B I U L E T Y N

KAWALIERA

KOŁO NR 21 STOWARZYSZENIA SAPERÓW POLSKICH W DRAWNIE

IZBA HISTORYCZNA ZIEMI PEŁCZYCKIEJ W PEŁCZYCACH

Nr 4/2022

Moja matko ja wiem: wiele nocy nie spałaś…

Gdy mi smutno i źle, pójdę w leśną gęstwinę,

W szumie dębów i traw wspomnę me dawne dni.

Na zwalonym przez burzę, starym pniu, z wełny szalik rozwinę,

Wtedy wróci Twa miłość i szczęście i łzy.

W dniu 2 października 2022 roku w wieku 88 lat zmarła w szpitalu w Szczecinie

Ś. P.

OLGA SZUTOWICZ z d. BANACH

Moja Kochana Mama

Urodziła się 25 marca 1934 roku w prawosławnej chłopskiej rodzinie

w Kolechowicach na Lubelszczyźnie. Osierocona przez wojnę i powojenne represje,

po tułaczce trafiła do Państwowego Domu Dziecka w Bytowie. Absolwentka

miejscowego Liceum Pedagogicznego i zawodowych studiów pedagogicznych

w Gdańsku. Wieloletnia wychowawczyni Domu Dziecka, którego wychowanką była

i który traktowała jak rodzinny własny dom, zawsze stawała w jego obronie, do końca

broniła honoru tej instytucji. Kieruję tradycyjne podziękowania Panie Boże Zapłać do

wszystkich, w tym do księży obu wyznań za koleżeńskie wsparcie

i z

potrzeby serca płynącą modlitwę. Dziękuję nieznanemu mi kapłanowi, który

w bombardowanym Kijowie w kolejne liturgiczne dni do 40 dnia po śmierci

odprawiał w swojej świątyni p. w. Świętego Wielkiego Męczennika Jerzego Zwycięzcy

żałobną panichidę. Dziękuję za okazywaną w tym trudnym czasie życzliwość.

Andrzej SZUTOWICZ

NADCHODZI ROCZNICA

Chrzest jest od wieków bardzo ważnym aktem przyjęcia do grona kościoła

chrześcijańskiego. Pomorze było chrystianizowane już w X wieku przez

Piastów, lecz burzliwe wydarzenia i reakcja pogańska sprawiły, że Piastowie

musieli Pomorze podbijać po raz drugi w XII wieku i organizować proces

rechrystianizacji, w którym pomógł księciu polskiemu Bolesławowi

Krzywoustemu organizując pokojowe misje biskup bamberski Otton. Dziś

święty kościoła katolickiego. Zbliża się 900 rocznica tego wielkiego

wydarzenia, które upamiętniają dwie chrzcielnice w Pyrzycach (na zdjęciu) i

w Cerkwicy pow. Gryfice . Biuletyn Kawaliera w kolejnych numerach

prezentować będzie cykl okolicznościowych artykułów dr. Grzegorza Jacka

Brzustowicza, do których przeczytania zapraszamy zwłaszcza, że jedna z

teorii mówi o przejściu misji przez tereny dzisiejszej ziemi drawieńskiej.

1

Ostatnie lata przynoszą w historii Pomorza i Nowej Marchii liczne opracowania. Nowe badania coraz

częściej wnoszą nowe hipotezy, weryfikują stare i korygują spojrzenie na utrwalone wydawałoby się „na

zawsze” kwestie. Tak jest w przypadku początków Kalisza Pomorskiego. Nie wypowiadam się na temat

badań archeologicznych, które w tej kwestii z pewnością będą też miały wiele do powiedzenia w

najbliższych latach. Dzisiejsze uwagi zostały sformułowane na marginesie moich badań nad

osadnictwem, onomastyką i heraldyką miast byłej Nowej Marchii.

Kalisz Pomorski

Wiemy, iż w 1945 roku przez krótki czas nazywano

miasto Nowym Kaliszem, czasem w nawiązaniu do

jego położenia „na Krajnie” – Kaliszem Kraińskim,

prawdopodobne, aby w nazwie osady utrwalano

warunki naturalne, jakie znajdowały się

otoczeniu niemal wszystkich lokowanych miast i

nie widać powodu, aby tutaj nabrały one

szczególnego znaczenia.

w

a

wreszcie dla odróżnienia od Kalisza

w

Wielkopolsce, wprowadzono nawę Kalisz

Pomorski. Utrwalał to Czesław Piskorski publikując

w 1979 roku na łamach pisma „Jantarowych

szlaków” artykuł Kalisz Pomorski młodszy brat

Kalisza nad Prosną. Utrala to też histopriografia do

dzisiaj.

Etymolodzy wywodzą słowiańską nazwę

Kalisz od słów kal, kaliszcze czyli bagno, uważając,

że była ona odniesieniem do warunków

naturalnych. Wszak miasto założono na terenie

pomiędzy jeziorami. Jest to jednak mało

Dlatego słusznie uważa się, że nazwa

została tutaj przyniesiona, a zatem utrwala

etymologicznie rzecz biorąc, warunki naturalne

innego Kalisza. I tutaj historiografia wskazuje na

Kalisz nad Prosną, skąd zapewne na długo przed

lokacją, bo trudno dopuścić możliwość, aby

słowiańską nazwę nadali margrabiowie, lub ich

lennicy – przeniesiono na tereny położone na

wschód od Drawy.

Kalisz wielkopolski

Przypuszcza się, że przedlokacyjny Kalisz to osada,

być może targowa, o charakterze obronnym, leżąca

w pobliżu ważnego szlaku z Wielkopolski na

Pomorze, wiodącego na zachód przez Recz i

Stargard.

Jeżeli nazwa miałaby być przeniesiona z

Kalisza wielkopolskiego, to musiałoby to stać się w

okresie rządów Piastów wielkopolskich, w okresie,

kiedy okolica na wschód od Drawy znajdowała się

pod kontrolą Polski. A ta, jak wiemy, załamała się

po zabójstwie króla Przemysła II w lutym 1296

roku i została opanowana przez margrabiów

brandenburskich.

księciu Władysławowi Odonicowi (†5.06.1239), a

potem jego synom: Przemysłowi I (†4.06.1257) i

Bolesławowi II Pobożnemu († 13/14.04.1279).

Ostatnim panującym był tutaj Przemysł II (†

8.02.1296), za którego wspomniano po raz

pierwszy w tych okolicach rycerzy Kenstelów

(1286, właściwie w 1290), w których upatruje się

założycieli

przedlokacyjnego

Kalisza

i

odpowiedzialnych za nadanie nazwy. Ksiądz

Stanisław Kozierowski podał, że Kenstelowie mieli

w herbie głowę jelenia, dlatego też uznano Kensteli

za linię polskiego rodu Niałków albo Zarębów.

Kenstelowie z ramienia Piastów posiadali osadę

Kalisz, obok której wznieśli swój zamek i trzymali

go do czasu pojawienia się tutaj margrabiów

brandenburskich w 1296 roku.

Pomorskie obszary położone na północ od

Noteci, a pomiędzy rzekami Drawą i Gwdą,

podlegały

w

latach

1202-1223

księciu

Władysławowi Laskonogiemu, w latach 1223-1239

2

Kalisz brandenburski

Zamek Kenstelów uległ zniszczeniu i zburzeniu. 29

Kalisz, Kalliezs, Kalicz, Calais, Calliss, Kalisz,

Kallies) do 1945 roku.

września 1313 roku margrabia Waldemar

potwierdzając prawa miejskie oraz nadając miastu

Kaliszowi (Calis) tamę, staw, sad i młyn pana

Kenstela, określił, że daje go wraz z placem po

zamku. Margrabiowie usuwali poddanych Piastów

wielkopolskich i w ich miejsce sprowadzali swoich

kolonistów i lenników. Było to dla nich typowe

postępowanie nas terenach włączanych do Nowej

Marchii.

Natomiast Kenstelom, dotąd poddanym

polskiego władcy, pozwolono pozostać na terenach

Zadrawia. 23 kwietnia 1303 roku, gdy

margrabiowie Otto IV, Konrad I, Jan II i Waldemar

zlecali lokację miasta Wałcza, w ich otoczeniu

znaleźli się wówczas nie tylko Wedlowie i

Hertzlebenowie, ale znany nam stary pan kaliski

Kenstel i jego syn Jan. A pięć miesięcy później, 14

września 1303 roku, ci sami władcy podczas pobytu

w Dankowie koło Barlinka, wydali dokument

lokujący miasto

w

Kaliszu. Jednak wtedy

Kenstelów już w ich otoczeniu nie było. Pomimo

tego uważa się, że stary Jan Kenstel wziął udział w

lokacji Kalisza i przyczynił się do zachowania starej

nazwy osady. Wówczas to, dopiero z okazji lokacji

miasta w 1303 roku pojawiła się w źródłach po raz

pierwszy nazwa Kalisz (Calis), a w licznych

kolejnych zapisach mamy dowód używania nazwy

Nowy Kalisz (Noua Calys, Novo Kalis, Novum

Kalisz, Nove Kalis), w skrócie Kalisz (Calis, Kaliz,

Korekta pochodzenia Kenstela

Już w 1846 roku Johann Bagmihl w Herbarzu

Pomorskim ukazał pieczęcie Kenstelów z 1336

roku, które zawierały herb rodowy w postaci głowy

dzika. Historiografia jak dotąd nie zwróciła na to

większej uwagi, kierując się zdaniem księdza

Stanisława Kozierowskiego (1929), który miał

widzieć na ich pieczęci Kenstela głowę jelenia. Ale

najnowsze badania Ewy Syski z 2012 roku

Kenstelowie, podobnie jak Wedlowie, czy

Behrowie podążyli utartą trasą na Pomorze, przez

Meklemburgię około połowy XIII wieku.

