była czysta woda i żółciutkie dno, nurkując tam pod ogrodzeniami

wydzielającymi sektory zaklinowałem się tak mocno iż zacząłem się dusić, przerażony wyrwałem się z pułapki,

w którą sam się wpakowałem. Krzywy Róg zapamiętałem jako miasto beczkowozów z kwasem chlebowym,

saturatorów automatów z wodą gazowaną za drobne kopiejki i wspaniałych lodów o gęstej śmietanie. Tak

dobrych już nigdy nie jadłem. Najpiękniejsze w mieście były oprowadzające mnie po nim moje nastoletnie

kuzynki za którymi oglądali się ich rówieśnicy, a mijające nas dziewczyny co chwilę zapytywały Ludę pytając

o polskie buciki które nosiła. Mimo tych atrakcji miasto zapamiętałem jako ponure i szare, może także z winy

milicji na której co kilka dni musieliśmy się całą rodzina stawiać. Porównywano wówczas tożsamość rodziców

z paszportami a mnie i sześcioletniego brata z wkładkami paszportowymi. „Gościnność” miejscowych władz

wynikała z wysokiego uprzemysłowienia miasta (kopalnie rudy żelaza) w tym z produkcją na cele wojskowe.

Znalazłem nawet kamień z biegnącym przez środek w połowie ciemnym paskiem kolejna kuzynka mamy ,

która właśnie przyjechała do Krzywego Rogu 28 letnia Nina Paramonow była geologiem wyjaśniła mi ,że

pasek to ruda żelaza. Którejś niedzieli pojechaliśmy na ryby nad wielką rzekę. Brały jak szalone lecz nie były

duże, szybko były patroszone, solone i wywieszane na słońcu gdzie przy tym upale szybko wysychały.

Stanowiły doskonała zagryzkę dla niezbyt szybko ubywającej zawartości wujkowego kogucika.

Kołchozy

Przerwy miedzy kontrolami rodzice wykorzystywali na autentycznie nielegalne wypady - odwiedziny ciotek

mamy, które mieszkały kilkadziesiąt kilometrów od miasta. Po kontroli wsadzali nas do stojącej

"zakonspirowanej" "Pabiedy" po czym jechaliśmy w step do kołchozu . Kierowca był stały, mówił dobrze po

polsku. Był frontowcem ,kombatantem Armii Czerwonej i jak twierdził na wojnie nauczył się polskiego.

Niemal przez całą drogę wspominał wojnę i Polskę Musiał być człowiekiem życzliwym gdyż wioząc nas z

Krzywego Rogu dużo ryzykował. Odwiedziliśmy Stefanię i Teofila Dziadko. Mieszkali sami w Swistunowie

(Dniepopietrowskaja obłast) w parterowym wybielonym na biało domu bardziej glinianym niż ceglanym. Na

podwórku było sporo niemieckich hełmów do których wrzucano pokarm dla drobiu. Spałem w dużym

drewnianym łożu na ułożonym na słomie wykrochmalonym śnieżno-białym prześcieradle. Godzinami

wpatrywałem się w wiszący nad łóżkiem, wielki obraz przedstawiający forsowanie przez Napoleona Berezyny

w 1812 r. Dziadek - wujek Teofil pracował jako stróż na polu arbuzowym. Plantacja ciągnęła się kilometrami

dlatego wraz z kolegą pilnowali ją z wieży. Złapani na kradzieży arbuzów mieli nie lada problem by wygrzebać

się z kłopotu w jaki się wpakowali. Kary za kradzież mienia kołchozowego były srogie. Znany był przypadek,

16

że jeden z amatorów arbuza wykupił się swoim motocyklem z przyczepą. Obok były także stawy rybne na

które dziadek Teofil znalazł sposób. Nie muszę dodawać, że w jego domu ryb nie brakowało a arbuzy wciąż

świeże moczyły się w studni. Ilość zjedzonych z bratem arbuzów trudno i dziś przecenić wciąż jak patrzę na nie

w sklepie widzę bezkres kąpiącego się w słońcu kołchozowego pola z wielkimi zielonymi kulami... Innym

razem po milicyjnej konfrontacji „Pabieda” szybko jechała po utwardzonej drodze a gdy wojenne opowiadania

kierowcy przerwały grzmoty zbliżającej się burzy samochód „leciał” już całą mocą silnika. Na pytanie taty co

się dzieje ,że tak „prujemy” kierowca wyjaśnił, że „gdy spadnie deszcz nikt stąd już nie wyjedzie. Czarnoziem