Początkowo osiedli w okolicy Suchania, gdzie

później przez wieki posiadali kilka miejscowości, a

wśród nich Nosowo (Güntersberg), Bytowo

(Butow),

Sicko

(Altenwedel)

i

Wapnicę

(Ravenstein). Pierwszym znanym przedstawicielem

rodu był Jan Kenstel (1290-1303) – pan kaliski.

W związku tymi nowymi hipotezami i

dowodzą,

a

co niepodważalnie potwierdzają

pieczęcie z 1386, 1406 i 1436 roku, Kenstelowie

posiadali w herbie głowę dzika, a nie jelenia.

Autorka tej ważnej dla nas korekty doszła też do

ustaleniami, rodzą się pytania co do początków

Kalisza. Jak wytłumaczyć pojawienie się

niemieckiego rycerza Jana Kenstela za Drawą w

Kaliszu, gdzie stał się poddanym księcia

wielkopolskiego Przemysła II. Skoro Kenstel był

rycerzem niemieckim, to czy wprowadziłby nazwę

słowiańską „Kalisz”. Odpowiedzi na te pytania

mogą co najmniej podważyć, jeśli nie zmienić

utrwalony pogląd na początki Kalisza Pomorskiego.

kolejnego

ważnego

wniosku

w

sprawie

pochodzenia tej rodziny. Nie była to polska rodzina

rycerska, ale niemiecka, wywodząca się z Dolnej

Saksonii z okolic miasta Stade. I ta uwaga jest

niezwykle ważna, bo w hrabstwie Stade miały

siedzibę inne rody rycerskie jakie dotarły na

Pomorze.

Należy

zatem

dopuszczać,

iż

W służbie Przemysła II

Z badań Profesora Edwarda Rymara wiemy od

dawna, iż rycerstwo niemieckie wchodziło na

służbę księcia wielkopolskiego przed 1296 rokiem.

Zazwyczaj podaje się przykład Liebenowów, którzy

podporządkowali się margrabiom zaraz po

zamordowaniu Przemysła II i uczynili to z dóbr

3

posiadanych już na wschód od Drawy. Słusznie

przypuszcza się, że poza Liebenowami musiały być

tutaj wcześniej i inne rody. Przykład rodu von

Liebenow, który zamieszkiwał w okolicy Recza

pozwala wnioskować, że wśród tych migrujących

na wschód za Drawę rodów mogły być i te, które

objął proces upominawczy z lat 1269-1271,

zmuszający wyznaczonych rycerzy do oddania dóbr

joannitom, tym samym pozbawiający ich majątku i

popychający do szukania nowych lenn. Tak mogło

być w przypadku Liebenowów i ich sąsiadów

Kenstelów. Droga na wschód, na tereny

małżeństwa

tego

władcy

z

Małgorzatą

brandenburską, zawarte w latach 1290-1292 i

trwające do 1296 roku.

Przypuszczam, że migracja Kenstelów z

okolic Suchania i Recza mogła przypaść na czasy

pierwszego z tych związków. Przed 1280 rokiem

Jan Kenstel mógł otrzymać zgodę na osiedlenie się

na wschód od Drawy. Zbudował tutaj zamek, który

z

pobliską osadą nazwano Kalisz. Kenstel

zamieszkiwał tutaj w 1290 roku, kiedy z polecenia

księcia Przemysła II wprowadzał templariuszy w

nadane im przez księcia dobra w Czaplinku. Chyba

słusznie uważa się Kenstela w związku z tym

zadaniem, iż mógł być urzędnikiem - kasztelanem

kaliskim Przemysła II. Po pojawieniu się tutaj

margrabiów, zamek polecono rozebrać, co

uczyniono jeszcze przed 1313 rokiem.

podporządkowane

prawdopodobnie pierwsze małżeństwo księcia

Przemysła II księżniczką meklemburską

Piastom

otworzyło

z

Ludgardą, zawarte w 1273 roku i trwające do 1283

roku. Proces trwał chyba i w czasach trzeciego

Kalisz meklemburski

Propozycja nowego spojrzenia na pochodzenie

Kenstelów, rzutuje na kwestię pojawienia się nazwy

„Kalisz”. W związku nowymi ustaleniami warto

zastanowić się nad tym, czy czasami nazwa Kalies

nie została przeniesiona z Meklemburgii, skąd na

Pomorze w XIII wieku napłynęło wielu rycerzy.

Dotąd wcale nie brano takiej możliwości pod

uwagę. Ale przecież znajdujemy tam miejscowości

Gross i Klein Kaliess. Te nazwy są zniemczoną

nazwą słowiańskiej, bo Meklemburgia przed

podbojem była słowiańska. Ne jej terenie istnieje

ogromna ilość zniemczonych nazw słowiańskich i

duże ich część została przeniesiona przez rycerstwo

napływowe.

Na meklemburskie onomastyczne ślady

trafiamy w przypadku niedalekiego od Kalisza

Pomorskiego miasta Frydlandu (Mirosławiec). Ten

jednak pogląd, iż nazwa została dla Mirosławca

(Frydland) przyniesiona z Meklemburgii, z miasta

położonego w ziemi stargardzkiej, istnieje od

dawna. Być może na meklemburskie związki

Kalisza wskazuje także herb miasta.

Grzegorz Jacek Brzustowicz

Podążając dzisiaj szlakami turystycznymi po Pomorzu Zachodnim, trafiamy na wzgórza zamkowe, na

ruiny starych zamków i dworów rycerskich. Niegdyś były one zamieszkałe i tętniły niecodziennym

życiem. Rycerze w nich zamieszkujący trafiali nie tylko na karty starych kronik. Barwne biografie

niejednego z rycerzy stały się kanwą legend. Ich znajomość znakomicie wypełnia naszą wiedzę

krajoznawczą o terenach niegdyś należących do historycznego Księstwa Pomorskiego i Nowej Marchii.

4

Dawniej Stare Osieczno nazywano Weselem

Pewien rycerz jadąc nad brzegiem Drawy, spotkał

zamieszkiwała. Rycerz tęsknił coraz bardziej. W

końcu wyjawił jej swe marzenie. Chciał, aby dalej

przez życie poszli wspólnie. Poprosił ją o rękę, ale

ona poprosiła o czas do namysłu. Gdy znowu się

spotkali, zalała się przy nim łzami i powiedziała

łkając, że musi się z nim pożegnać, ponieważ jest

biedną córką rybaka i nie może stać się nigdy żoną

rycerza. Jednakże rycerz przytulił ją, a potem

poprowadził do swego zamku, gdzie wkrótce potem

świętowali wesele. Żyli długo w niezmąconym

szczęściu, aż ich śmierć rozdzieliła. Na pamiątką

rycerz dał nazwę zamkowi nazwę Wesele

(Hochzeit) i tak już zostało.

pod wielkim bukiem przecudną panią. Dama

zagadnęła rycerza, a ten odprowadził ją w

poszukiwane miejsce. Potem pożegnał ją i konno

ruszył dalej drogą wzdłuż rzeki. Gdy dotarł do

zamku, ciągle miał obraz pięknej pani przed

oczyma. Jego myśli ciągle za nią biegły. Tęsknił.

Po pewnym czasie w tym samym miejscu spotkali

się ponownie. Pani wzięła go za rękę i miło

porozmawiali. Podobnie jak podczas pierwszego

spotkania, rycerz pożegnał się, a gdy dziewczyna

obróciła się, ruszył przez las bukowy nad rzekę.

Pani nie podała swego imienia, ani gdzie

Jak wybawić księżniczkę ?

Gdyby któryś z czytelników zapragnął uwolnić

zaklętą księżniczkę, to przepisów na to udzielają

dawne legendy. Uwięziona w zamku w Złocieńcu

księżniczkę można wybawić pocałunkiem w usta.

Gdy się tego dokona, wszelkie podziemne skarby

staną się własnością wybawiciela. Trzeba jednak

pokonać odrazę, bo księżniczka ma usta pokryte

wrzodami.

Zamek i rękę księżniczki z zamkiem można

zdobyć uwalniając pocałunkiem damę zaklętą w

żabę na Pańskiej Górze koło Przekolna. Zaś w

pobliżu Ińska w jeziorze Studnica zamieszkuje

zaklęta w żabę piękna dziewczyna. Uwolnić ją

może tylko pocałunek w żabi pyszczek. Więcej

poświęcenia musi wykazać śmiałek na Górze

Chełmskiej. Tam musiał pocałować trzy różne

zwierzęta.

Kiedyś jeden ze śmiałków chciał uwolnić

zaklętą księżniczkę w Świdwinie i ruszył odważnie

do tunelu prowadzącego do jej komnaty. Gdy tutaj

dotarł zobaczył damę pracującą przy kołowrotku.

Zapomniał jednak na jej widok właściwych słów

likwidujących zaklęcie i uciekł. Wyprawa nie

okazała się jednak nadaremna. Gdy wrócił w domu,

ujrzał że jego ostrogi przy butach stały się złote.

Niektórzy śmiałkowie przypłacali zaloty do

księżniczek i dam życiem. Pewien książę pomorski

starał się

o

rękę niemieckiej księżniczki,

mieszkającej koło Wierzchowa. Lecz gdy jej matka

ujrzała jak ten zakrada się nocą przez most do córki,

kazała zgasić kiedyś wszystkie łuczywa.

Zaskoczony książę spadł z mostu do fosy i utonął.

Koło Derczewa, u brzegu jeziora znajduje się

Wzgórze Zamkowe. Nad brzegiem można było

spotkać piękną dziewczynę. Kiedyś znalazł się

śmiałek, który nie „zapomniał języka w gębie” i

spytał ją kim jest. Ta opowiedziała historię swego

zamku i ukazała możliwość wybawienia, jeżeli

zostanie zaniesiona na cmentarz w Przydarłowie, a

śmiałek nie obejrzy się. Śmiałek podjął się tego

zadania. Wziął na ręce dziewczynę i zaniósł przed

siebie, nie oglądając się. Nie wiedział jednak, że

duchy podążają za nim. Gdy był blisko cmentarza,

pojawiła się nagle wielka burza, która zerwała mu

czapkę z głowy. Wtedy śmiałek zerknął za siebie.

Wtedy dziewczyna uniosła się w powietrze i

zniknęła z krzykiem rozpaczy: już nigdy nie zostanę

wybawiona!

Grzegorz Jacek Brzustowicz

5

RODOWÓD DRAWIEŃSKO-KALISKI

Najsłynniejszą przedstawicielką Kaliskiej rodziny

wywleczona z domu i wraz z mężem i z 63

osobami deportowana na Lubelszczyznę do Getta

w Głusku ( liczyło 700 Żydów, zlikwidowane

jesienią 1942 r. ) , gdzie została zamęczona.

Podobny los spotkał w Lublinie jej męża.

Fabian jest Gertruda Fabian. Urodziła się

10.08.1885 r. w Drawnie, była siódmym dzieckiem

kupca Meyera Fabiana (ur. 1842 w Kaliszu Pom

zm.1904 r.), który był synem Samuela (1813-

1876) i Johanna z.d. Salinger ur.1818 r. Meyer

miał kilku urodzonych także w Kaliszu Pom. braci:

Leona (ur. 1848), Oskara (1854-1934), którego

córka Ella Gertrud Fabian ur. w 1890 w Berlinie

zginęła w getcie w Warszawie a syn Kurt Fabian

ur. w 1884 zginął w tym samym roku w getcie w

Piaskach, trzeci brat Albert (1856-1935) był ojcem

Johanny (Hanna) Fabian ur. 1898 w Berlinie, która

zginęła w 1942 w Chełmnie nad Nerem ( Kulm)

oraz trzech synów którzy przeżyli wojnę i zmarli w

Australii, Matką Gertrudy była Hermina z.d.

Rosenberg ( ur. 1854 w Drawnie ) córka Wolfa

(1821- 1897) i Cacille z.d. Bergen ( 1827 -1914).

Meyer i Hermina Fabianowie mieli 11 dzieci. Jak

widać rodzina ze strony ojca Gertrudy związana

była z Kaliszem Pom. a od strony matki z

Drawnem. W okresie drawieńskim Fabianom

oprócz Gertrudy jako ostatniej urodzili się:

- Siegfreid Fabian (ur. 1878) i Alfred Fabian

(24.03.1879 - 11.05. 1936), którego druga żona

Jenny Pinkus (geb. Weiss) ur. 23 luty 1880

zamordowana została 8.12.1944 r. w Ravensbrück.

- Helka Hailbronner's Timeline z.d. Fabian

(1880-1951). W 1905 wyszła za mąż za Johna

Alfreda Hailbronnera, w 1935 r. rozwiedli się. W

1939 r. z trójką dorosłych dzieci, Fredem, Ernstem i

Liselotte wyjechała do Anglii. Zmarła z powodu

wylewu krwi do mózgu w 1951 r. i została

pochowana

na cmentarzu Vicarage Road w

Watford. Syn Ernest Humphrey Hamilton urodził

się w 1910 r. jako Ernst Heinrich Hailbronner . W

1929 wstąpił do Reichswehry, jako Żyd został pod

koniec sierpnia 1934 wydalony z armii. W 1939 r.

wyjechał do Anglii. Wstąpił do Korpusu Pionierów.

Walczył w 1940 r, we Francji . W 1943 roku został

przeniesiony do Korpusu Królewskich Inżynierów

Elektryków i Mechaników i zmienił nazwisko na

Ernest Humphrey Hamilton. Po wojnie osiedlił się z

rodziną w Beeston i Longeaton w Derbyshire, gdzie

został technikiem materiałów wybuchowych w

kopalniach. Zmarł w 1983 r.

- Max (ur. 1875 zmarł na białaczkę 25.03.1942 r.),

jego żona Luise z.d. Tropke ( ur. 24 grudnia 1882 r.

w

Nowym Mieście nad Wartą

)

została

deportowana do Oświęcimia 28.11.1942 i tam

zamordowana w dniu przyjazdu. Ich dwaj synowie

Eugen Fabian ( ur.1909) zginął w Oświęcimu a

Adolf Fabian ( ur.1910 ) w Rydze. Córki :Herda

po mężu Aron ( 1911-2008) i Alice po mężu

Goldmann ( 1911- 1991) na czas opuściły Niemcy

i zamieszkały w Brazylii .

- Georg Fabian ( ur. 1881 ). W 1915 został

ciężko ranny walcząc

w

niemieckiej armii

cesarskiej w 1915 r. Zginął 04.06.1930 r. w

Berlinie, spoczął podobnie jak rodzice i brat Max

na berlińskim cmentarzu żydowskim w Weißensee.

-

Elsbeth Recha Richter-Ehrich (1876-1942)

„Ciotka Recha”. W marcu

1918 wyszła za mąż za

inżyniera Alfreda Richtera,

który zmarł pod koniec lat

20. W październiku 1932

polubiła

Franza-Louisa Ehrlicha (ur.

13 maja 1869

gastrologa dr.

w

Białogardzie) i przeniosła

się do Szczecina. 12 /13

lutego 1942 r. została

W 1883 roku Meyer Fabian

i jego młodszy brat, także

kupiec wspomniany Oscar

Fabian zostali właścicielami

firmy

trudniącej

Cohn

się

&

Caro

handlem

pasmanterią

(zasłonami).

Był też właścicielem dobrze

6

prosperującej hurtowni ; „Produkten” zajmującej się

otwarty gdyż w latach trzydziestych i czterdziestych

produktami rolnymi i rzemieślniczymi, które

rozszerzył

o

recykling makulatury luzem

i

rozwłóknianie książek. Ok.1886/87 Gertruda i

pozostali członkowie rodziny przenieśli się do

Berlina. Tu urodzili się jej bracia Bruno (1887 -

zm. w 1943 w Szanghaju w Chinach i Martin (ur.

1889; zm. w Londynie w 1965), który kontynuował

tradycje kupieckie w rodzinie Miał w Hamburgu

własny sklep, uciekł do Anglii gdzie nieźle

prosperował. Rodowód berliński mieli także siostra

Margarete (Greta) (1891–1943 w Oświecimiu) oraz

brat Hans ( ur. 20 czerwiec 1893 r. w Berlinie.

Zamordowany 23 września 1940 r. w Państwowym

Instytucie Opieki Społecznej Brandenburg an der

Havel (Landes-Pflegeanstalt Brandenburg a.H.)

czyli w Brandenburskim Centrum Eutanazji.

Fabianowie mieszkali na Gutenbergstrasse w

Charlottenburgu.

Interes kwitł i ok.1889 r.

dołączył do nich kolejny brat Albert Fabian. Do

Berlina sprowadzili się i inni członkowie rodziny

także matka ojca a jej babka Johanna z.d.Salinger,

która w 1891 zmarła i w Berlinie została

pochowana. Ojciec Meyer zmarł w 1904 roku w

Grosse

w

mieszkaniu na Frankfurterstraße

122,możliwe ,że tam prowadził także swoje

interesy. Gertruda z młodszą siostrą Margarete do

mieszkały w Berlinie trzy Gertrudy Fabian.

Nabywca uważa jednak ,że drawieńska Fabian

uczestniczyła w kursach malarstwa prowadzonych

przez Emil Orlików stąd nabyła umiejętności

malowania. Gertruda Fabian z Drawna stała się

popularna a obrazy podpisane jej imieniem i

nazwiskiem są bardzo poszukiwane. Co ciekawe

wśród Fabianów typowo berlińskich był artysta

malarz i grafik Max Fabian ( 1873 – 1926 ), który

również prowadził kursy malarstwa. Ożenił się ze

swoja studentką i w 1916 r. urodził mu się syn

Erwin , który z dorobkiem ojca i matka uciekł do

Anglii. Podczas bombardowania Londynu ok. 1942

cały dorobek ojca uległ zniszczeniu. Erwin Fabian

malował w Anglii i Australii.

1918 r. mieszkały na Pestalozzistraβe

w

Charlottenburgu. Wiadomo, że latach

w

trzydziestych mieszkała na Brettschneiderstraβe 9.

W dniu 24.11.1936 zmarła w Berlinie jej matka

Hermina. W dobie szalejącego nazizmu siostry

mieszkały dwa lata na Mommenstraße. W końcu

marca zabrano ich

“Osttransport nr 31” wysłane zostały do

Oświęcimia, najprawdopodobniej zaraz po

z

domu

i

transportem

przybyciu zostały unicestwione. W 2013 r. za

sprawą aukcji internetowej zobaczyć można było

kilka obrazów podpisanych przez Gertrud Fabian.

Ich nabywca zaczął tropić losy autorki tak dotarł do

Gertrudy z Drawna. Problem nadal pozostaje

TRAGICZNE LOSY HANSA FABIANA

Hans Fabian, urodził się 20 czerwca 1893 w

Berlinie gdzie zamieszkali jego rodzice po

Wojny. Przeżycia wojenne, a zwłaszcza pogrze-

banie go żywcem we Francji, pogorszyły jego stan

zdrowia. W 1916 roku został zwolniony ze służby

wojskowej i zamieszkał ze swoim bratem Martinem

w Hamburgu dokąd brat przeniósł się jeszcze przed

wojną i założył własną firmę. Mieszkali przy

Steindamm 71. Pod tym samym adresem

funkcjonowała firma brata hurtownia cygar, w

której podjął pracę. W tym samym roku, 26

sierpnia, wstąpił do Wspólnoty Niemiecko-

Izraelickiej. 3 maja 1919 r. uzyskał koncesję na

opuszczeniu Drawna.