– rozumie pan ? Stwierdził. Oczywiście nikt z nas nie rozumiał. Jednak udało się i przed burzą dojechaliśmy do

kołchozowej wioski nazywała się Kalinówka. Niebawem po ulewie, która jednak nadeszła przyszło nam

poznać walory ukraińskiego czarnoziemu. Ta czarna jak smoła gliniasta ziemia w mig oblepiała buty, czyniąc

chodzenie niemal niemożliwym, nie mówiąc już o jeździe jakimkolwiek środkiem. Rower nawet nie ruszył z

miejsca. W Kalinówce mieszkali wujostwo Mikołaj Zoruj z żoną Eugenią siostrą mojej babci. Mikołaj Zoruk

w kołchozie był agronomem. Miał do dyspozycji bryczkę i niemal codziennie objeżdżał bezkresne włości

kołchozu. A włości były rzeczywiście bezkresne, wszędzie rosły słoneczniki wystarczyło przyłożyć lornetkę do

oczu i aż po horyzont widziało się słoneczniki i tylko słoneczniki. Pola te nawadniane były specjalnym

systemem kanałów który rozgałęział się niczym krwiobieg. Co jakiś czas otwierały się śluzy które wodę z

kanału głównego przekazywały do mniejszych te do jeszcze mniejszych itd. Aż woda wylewała się na pola. W

czasie naszego pobytu upał był straszny ok. 40 stopni w cieniu. Nic więc dziwnego, że często korzystaliśmy z

tych kanałów dla kąpieli. Wujostwo mieszkało w domu w którym jak na standard owych czasów było wszystko

(lodówka, pralka ,telewizor itp.). Na ścianach były liczne obrazy z polskimi motywami. Przedstawiały one

m.in. polskich żołnierzy, koszary w Brześciu itd. Wujek jednak czuł się Ukraińcem co zresztą podkreślał.

Kandydował nawet do Rady Najwyższej jednak zrobił polityczny błąd, bo zgodził się być ojcem chrzestnym

jakiegoś dziecka i poszedł na chrzciny do cerkwi. Na tym skończyła się jego kariera polityczna. Był

wszechstronnie uzdolniony malował , pisał wiersze a jak podkreśla Nina Paramonow (zd Chocyk ur.w 1938 r.

w Kolechowicach) miał też zdolności w naukach ścisłych, szczególnie był dobrym matematykiem. Wioska

musiała być solidarna bo nikt naszego pobytu nie wydał. Wręcz przeciwnie zorganizowano nawet wielkie

plenerowe przyjęcie podczas którego były więzień lubelskiego zamku skazany na śmierć i potem ułaskawiony

przez Bieruta Danił Dziadko (przyjechał specjalnie) śpiewał różne pieśni ,także te zapamiętane z Kolechowic.

Któregoś wieczoru wujek Zoruk wyciągnął stare zeszyty i zaczął wspominać. Mówił o Kolechowicach, wojsku,

wojnie. Od czasu do czasu ubarwiał tę opowieść wierszami które kiedyś przed laty ułożył i w języku polskim

zapisał . Zeszyty z których je czytał ozdobione był licznymi rysunkami z których jak zapamiętałem gro

przedstawiało polskie sceny wojskowe Padały strofy o stronach rodzinnych, Polsce, wojsku, Polskim Wojsku.

Tak opowieść doszła do października 1939 r. Poczułem, że opowiada ważny moment swego życia. Mówił o

walkach pod Kockiem i kapitulacji. Wspominał ostatnią zbiórkę którą gdy umilkły działa zarządzono.

Zobaczyłem w wyobraźni jak wujek stoi w szeregu w polskim mundurze a dowódca jego czyta: "Żołnierze! Z

dalekiego Polesia...Warszawa padła nim doszliśmy...wiem, że staniecie gdy będzie potrzeba. Jeszcze Polska nie

zginęła i nie zginie. Franciszek Kleeberg generał brygady". I zapłakał wujek, zapłakała mama i inni też płakali

.A za oknem było ciemno. Gdzieś w tych okolicach błądził onegdaj Zagłoba i jak wicher przelatywał Bohun.

Lecz ja patrzyłem na wujka pełen podziwu, za to, że zapamiętał "Ostatni rozkaz". Zorukowie mieli dwie córki

Tatianę i Marię, która wyszła za Hucuła Iwana Didaka, ich syn Władymir mieszka w Portugalii a córka Irena

poślubiła Łemka Władymira Baczyńskiego ( mają mieszkającą w Polsce córkę Tatianę (Tetiana Bachynska) i

syna Ostapa kandydata nauk). Druga córka Zoruków Maria poślubiła Władmira Zawiruchę urodziły się im

dwie córki Alona i Olga. Syn Olgi Igor Zawirucha po ukończeniu studiów został powołany do wojska, służył

w czasie gdy wybuchła wojna z Rosją nie odszedł już do cywila. Jako żołnierz ukraińskiej piechoty morskiej

zaginął (najprawdopodobniej poległ) podczas nieudanego szturmu na pozycje rosyjskie pod Mariupolem.

Walczył podobnie jak pradziadek w bitwie która już przeszła do historii.

Odjazd

Nadchodził czas odjazdu. Pakowanie zajęło cały dzień, wszyscy analizowali co można przewieść przez granicę.