W przeciwieństwie do

niektórych członków rodziny zwłaszcza swojego

brata Martina z którym był zżyty nie chciał robić

kariery kupieckiej, miał bardziej artystyczną duszę i

chciał zostać rzeźbiarzem i w tym kierunku

rozpoczął

już

edukację.

Był

normalnie

rozwijającym się młodzieńcem lecz będąc

w

wieku 17 i 18 lat doznał pierwszych ataków

epilepsji, co nie przeszkodziło, by uznany został za

zdolnego do służby wojskowej . Kartę powołania

otrzymał w 1914 roku , trafił na front Wielkiej

handel cygarami, papierosami, tytoniem

i

przyborami do palenia wyrobów tytoniowych. 27

7

marca 1921 ożenił się z Hertą Herz, urodzoną 17

listopada 1895 w Hamburgu. Była najstarszą z

czwórki rodzeństwa jej dwaj bracia Manfred (w

1897) i Waltera (w 1899) oraz siostra Berta (w

była o tradycjach kupieckich i rzemieślniczych

.Ojciec Henry Herz, był z zawodu tapicerem i

niezbyt wiodło mu się w swoim zawodzie. Matka

Herty, Helene Herz, z domu Nathan, była osobą

przedsiębiorczą w 1919 roku założyła własny

biznes, zaczęła prowadzić letni pensjonat

Stowarzyszenie Pomocy Bezdomnym, domu

1900)

(www.stolpersteine-hamburg.de). Rodzina

Park Hotel Niendorfie nad Morzem

zginęli

podczas

Holokaustu

żony

w

Bałtyckim. Zatrzymała jednak miejsce zamiesz-

kania w Hamburgu, jej brat Neumann Nathan

zbudował hurtownię zegarków i złota, która z

powodu inflacji popadła w trudności ekonomiczne.

Hans Fabian zmienił profesję i do 30 maja 1921

spokojnej

starości

„Daniel-Wormser-Haus”.

20.01.1937 r. został oddany do domu opieki

społecznej („Versorgungsheim Farmsen”).

Jego brat Martin Fabian został po Nocy

Kryształowej ( 9 na 10 listopada 1938) uwięziony

roku uzyskał

koncesję hotelarską . Wraz z

w

obozie koncentracyjnym Sachsenhausen

i

współwłaścicielem nazwiskiem Weinberg zarządzał

„jedynym żydowskim hotelem nad Zatoką

Lubecką”. Małżeństwo rodziców Herty rozwiodło

się w 1922 roku. Matka i wujek Herty zostali w

czasie wojny zamordowani ( www.stolpersteine-

hamburg.de).

W tym czasie Martin Fabian , który był

żonaty z Kathariną z domu Rosener ( ur. w Berlinie

26 kwietnia 1890 r.) i miał z nią córkę Steffi ( ur. w

Hamburgu 24 maja 1919 r.) również zmienił

branżę. Przeniósł się z rodziną do Berlina i wraz z

zmuszony do zaprzestania działalności handlowej.

Mimo to Martin Fabian nadal wspierał niektórych

krewnych, zapłacił bratu Bruno za bilet do

Szanghaju i wysłał pieniądze siostrze Gertrudze

Fabian do Berlina. Pomógł szwagierce Lucie

Bleiweiss w Essen i teściowej Fraenze Rosener w

Akwizgranie. W tych ciężkich czasach Herta

Fabian złożyła wniosek o rozwód do Sądu

Okręgowego w Hamburgu . Martin miał zostać

opiekunem

rozwodowym. Sąd Rejonowy zdecydował inaczej i

zlecił to żydowskiemu „radcy

prawnemu” („Konsulent”). Ów radca przed

brata

w

postępowaniu

żoną

męską

otworzyli ok. 1923 roku sklep z odzieżą

przy Steindamm 102

.

W 1924 r. stan zdrowia Hansa Fabiana znacznie się

pogorszył, w latach 1925/26 wystąpił z wnioskiem

o rentę inwalidzką. Niestety komisja uznała iż jego

choroba nie miała nic wspólnego z wydarzeniami

wojennymi a jej nasilenie się było typowe dla

wieloletniej

padaczki

i

wniosek

odrzucono. Pomimo choroby Hans Fabian pozostał

dzierżawcą Parkhotelu przez osiem lat, aż do

przejścia na emeryturę we wrześniu 1929 roku.

Niemal równolegle wiele działo się w rodzinie

żony,

jej

brat

Manfred

Herz,

został

współwłaścicielem a od 1926 r. właścicielem firmy

swojego wuja Neumanna Nathana. Szwagier, Berta

Herz zachorowała na chorobę psychiczną i w 1925

roku musiała zrezygnować

z pracy . Choroba

psychiczna „dopadła” drugiego brata żony Waltera

Herza w 1925 r. został przyjęty do szpitala

Friedrichsberg w Hamburgu . Zrozpaczona matka

Helene Herz zdecydowała się opuścić społeczność

rozpoczęciem

postępowania

rozwodowego

żydowską

chrześcijańskiego

i

stała się członkinią kościoła

„Erste Kirche Christi,

wyemigrował wraz z rodziną podobnie, podobnie

uczynił Martin Fabian. Do rozwodu jednak doszło,

stało się to 17 maja 1939 r. W dniu 2 lutego 1940 r.

Hans Fabian został przeniesiony z domu opieki

Wissenschaftler, Hamburg” . Kłopoty finansowe

miał także Hans Fabian w 1932 roku nie musiał

nawet płacić żydowskiego podatku religijnego .

Najpierw z żoną Hertą zrezygnowali z mieszkania

na Kuhmühle (Hamburg) ; potem się rozstali. Hans

Fabian mieszkał jako podnajemca w Borgfelde

(dzielnica Hamburga); Herta Fabian przeniosła się

na drugą stronę rzeki Alster. 1 stycznia 1936 Hans

przeniósł się do prowadzonego przez Izraelskie

Farmsen

do

„sanatorium

i

domu

opieki” Langenhorn (Heil- und Pflegeanstalt

Langenhorn).

Spotkał się tam ze swoją szwagierką Bertą

Herz. Wcześniej przebywał tam Jego szwagier

Walter Herz, który w październiku 1939 r został

przeniesiony

do

Lubeki-Strecknitz.

Gdy

8

„Langenhorn” stał się punktem zbornym dla

żydowskich pacjentów psychiatrycznych, Walter

Herz musiał tam wrócić. 23 września 1940 r. Hans

Fabian, Berta i Walter Herz zostali przewiezieni do

żoną Rosalie i z dziećmi Ruth (ur. 28 lipca 1931 r.)

i Herbertem (ur. 3 XII 1933 r.) została 6 grudnia

1941 deportowana do Rygi, tam też zostali

zamordowani. Jej matka Helene Herz została

wywieziona do Theresienstadt 15 lipca 1942 r. Nie

przeżyła. 13.03.1958 r. chcący ustalić losy Hansa

ośrodka zagłady eutanazji

w

Brandenburgii

transportem zbiorowym złożonym ze 136

żydowskich pacjentów i tego samego dnia zostali

zamordowani.

Była żona Hansa, Herta Fabian ,jej brat Manfred z

nam dokumentów p. Hans Fabian, urodzony

20 czerwca 1893 w Berlinie, musiał opuścić

Hamburg 23 września 1940 r. pod numerem 24 587

transportem zbiorowym z Langenhorn”… W 1958

r. nie było jeszcze konkretnie wiadomo, o jakim

transporcie mówi powyższe zaświadczenie. Według

Fabiana

Wyznaniowej

„Zaświadcza

otrzymali

z

Żydowskiej

Gminy

oświadczenia:

dostępnych

w

się,

Hamburgu,

że według

T4”). Hans Fabian zamordowany został za pomocą

tlenku węgla zaraz po przybyciu . Co ciekawe o

jego losie

Langenhorn, ani krewnych .Mimo, że w ciągu

następnych miesięcy rzekoma kancelaria

nie powiadomiono szpitala

w

metrykalna w Chełmie koło Lublina wysyłała do

krewnych zamordowanych fikcyjne, sfałszowane

akty zgonu , w których podawano nieprawdziwe

informacje o przyczynach zgonu. Niestety akt

zgonu Hansa Fabiana nie znaleziono, dopiero w

1964 został oficjalnie uznany za zmarłego.

ewidencji

Szpital

Państwowy

Hamburg-

Langenhorn miał wśród pacjentów 62 Żydów

płci męskiej i 74 pacjentki Żydówki. Ich akta

datowane na 23.09.1940 r., nie określają dokąd

zostali zabrani. Dopiero po latach okazało się, ze

miejscem ich przeznaczenia był „Brandenburg

State Asylum” („Landespflegeanstalt Branden-

burg”) nad rzeką Hawelą, czyli jedno z centrów

zagłady realizowanej tam w ramach niemieckiego

programu „eutanazji” tzw. „Operacja T4” („Aktion

Andrzej Szutowicz

Opracowano na podstawie: HANS FABIAN (*1893;

Kuhmühle 6; Hamburg-Nord, Hohenfelde) z 2019 r. autorstwa

Erwina Finka wspieranego przez Hermanna Reemtsma.

GŰNTER DEMNING I JEGO POTYKACZE

Potykacze

to dwie stojące tablice kredowe

połączone ze sobą zawiasami u góry. Są potykacze

ostrzegawcze, reklamowe, bhp, Jest także inne

stosowane w Polsce znaczenie potykacza. Jest ono

militarne i stosowane były głównie w zaporach

przeciwpiechotnych jeko spleciony w pułapke na

nogi drut czy zaostrzone potykacz ze świńskim

ogonkiem, czubek zaostrzony, który jest w zasadzie

zaostrzonym słupkiem fortecznym. Stosowano też

potykacze dla koni w postaci metalowych jerzy o

zaostrzonych końcach.

Gunter Demnig ur 27 października 1947 r. w

Berlinie Demnig dorastał w Nauen i w Berlinie.

Maturę zdał w 1967 roku. Sudiował pedagogikę

artystyczną w Akademii Szutk Pięknych w Berlinie

pod kierunkiem Herberta Kaufmana. W latach

1969/1970 studiował na tej uczelni wzornictwo

przemysłowego. Od 1971 kontynuował studia na

międzynarodowym uniwersytecie artystycznym

Kunsthochschule Kassel (KhK) , gdzie w 1974 r.

zdał pierwszy egzamin państwowy. Po czym

rozpoczął studia artystyczne pod okiem Harry’ego

Kramera na Gesamthochschule Kassel (GHS)

(dziesiejszy uniwersytet). Od 1977 roku pracował

projektów Od 1994 roku pracuje również w

ośrodku kultury IGNIS (IGNIS-Kulturzentrum) Od

kwietnia 2011 r. jego pracownia znajduje się w

centrum sztuki w Frechen na terenie dawnego

dworca kolejowego. W 2017 roku przeniósł swoją

pracownię do Elbenrod w Hesji . Demnik sławę

w

budownictwie m.in. przy

renowacji

zabytków. W latach 1980-1985 był asystentem

artystyczno-naukowym na wydziale sztuki swojej

uczelni w Kassel. W 1985 roku otworzył w Kolonii

własne

studio zrealizował kilka własnych

9

zdobył

jako

projektant

i

wykonawca

zabytkowym ratuszem w Kolonii.Kostka kamienna

z mosiężną tabliczką z stosownym napisem od lat

jest największym zdecentralizowanym pomnikiem

na świecie istnieje już około 90 000 kamieni, w

1265 niemieckich gminach i w 26 krajach

europejskich. W Polsce zainstalowano ich ponad

30 sztuk, pierwszy we Wrocławiu, poświęcony

został Edycie Stein (w 2008 roku przy ulicy

Nowowiejskiej). Innymi polskimi miastami które

mają swoje „Stolpersteiny” są: Biała Podlaska,

Łomża, Mińsk Mazowiecki, Słubice, Zamość,

Oświęcim. Co jakiś czas kamienie pamięci są

niszczone przez neonazistów, lecz są uzupełniane.

Stolperstein’ów. Wiele z nich sam położył.

W

wolnym tłumaczeniu nazwa Stolperstein oznacza

kamień, o który się potykamy, zwany „potykaczem”

w pojęciu polskim jest to po kamień pamięci.

Pierwsze kamienie pamięci pojawiły się na ulicach

Kolonii w 1995 roku . Od tej pory są stale

ustawiane. Wykonywane są z betonu w formie

kamienia brukowego o wymiarach 10 na 10 cm, na

którym umieszcza się mosiężną tabliczkę z napisem

informującym np., że w tym miejscu mieszkał, po

czym poniżej podawane są dane osoby (imię

nazwisko), niżej rok jej urodzenia, pod nim data

deportacji i miejsce i data śmieci. Stolpersteiny

Mimo

szlachetności

idei

umiejscawianie

upamiętniają

osoby,

które

padły

Stolpersteinów

w

miejscu umożliwiającym

ofiarą nazistowskich zbrodni nie tylko Żydów ale i

Romów, niepełnosprawnych, świadków Jehowy,

homoseksualistów i członków partii politycznych.

Umieszczane są na ogół przed ich dawnymi

domami na ulicy w bruku lub chodniku, czasami na

murze. Projekt, który rozpoczął się w 1995 roku w

chodzenie po nich spotyka się także z krytyka osób

uważających, że ta forma nasuwa skojarzenia

deptania pamięci osób upamiętnionych. Dla

przykładu „w Krakowie

–

po tym, jak

doprowadzony niemal do końca proces formalnego

załatwiania pozwoleń, na mocy opinii IPNu

umieszczenie kamienia pamięci zostało przez

magistrat wstrzymane. Projekt Demniga został

uznany za sprzeczny z przyjętą w Polsce kulturą

pamięci i uwłaczający godności ofiar”.

Kolonii

zrodził się w latach 1990-1992 w

pięćdziesiątą rocznicę deportacji 1000 Romów i

Sinti z Kolonii i w 50 rocznicę wywiezienia

Romów do Oświęcimia co zaowocowało

wstawieniem kamienia pamięci w chodnik przed

Czy w Drawnie mógłby być umieszczony Stolperstein ?

Jak udało się ustalić ogólna liczba związanych z

Drawnem poprzez urodzenie i zamieszkanie osób

deportowanych do gett i obozów na Wschodzie

wynosi ok. 45. Tą 45 -tką jest niedawno „odkryta”

w zasobach Bundesarchiv Emma Cronheim z d.

Lichtenberg ( ur. 16.8.1861 w Drawnie niem.

Neuwedell ) mieszkała w Oldenburg i w Berlinie

(Charlottenburg) deportowana z Berlina 14. lipca

1942, do Theresienstadt, Ghetto gdzie zmarła

30.9.1942 r. W tych samych zasobach widnieje ,

Leopold Mann urodzony 18 sierpnia 1866 r. w

Neuwedell, znany był jako „Leopold obwoźny”.

Pseudonim jego wynikał z profesji, gdyż trudnił się

także handlem obwoźnym. Mieszkał na ulicy Neue

Sraße 18 na rogu z ul. Mittelstraße, gdzie w

suterenie miał swój sklep. Mieszkańcem tego domu

był także: dr Niemeyer, prawnik, który urzędował w

swoim biurze. Po 1933 r. dom został sprzedany a

Mann osiadł

w

Berlinie.W dniu spisu

powszechnego 17 maja 1939 r., został

sklasyfikowany przez władze hitlerowskie jako

„wróg Rzeszy”. Był aresztowany i więziony w

obozie koncentracyjnym Sachsenhausen gdzie

przebywał do 5 grudnia 1938 r. Z chwila zwolnienia

z obozu miał 72 lata. Zamieszkał w Berlinie u

rodziny Haasów przy Sybelstrasse 35. Potem

mieszkał przy Lietzmannstrasse 21 w ówczesnej

dzielnicy Mitte, a następnie w nieistniejącym dziś

Philippine, Cohn ur.

30 stycznia 1847 w

Neuwedell. Mieszkała w Berlinie .gdzie zmarła w

okresie Holokaustu 02 lipca 1943 lecz nie ma jej

na listach ofiar gdyż najprawdopodobniej zmarła

śmiercią naturalną. Czy zatem gdyby w Drawnie

wzorem innych miast Polski chciano upamiętnić

miejscowe ofiary Holokaustu należałoby wykonać

max 45 „potykaczy” ? Otóż nie, jak można

zauważyć kostki pamięci stawiane są w miejscach

skąd przeprowadzono deportację lub w ich pobliżu.

Upamiętniają one osoby, które nie przeżyły. Na

drawieńskiej liście nie do wszystkich osób mamy

pewność ,że zmarły w wyniku Holokaustu..Ponadto

spośród wymienionych 45, 44 osoby opuściły

wcześniej Drawno i zamieszkały w innych

częściach Rzeszy, niektórzy z nich mają w tych

miejscach wstawione Stopelsteiny. Dla przykładu

domu

starców

żydowskiego

związku

wyznaniowego przy Gerlachstrasse 18-21. Mann

był wdowcem i według własnych oświadczeń miał

„całkowity majątek 27,50 RM”, Przebywał

w

obozie przejściowym na Grosse Hamburger Strasse.

17 sierpnia 1942 r. załadowany został do pociągu

pasażerskiego z 987 osobami na stacji Moabit przy

Putlitzstraße, Wywieziony został

do getta w

10

Theresienstadt. Stamtąd, podobnie jak wielu

innych, został wysłany do obozu zagłady w

Treblince, gdzie zginął 19 września 1942 r. Jego

Stoperstein został ustawiony w Berlinie.

HIER WOHNTE

LEOPOLD MANN

JG. 1866

VERHAFTET NOV. 1938

SACHSENHAUSEN

ENTLASSEN 5.12.1938

DEPORTIERT 17.8.1942

THERESIENSTADT

ERMORDET 19.9.1942

TREBLINKA

Wynika stąd, że tylko jednej osobie można byłoby

bezproblemowo taki kamień poświęcić. Jest nią

Isidor Lippert (ur. 17.04.1879 w Drawnie) mieszkał

przechowywanym w Yad Vashem. ”. Ponieważ

zgodnie intencją twórcy Stolpersteiny

upamiętniają osoby, które

ofiarą nazistowskich zbrodni, to

Blauzwirn mieści się

z

padły

Herrmann

tych kryteriach.