Od Igora dostałem pudełko ze znaczkami pocztowymi. Przyjeżdżając przywieźliśmy ciuchy i buty.

Wyjeżdżaliśmy mając w walizce radio Alpinist, elektryczne maszynki do golenia marki Charkiw, uniwersalny

miernik elektryczny, duży zestaw kreślarski, budzik i zegarki na rękę, przybory szkolne. Tuż przed wyjazdem

brat mój zachorował na zapalenie płuc. Na tę okoliczność mama bezskutecznie starała się o przedłużenie

pobytu. Zapewniono ją ,że w miejscowościach na trasie lekarze w razie potrzeby będą do dyspozycji. I byli.

Podczas odprawy w Brześciu nad Bugiem celnik zwrócił uwagę na moje pudełko ze znaczkami. Sprawdzał

znaczek po znaczku odkładając jako niedozwolone carskie. Dalsza kontrola była pobieżna. Wsiedliśmy do

17

pociągu i ruszyliśmy na zachód. Minęliśmy zapory z drutu kolczastego i wjechaliśmy do Polski za którą

tęskniliśmy zwłaszcza za psem kundelkiem, który wabił się Mikuś.

Wspominał Andrzej Szutowicz

SAPER CO PISZE WIERSZE

Krzysztof Kaszkowiak urodzony w 1957 r. w Skarżysku Kamiennym. Lata chłopięce

spędził w Poznaniu a od 1972 r. mieszkał w Zielonce koło Warszawy. W 1981 r. uzyskał

absolutorium na kierunku Maszyny Inżynieryjne Wydziału Mechanicznego WAT . Po

opuszczeniu uczelni trafił w stopniu podporucznika do batalionu saperów w Brzegu nad

Odrą. W tym czasie współpracował z Solidarnością Dolnośląską we Wrocławiu.13 grudnia

1981 r. został aresztowany i osadzony w areszcie garnizonowym w Tarnowskich Górach. W

październiku 1982 r. za działalność polityczna został zwolniony z wojska. W 1988 r.

wyemigrował do Niemiec, następnie do Hiszpanii, od 1993 mieszka w Kanadzie. Wiersze

pisze amatorsko.

Anioł Stróż

Sprzedałem

Kiedy anioł zakończy swoją drogę

to pójdzie do nieba

a jego myśli roztopią się

wiesz co sprzedałem- siebie

aby nie być szczęśliwym

Twój głos, miłość

jak czekolada na słońcu

oczy co mówiły prawdę

na wieżach kościoła

ukrzyżowanego moje serce

nie szukaj dobrych chwil

bo cały świat już poznał

kim Ty, kim ja

zapomni o pięknych kobietach ziemi

zapachu świeżych rogalików z kawą

winie co napełnia ciało radością

zieleni drzew i zapachu kwiatów

lecz nigdy nie zapomni człowieka

którego pilnował do śmierci

pożyczyłem parę liter z przeszłości

i napisałem – kocham Cię

Wiersz 1.

Wiersz 2.

Bukiet chryzantem

Kiedy odkurzam obrazy przodków

przynoszę przed Twoje oblicze

wiec przyjmij ofiarę

Zastanawiam się jacy byli

Co myśleli o świecie

bo przecież Ty stworzyłeś ich piękno.

Kiedy grano pieśni i melodię cichą

Twoje drzewo w raju spłonęło

już nie ma dobra ani zła

jest tylko zniewolenie

Oni powoli starzeli się dniem za dniem

nie widząc gdzie dojadą

przez które drzwi przejdą

dlaczego nie pozwoliłeś nam

spożywać jego owocu

i kiedy dzwonek zadzwoni

jakby mówił do widzenia

pragnę aby w dniu mojej śmierci ptaki śpiewały

motyle kolorami chmury malowały

i aby nikt nie ronił łzy

a oni zapatrzeni w słońce

nasyceni latami i radością świata

oddają pokłon przodkom

bo przecież idę do raju

bo przecież w ich żyłach płynie husarii krew

Dziękuję ,że mogłem podziwiać

świat który stworzyłeś

dlatego wiedzą ,że będą zwyciężać

nieść chwałę i dumę narodu

Kanada 2021

73-220 Drawno , ul. Jeziorna 2. Tel. 500 358 148.

Redaguje Kolegium:

Redaktor naczelny: Andrzej Szutowicz; z-ca red. nacz. Gerard Sopiński; dział sportowy: - Jerzy Wiewiórowski;

dział ogólny: - Marian Twardowski , Jan Brycki; ;

Redakcja nie odpowiada za opinie wyrażane przez autorów artykułów.

KAWALIERA

BIULETYN KOŁA NR 21

STOWARZYSZENIA SAPERÓW POLSKICH W DRAWNIE

IZBA HISTORYCZNA ZIEMI PEŁCZYCKIEJ W PEŁCZYCACH

18

Table of Contents

Page