w

Drawnie. Deportowany 22.06.1938 do

Sachsenhausen, gdzie zmarł 13.01.1940. Jednak

należy pamiętać,że w Drawnie pierwsza ofiarą

nazistów był: Herrmann Blauzwirn, był to

pochodzący z Mirosławca, kupiec drawieński,

właściciel zakładu rzemieślniczego, mieszkał przy

Neue Straße 14. Żonaty był z Minną Nathan z

Neuwedell (Drawno). Zamordowany został w

kwietniu 1933 w Drawnie. Według jednej z wersji

(W. Doell) uzbrojeni w broń SS-mani napadli

Blauzwirna, chcąc go nastraszyć, grozili mu

pistoletem, który przypadkowo wypalił, trafiając go

śmiertelnie. Natomiast nieco inną wersję wydarzeń

podała dr Ewa Küβner z d. Schnabel (Heimatgruss

Rundbrief nr 251/2000 s. 44) „Żydowski kupiec

Blauzwirn, w kwietniu 1933 zmarł w więzieniu z

powodu pobicia. Gdy umilkły plotki o jego śmierci

SS ekshumowało zwłoki i stwierdzono, że umarł

śmiercią naturalną”. Śmierć ta jest jedynym

oficjalnie znanym przypadkiem zabójstwa Żyda w

Drawnie co znajduje potwierdzenie w zeznaniu

w

Reasumując gdyby idea postawienia kamieni

pamięci przyjęła się w Drawnie, do wykonania i

postawienia były by minimum dwa kamienie –

potykacze. Zgodnie z artykułem 53 Ustawy o

Instytucie Pamięci Narodowej, organy, które

wydają zezwolenie na wykonanie trwałych

upamiętnień walki i męczeństwa, mają najpierw

zasięgnąć opinii prezesa IPN-u. Według Adama

Siwka niezwrócenie się do IPN-u to naruszenie

przepisów. W praktyce nie zrobiło tego wiele

samorządów i nie poniosły z tego tytułu żadnych

konsekwencji. Stolpersteiny wymykają się jasnej

klasyfikacji, a podciągnięcie ich pod ustawę o IPN-

ie jest kwestią dyskusyjną. Jednocześnie Instytut,

który obliguje do zasięgnięcia opinii, wydaje je

bardzo opieszale. W przypadku Krakowa było to

jedenaście miesięcy

interwencji rodzin

upamiętnieniem swoich krewnych

Andrzej Szutowicz

i

wymagało licznych

zainteresowanych

Stolperstein Leopold Mann, Foto: F. Siebold, Juni 2013.

Niemieckie kamienie i polska kultura pamięci w „Chiduszu” nr 3/2019

https://openheim.org/pl/aktualnosci/stolpersteine-czyli-o-pamieci-ktora-mozna-sie-potknac/

https://de.wikipedia.org/wiki/Stolpersteine

https://www.berlin.de/ba-charlottenburg-wilmersdorf/ueber-den-

bezirk/geschichte/stolpersteine/artikel.179726.php Bild: Stolpersteine-Initiative CW, F. Siebold

https://pl.wikipedia.org/wiki/Gunter_Demnig

https://chidusz.com/stolpersteine-w-polsce-ipn-szczecin-bedzin-wroclaw-krakow-procedura/

11

Herb kojarzy nam się zazwyczaj z plastycznym wyobrażeniem należącym do władcy lub rycerza, a

rzadziej do miasta. W tym ostatnim przypadku, wyobrażenie takie miało zawsze ścisły związek z

powstaniem miasta. Poprzez umieszczane w herbie wyobrażenia wskazywano przeważnie na założyciela i

pochodzenie kolonistów.

Jeszcze przez długi czas po lokacji mieszczanie

dobrze wiedzieli, jakie było znaczenie użytych w

herbie symboli. Jednak z biegiem czasu i

burzliwych wydarzeń, pamięć ta blakła i ginęła.

Czasem wraz ze zmianą właściciela miasta zmieniał

się herb. Wówczas przeważnie zapominano o

starym herbie. Ustalanie dzisiaj symboliki herbów

przypomina prace detektywistyczne. Jednak zadając

sobie taki trud, można odkryć ciekawe informacje,

które mogą wzbogacić wiedzę o początkach

naszych miast.

rycerska von Zűhlsdorf, która przybyła na ziemię

choszczeńską w końcu XIII wieku z Meklemburgii,

posiadała w swej tarczy herbowej żurawia. Rycerze

ci założyli wieś Suliszewo (Zűhlsdorf)

i

zamieszkiwali tam do końca XIV wieku. Mamy też

poświadczonych ich jako lenników Wedlów z

Drawna i Korytowa od 1321 roku. Natomiast część

Suliszewa, którą posiadali, wspomniano w źródłach

jako należącą do Wedlów drawieńskich jeszcze w

1519 roku. Zatem rycerze mogli być lokatorami i

sołtysami dziedzicznymi Drawna z ramienia rodu

Wedlów. Rodzina wymarła w początkach XV

wieku i znaczenie tego symbolu szybko zostało

zapomniane.

Opis herbu Drawna: w tarczy dwudzielnej w

słup, w prawym złotym polu połowa czarnego koła,

po lewej w błękitnym srebrny żuraw na zielonej

murawie.

Grzegorz J. Brzustowicz

Pierwsze pole z połową koła dokładnie w

symbolu heraldycznych oraz barwie wskazuje na

właścicieli miasta z rodu von Wedel. Natomiast

występujący w drugim polu herbowym żuraw nadal

jest tłumaczony na poziomie ogólnej symboliki

heraldycznej tego ptaka w powiązaniu z położeniem

miasta i zamku, może strażnicy na pograniczu,

skoro ptak trzyma

w

szponach kamień

symbolizujący czujność.

Herby

o

dwudzielnej tarczy, jak

w

przypadku Drawna, miały zawsze odwołanie do

założycieli i właścicieli miasta. Nie udało się jak

dotąd wskazać rodziny rycerskiej żyjącej w XIII-

XIV wieku na ziemi choszczeńskiej, związanej z

Wedlami z Drawna i w dodatku mającej jeszcze w

herbie żurawia. Gdyby tak było moglibyśmy

przyjąć, że miasto zakładali i może otrzymali tutaj

urząd sołtysi z ramienia Wedlów rycerze tegoż

rodu.

Dzisiaj, po wielu dziesiątkach lat badań,

mogę wreszcie zaproponować inne wytłumaczenie

tego symbolu. Poszukiwania ujawniły, że rodzina

12

MS Drawno

nowoczesny masowiec szeroko lukowy, zbudowany

dla Polskiej Żeglugi Morskiej przez chiński

koncern stoczniowy Yangfan Group Co Ltd.

„kolejce” do nadania dla nowych statków tego typu

były jeszcze nazwy : Sopot, Solidarność i Karlino.

Niepisana wieść niesie, że pierwotnie miał on nosić

nazwę Generał Anders, ale zwycięski generał miał

przegrać z Drawnem. Według innej wersji Polska

Żegluga Morska planowała by nowe statki nosiły

w

Zhoushan. Statek należy do kategorii handy- sitzei .

Jest to klasyczny udźwigowiony masowiec, mogący

jednorazowo przewozić 39 tys. ton ładunku. Ma

179,99 m długości, 30.03 m szerokości, 44,0 m

wysokość oraz 10,5 m zanurzenia pod pełnym

ładunkiem. Jego pojemność brutto wynosi 25278

GT, pojemność netto 13 200 NT. Napędzany 1

śrubą silnikiem o mocy MCR 6050 kW (8226 KM).

Osiąga prędkość 14 w. Statek zakontraktowano w

2010 roku, budowę rozpoczęto 22. listopada 2013,

ale w trakcie budowy został w 2016 porzucony

przez właściciela (PŻM), wraz z zaliczkami

armatorskimi. W lutym 2017 w PŻM wprowadzono

zarząd komisaryczny powodem takiej decyzji była

trudna sytuacja armatora,oraz brak symptomów

poprawy koniunktury na światowym rynku

shippingowym. W 2017 r. zarządca komisaryczny

w osobie Pawła Brzezickiego podjął decyzję o

dokończeniu budowy i odebraniu jednostki z

stoczni. Zastanawiano się nad nadaniem dla niego

nazwy. Otóż statki tej serii noszą imiona patronów

nazwy dawnych

miast

polskich

Kresów

Wschodnich, tę serię miał zacząć statek któremu

zamierzano dać nazwę Lwów. Obawiając się reakcji

strony ukraińskiej z pomysłu tego zrezygnowano, a

patronem statku zostało Drawno, które o czym mało

kto wie związane jest od lat z PŻM. poprzez

ośrodek wypoczynkowy. Jak wieść niesie nazwę

„Drawno” wzięto pod uwagę za sprawą

„podszeptu”

burmistrza

miasta

Andrzeja

Chmielewskiego. Tak to statek o tym imieniu stał

się 58. jednostką PŻM. Oficjalny jego odbiór

nastąpił 7 września 2018, jednak jeszcze 11

września stał w stoczni na kotwicy . Pierwszym

dowódcą „Drawna” został były dowódca m/s

Resko, Lubie, Tczew kapitan ż.w. Marek

Wilczyński a rejs dziewiczy odbył z chińskiego

portu Nanjing do brazylijskiego portu Paranaguá.

Obecnie Drawnem dowodzi kpt. ż.w. Marek

Władymiruk. Na zdj. Widok z pokładu „Drawna”na

geograficznych

np. Tczew

walką

Polskie, Szare Szeregi .

i

historycznych

związanych

z

o

wolność: Armia

Statuę Wolności

i

załadunek Drawna przy

Krajowa, Legiony

W

nadbrzeżu New York (2022 r.)

Andrzej Szutowicz

O KRASNALACH RAZ JESZCZE

Krasnal ogrodowy to istota o ciepłym sercu i

tolerancyjnej naturze. Godny podziwu, ponieważ

ma wiele zadań do spełnienia i ciągle przyciąga

wzrok . Mimo ,że jest stworzeniem kiczowatym,

ma wielu sympatyków w Austrii , Niemczech a

„Thonwarenfabrik Seegerhall“ zwany instytutem

sztuki

i

rzemiosła Etruria

w

Drawnie

reklamował w Deutsche Illustrierte Zeitung swoje

„jasnokolorowe gnony”. W artykule o „przemyśle

figurek glinianych w Turyngii” w Illustrated

World z 1893 r. wspomina się Heinricha Dornheima

także

w

Polsce.

W

czerwcu 1886 r.

13

z

Gräfenroda jako założyciela krasnalego

ujrzał światło dzienne już w latach 70. XIX wieku,

udowodniono, że stało się to mniej więcej 20 lat

przemysłu. Był on projektantem i modelarzem W

1856 roku otworzył małą firmę specjalizującą się w

produkcji głów lalek i zwierząt z porcelany.

Krasnale ogrodowe z Gräfenroda miały swoje

wzory do naśladowania w starszej niemieckiej

tradycji, bo już od około 1840 r. w kilku miejscach

wykonano ozdobne gnomy z ceramiki. Wcześniej w

ogrodach stawiano wykonane z marmuru i

piaskowca stosunkowo duże posągi Świętego

Mikołaja wykonane z marmuru . W okresie baroku

później. Czyli choć firma istnieje

do dnia

dzisiejszego nie im należy się pierwszeństwo.

Wiadomo ,że na Targach Lipskich w 1898 roku po

raz pierwszy zademonstrowano krasnale turyńskie

czyli 12 lat po wykonaniu w Drawnie kolekcji

Etrurii, co poszło w zapomnienie. W 2006 r. gdy

odnaleziono i opisano wspomnianą ofertę Etrurii

w Frankfurter Rundschau krasnalą genealogię

trzeba było zmienić . Dzięki temu ku zaskoczeniu

sympatyków krasnali, Drawno wysunęło się na

czoło jego pierwszych producentów detronizując

uznawaną za najstarszą ofertę z 1893 r. z Turyngii.

w zamku

Mirabell w Salzburgu, austriacki

architekt i rzeźbiarz Johann Bernhard Fischer von

Erlach na podstawie rysunków Jacquesa Callota

wyrzeźbił w latach 1690-1695 co najmniej tuzin

gnomów. Uczniem Dornheima był Philipp Griebel,

Fabryka Figur Terakotowych

w

Drawnie

(Neuwedel) została założona w 1866 roku przez

Hermanna Seegera i jego żona Estefe . Początkowo

produkowano cegły jednak stopniowo zwiększano

swoją ofertę. Dzieło rodziców kontynuował ich syn

Günter Seeger do momentu likwidacji zakładu w

połowie lat 30 (1935 r.).

który

w

1874 roku założył własną firmę

„Thoonwaarenfabrik Philipp Griebel” , by w latach

1880-1890 współuczestniczyć w rozwoju słynnego

krasnala ogrodowego z Gräfenroda. Funkcjonowało

tu i w okolicy ponad dwudziestu producentów.

Wbrew wszelkim twierdzeniom, że ich „gnom”

Die „Thonwarenfabrik Seegerhall“

Etruria Kunstgewerbliche Anstalt (Instytut Sztuki i Rzemiosła Etruria)

Etruria miała przez dziesięciolecia ważny status

ekonomiczny w Neuwedell. Jej figurki z terakoty

były dostępne na całym świecie i osiągały

przystępne ceny. Zawdzięczano to nowoczesnemu

systemowi marketingu zwłaszcza reklamy , którą

cenniki czyli katalogi. Jej „jasnokolorowe

gnomy” reklamowane były od Deutsche

Illustrierte Zeitung do gazet lokalnych. Jak

zauważył Rüdiger Helmboldt

reklamach krasnali używano nazwy „Gnome”

(gnomy), a „Gartenzwerge” zaczęto używać

w

pierwszych

firma skutecznie stosowała

w

ilustrowanych

gazetach od 1879 do 1914. Bardzo wcześnie bo, od

1882 roku, firma bezpłatnie udostępnia ilustrowane

dopiero w drugiej połowie lat 20. XX wieku.

O krasnali honor

Krasnal ogrodowy mimo ,że jest kiczowatym

stworzeniem to istota ciepłym sercu

tolerancyjnej naturze. Ludzie dotknięci

wszystkie gnomy z ich zimowych kwater i

odpowiednio ustawić je. Krasnale weszły do

o

i

polityki przybierając kolory ugrupowań

i

nieszczęściem lub bojący się go popadali w

przekonania, że magią i mitem, są w stanie je

odeprzeć , dlatego stawiali gnomy uważając ich za

podobieństwo polityków. Jeśli widok stojących

przed domem krasnali wywołuje u sąsiadów

negatywne odczucia, mogą oni zaskarżyć

właściciela do sądu. Czasem jest to zrozumiałe,

swoich

przyjaciół. Wiele spośród

krasnali

wyglądało tak , jakby pomagały w pracy łopatą i

dzbanem lub chroniły dom . Wygląd krasnali

wykazał że są odpowiedzialni. Przedstawiani byli

jako starsi mężczyźni z gęstymi brodami ze

wzrokiem wskazującym na łagodną życzliwość, ich

twarze były delikatnie wymodelowane. Austriacy i

Niemcy prezentują za płotem miliony krasnali

ogrodowych. Największą ich prywatną kolekcję na

świecie mającą 4443 krasnali posiadają Helge

zwłaszcza gdy tam stoją

krasnoludy

z

wystawionymi językami, uniesionymi środkowymi

palcami i opuszczonymi spodniami. Sąd Rejonowy

w Grünstadt w Niemczech uznał to za zniewagę i

uznał, że tak samo należy traktować stojąca i

obnażającą się przed domem osobę jak osobę za

którą robi to krasnal. Właściciel prowokacyjnych

krasnali musiał je usunąć. Natomiast Wyższy Sąd

Okręgowy w Hamburgu stwierdził, że

kogokolwiek denerwuje stojący w parku , czy na

osiedlu mały krasnal „jasnoczerwonym

jeśli

Eidenhammer z Pfaffstätt

na granicy krajów

związkowych Salzburga i Górnej Austrii. Szacuje

się ,że zebranie takiej kolekcji przez lata

kosztowało ich co najmniej 80 000 euro. Na wiosnę

potrzebują około trzech tygodni, aby powyciągać

z

spiczastym kapeluszem” to może zostać uznany za

„kontrowersyjność pod względem estetycznym”.

By ratować honor krasnali niedawno powstałe

14

„Międzynarodowe

Stowarzyszenie

Ochrony

surfingowymi, grillami , a nawet z nożem w

plecach, należą do kategorii fałszywych

toksycznych gnomów. W niemieckich ogrodach

jest podobno 25 milionów, w Austrii ich liczbę

szacuje się na 2 miliony krasnali , czy wszystkie są

prawdziwe?

Krasnali Ogrodowych” wyjaśniło: Prawidłowy

gnom ma nie więcej niż 68 centymetrów, nosi

spiczastą czapkę, ma brodę i jest z konieczności

wykonany z terakoty. Oznacza to, że wszyscy

bezduszni plastikowi i gipsowi mężczyźni, którzy

głupio pozują z telefonami komórkowymi, deskami

Andrzej Szutowicz Marian Twardowski

DZIEDZICE

29 stycznia 1945 r. do Dziedzic dziś gmina

Barlinek, powiat Myślibórz dotarła kolumna

„Wschód” z ewakuowanego przez Niemców obozu

jenieckiego Oflagu II C Woldenberg (Dobiegniew).

Nadzorujący marsz Niemcy zorganizowali w wsi

rejon wypoczynku dla ewakuowanych , który

nazajutrz rankiem 30 stycznia 1945 roku

Barlinku. Kwatera wojenna

w Dziedzicach

upamiętnia z imienia i nazwiska 19 oficerów a w

Barlinku 17. Na płycie grobu w Dziedzicach

widnieje nazwisko członka KG AK ppłk dypl.

Karola Strusiewicza. Pamięć o poległych kultywuje

Stowarzyszenie Przyjaciół Dziedzic organizując rok

rocznie blok uroczystości rocznicowych. Niestety

przez wiele lat przy dziedzickiej mogile nie

widziano Żołnierza Polskiego. Dopiero na początku

2022 r. dzięki dowodzonej przez płk Tomasza

Borowczyka 14 Zachodniopomorskiej Brygadzie

Obrony Terytorialnej im. ppłk. dypl. Stanisława

Jerzego Sędziaka, ps. „Warta” ta tendencja uległa

zmianie. Nie zawodzą natomiast harcerze z

Barlinka, Dobiegniewa, Drezdenka, którzy na

uroczystości potrafią przyjść pieszo tym samym

szlakiem, który pokonali jeńcy polscy w styczniu

1945 r

przypadkowo znalazł

się

w strefie działań

frontowych. Doszło wówczas do tragedii, gdyż

jeden z pocisków atakujących czołgów trafił w

stodołę, w której odpoczywali jeńcy - polscy

oficerowie głównie Marynarki Wojennej

i

Kawalerii z dawnych obozowych baraków 15 A i

15 B. Zginęło wówczas 17 oficerów a 30 zostało

rannych ( według Flukowskiego 25/34), spośród

których wkrótce kilkunastu zmarło w szpitalu w

Barlinku. Poległych

i

zmarłych oficerów

pochowano na cmentarzach w Dziedzicach i w

Balkowski

Zygmunt,

ur.

Dąbkowski Fr. Tadeusz, ur.

9.X.1902; por. marynarki; 130/

XVIII.C.

Hulanicki Jeremi, ur. 1917(

1918 ) bosman pchor. MW 29

września 1939 awansowany

przez kontradm. Józefa Unruga

na ppor. Marynarki; 253/

XVIII C

26.IV.189 : kpt. sł. st. piechoty,

dowódca 3 ckm/26 pp. 49215/

IV.A. (? zm. 10-04-1943) nie

zginął w Dziedzicach.

15

Jakubowski Lucjusz (Lucjan

Kazimierz Wacław Jakubow-

ski,) ur. 25-09-1917; ppor mar.

265/XVIII C; dowódca) II

plutonu baterii im. Laskow-

skiego, obrońca Helu.

von Jougan Alfred Maria,

ur.04-08-1900 Königsfeld; kpt.

marynarki, 1005/Oflag XI A

dowódca Oddziału Kutrów

A; 420/IX A Po 30-01-1945

Cmentarz kom. w Myśliborzu.

Eugeniusz Polak ur. 7.X.1908

Srebrna k. Łomży; ppor 27.

p.a.l. 481,590/XVIII C Zmarł 2-

02-1945, zamordowany przez

Volkssturm wg innych źródeł

31-01-1945. Prawdopodobnie

niczych na okrętach i związane

z tym zagadnienie regulacji

obrotów.

(Przegl.

Morski,

styczeń 1939).

Strusiewicz Karol ur. 1891

Stanisławów ; ppłk dypl., w

kampanii wrześniowej 1939

roku kwatermistrz Grupy KOP

gen. bryg. Wilhelma Orlika-

cmentarz

komunalny

w

Barlinku, w Dziedzicach, ale to

niepewne (Jego dane osobowe

znajdują się zarówno na tablicy

nagrobnej w Dziedzicach, jak i

w Barlinku).

Sielanka (Sięlanko?) Józef, ur.

07-04-1902 Warszawa; kpt.

mar. inż. 671/XVIII C obrońca

Helu. Staże młodych oficerów

administracji, marynarki woj.

(Przegl. Morski, styczeń 1939).

Sienicki (Siennicki) Stefan ur.

15.04.1905; kpt. łączności mar.

brak na listach zginął w innych

okolicznościach ?

Siwicki Kazimierz ur. 15-04-

1905 Wilno : kpt. mar. Inż. ;

677/XVIII; obrońca Helu, sztab

obrony.

Jan Strupczewski ur. 1905

Mława; por. mar. inż. obrońca

Helu 733/XVIII C; od 1937

Rückemana,

tajnego KOP, następnie ZWZ –

AK, czasie Powstania

Warszawskiego

p.o.

współzałożyciel

(obrona Helu)

-

Dywizjon

Okrętów Pomocniczych.

w

Juściński Czesław Marian,

ur. 07-04-1899 wg innych

źródeł 25-03-1899 Przyłuki; rtm

kawalerii, dowódca 4/17 p.uł.

829/II B.

Kaczmarek Bernard Antoni,

ur. 23-07-1913 Górno k. Leszna

por. rez. kawalerii, dowódca

pocztu 7 psk ; 833/IX B.Kajda

mianowany

(szefa

kwatermistrza

Oddziału IV Kwatermistrzow-

skiego) sztabu Komendy

Głównej AK. Po upadku

Powstania

osadzony

Warszawskiego

Oflagu

w

Woldenberg, zginął 30 stycznia

1945 r.; 101422/318

Strzyżewski Narcyz, ppor.

(por?) marynarki, LOW ?

Czesław T. Więckowski ur.

3.V.1909 Sandomierz Ppor.

Piech. Inż.; 60/Oflag VII C.

Zginął w innych okol.

Zimmermann Franciszek ur.

02-09-1893 Czerwony Kamień ;

zm.29.01.1945 r. kpt.int. Armia

Kraków; 31/VII C; Zmarł z

wycieńczenia . Pochowany w

nieokreślonej mogile na terenie

Barlinka ponoć przy drodze na

Lipiany. Nazwisko widnieje na

płycie nagrobnej cmentarza w

Dziedzicach.

(na

tablicy

był

Wajda)

Walerian, ur. 28.X.1914 Biało-

koszek; ppor. rez. kawalerii,

dowódca I /szw. kolarzy / 7 psk

ranny 19 września 1938 r.

kawaler V.M.; 836/XIB Kona-

siewicz Tadeusz Stanisław,ur.

04-06-1897 Sokal ; kpt. sł. st.

piechoty nr 1782/XI B; 4 ppleg.

kmdt KG 2 DP Leg. Łapawa

Jan ur. 11-10-1896 Czacho-

rowo; chorąży marynarki woj.j;

3090/Stalag X A Orda Witold

ur. 04-04-1901 Nowoszyce;

Podporucznik ; 420/; Stalag IX

członek

Polskiej

Komisji

Nadzorczej Budowy Okrętów

podczas budowy ORP Sęp

Zagadnienie koniecznej mocy

silników elektrycznych do

napędu mechanizmów pomoc-

BARLINEK

Chorowicz Jan; Brak danych

Podporucznik, 98/XVIII C zm.

30-01-1945 Cmentarz komun.

Dębski Jerzy ur. 12-07-1910

Kapalnia, Porucznik; 556/X A

30-01-1945 Cmentarz kom. w

Barlinku.

Kluczewski Romuald Brak

danych. pchor ( Podporucznik)

Lenartowicz Stanisław Brak

danych ;Podporucznik; 2010/II

1548/II

B

31-01-1945

B

30-01-1945;

komunalny.

Skowroński Jerzy ur. 24-09-

1913, Pabianice; ppor;

Cmentarz

zamordowany siekierą przez

Niemca. Cmentarz komunalny.

Kycia Michał Franciszek ur.

1900 Tarnopol;

podporucznik

komandor

dyplomowany

Marynarki Wojennej; 678/

XVIII C 30-01-1945 Cmentarz

kom. w Barlinku.

Skowroński Brunon ur. 1913;

brak danych Podporucznik sł.

st., obserwator 4 p.lot.1007/IIB

30-01-1945 Cmentarz kom.

Iwaszkiewicz Edmund ur. 22-

02-1891;

Zakowice

(pow.

marynarki wojennej; Flotylla

Rzeczna Pińsk; 122/Oflag IX C

był nieetatowym wykładowcą

Wydz. Administracji SPMW.

Pińsk); ppłk 101424/318 30-01-

1945 Cmentarz komunalny w

Barlinku. Na tablicy widnieje

imię Edward.

Ranny

30

I

1945

w

Jabłoński Witold ur. 27-10-

1896; Petersburg; Major dypl.

Kawalerii; 802/Oflag XI B ; 31-

01-1945 Cmentarz komunalny.

Dziedzicach. Ponoć jednak

przeżył i zmarł w 1978 roku w

Bielsku-Białej. Inna wersja

pochowany w Barlinku.

Strzyżewski

Julian

Brak

danych Podporucznik 864/II B

30-01-1945 Cmentarz kom.

Tomaszewski Bernard ur. 20-

16

Tomaszewski Bończa Zygmunt

ur. 15-07-1904; Borówka;

Podporucznik 550/XVIII B; 30-

01-1945 Cmentarz komunalny

Walczak Józef; Brak danych

Podporucznik 48752/IV A Po

09-1912 Ramborn; Porucznik;

1330/XI B; 30-01-1945

Cmentarz komunalny.

Tomaszewski Marian ur. 07-

08-1912; Łódź; Podporucznik

lekarz Marynarki Wojennej;

805/XVIII/C Zmarł 9-02-1945,

Cmentarz w Prenzlau widnieje

na tablicy nagrobnej na

cmentarzu Witowski Stanisław,

773/XVIII/C;

30-01-1945

ur.

1-06-1911

Chruścice

30-01-1945;

Hochenholz (Niemcy). Jego

nazwisko widnieje na tablicy

nagrobnej

komunalnym

Cmentarz

w

Cmentarz kom.

Kapitan 729/Oflag XI A 30-01-

1945 Cmentarz komunalnym

Wróblewski Mieczysław, ur.

Tomaszewski Piotr; Brak

danych; Podporucznik ;639/II

B; 30-01-1945; Cmentarz kom.

Tomaszewski Ryszard ur. 03-

na

cmentarzu

Barlinku.

08-02-1916

Dobre

Miasto

w

Podporucznik

Marynarki

Wąsowicz Stanisław, ur. 01-

05-1893 lub 01-06-1892

Tulatycze dr, kmdr, ppor. sł. st.,

02-1907

737/Oflag XI A 30-01-1945

Cmentarz komunalny.

Michałów;

ppor;

Wojennej 851/XVIII C 30-01-

1945 Cmentarz kom.

INNE

Jasiński Marian, ur. 1894;

Podpułkownik dyplomowany;

d-ca art. dywizyjnej 10 DP;

w miejscowości Krzynka wg.

Dembek i Flukowsk; Miejsce

nieznane.

30-01-1945 zmarł z powodu

pęknięcia wrzodów. Cmentarz

parafialny w Kosinie.

579/Stalag

wycieńczenia jak Zymmerman)

IX

(zmarł

z

Sierko Władysław ur. 1900

Suwałki Kapitan 1428/XVIII A

Gerard Sopiński

ŻYCZENIA OD REDAKCJI

Kartka pocztowa mal. polski malarz batalista Leonard Winterowski ( 1868 – 1927) urodził się w Czerniowcach . Absolwent

krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych z 1897 r. gdzie studiował u Teodora Axentowicza. Następnie uzupełniał naukę w Wiedniu.

Oprócz Krakowa , wystawiał w Warszawie, Wiedniu i Berlinie. Prezentowaną kompozycję kartki wykonał Krystian Czapiewski z

Dębicy Kaszubskiej, wiersz pod melodię słynnej kolędy ułożył Andrzej Szutowicz

73-220 Drawno , ul. Jeziorna 2. Tel. 500 358 148.

Redaguje Kolegium:

Redaktor naczelny: Andrzej Szutowicz; z-ca red. nacz. Gerard Sopiński; dział sportowy: - Jerzy Wiewiórowski;

dział ogólny: - Marian Twardowski , Jan Brycki; ;

Redakcja nie odpowiada za opinie wyrażane przez autorów artykułów.

KAWALIERA

BIULETYN KOŁA NR 21

STOWARZYSZENIA SAPERÓW POLSKICH W DRAWNIE

IZBA HISTORYCZNA ZIEMI PEŁCZYCKIEJ W PEŁCZYCACH

17

Table of Contents

Page