Legendy z dawnego powiatu sławieńskiego

wybór

Legendy z dawnego

powiatu sławieńskiego

wybór

opracował na postawie tłumaczeń

Brygidy JerzewskieJ

i wstępem opatrzył

Jan sroka

s ł a w n o   2 0 2 3

ilustracja na okładce:  szczurołap z Hameln, kopia witrażu z kościoła w Hameln, akwarela

redakcja i korekta: Maria Poprawska

© Copyright by Jan sroka

© Copyright by Fundacja „dziedzictwo”

wydawca:

Fundacja „dziedzictwo”, 76-100 sławno, a. Cieszkowskiego 12 d

skład i druk:

PPU „BoXPoL” sp. z o.o., 76-200 słupsk, ul. wiejska 28

email: druk@boxpol.pl, tel. + 48 58 842 43 71

isBn: 978-83-957115-6-5

Spis treści

Wstęp  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .   9

Legenda o Bogusławie i Hansie Langu   . . .   29

Legenda o kościele św. gertrudy  . . . . . . . .   31

Legendy o Wieprzy   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .   11

Muzykant i wilk   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   33

z darłowa do sławna wzdłuż wieprzy . . . .   13

niepodniesiony skarb

wieprza głośno woła . . . . . . . . . . . . . . . . . .   15

ze starego Jarosławia . . . . . . . . . . . . . . . . .   34

Legenda o wieprzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   15

o odmeldowywaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   35

skąd tak duża ilość zakoli na wieprzy?  . . .   16

Potwór morski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   36

o wężach nad wieprzą  . . . . . . . . . . . . . . . .   17

Przerwana gra w karty

na wieży kościoła Mariackiego   . . . . . . . . .   37

Legendy z darłoWa i okoLicy    .  .  .  .  .  .  .   19

szczurołap z Hameln   . . . . . . . . . . . . . . . . .   39

arcydzieło mistrza  . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   21

Upiorne wilki koło ruska  . . . . . . . . . . . . . .   41

diabeł na drodze z Bukowa Morskiego

widmo przy moście koło Cisowa   . . . . . . . .   42

do dąbek   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   22

wigilia w kościele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   43

duch okrętowy  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   23

wolnomularze w darłowie  . . . . . . . . . . . . .   44

dzwon w starym Jarosławiu . . . . . . . . . . . .   24

wolny strzelec w lesie miejskim . . . . . . . . .   46

dzwony w krupach . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   25

zasypany orszak weselny . . . . . . . . . . . . . .   48

Flądra i jej krzywy pyszczek   . . . . . . . . . . .   26

zmarły prosi o swoją własność . . . . . . . . . .   48

książę Jan Fryderyk w starym Jarosławiu    27

zmarły straszy na drodze

księżna zofia straszy  . . . . . . . . . . . . . . . . .   28

z Żukowa Morskiego do dąbek   . . . . . . . . .   49

5

Legendy z MaLechoWa   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .   51

dziki myśliwy koło Chocimina  . . . . . . . . . .   72

Co dzwoni na szosie do kręgu  . . . . . . . . . .   53

dzwony w jeziorze dolnym . . . . . . . . . . . . .   74

Cztery historie z wilkami z wiekowa . . . . .   54

dziki myśliwy dzieli  . . . . . . . . . . . . . . . . . .   75

diabelski kamień z Białęcina  . . . . . . . . . . .   56

Jak powstał rów koło rzeczycy wielkiej   . .   76

diabelski kamień koło Pękanina     . . . . . . .   56

Jeżeli się wierzy w duchy . . . . . . . . . . . . . . .   79

diabeł jako czarny pies koło sulechowa   . .   57

Lis i gęś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   81

Jak Malechowo zostało zwolnione

Przynoszący szczęście kamień

z podatku na rzecz Bukowa Morskiego   . . .   58

ze Świętej góry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   82

Jak ustalono granicę

sędzia i diabeł   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   83

między ostrowcem a Janiewicami  . . . . . . .   59

Święta góra koło Polanowa   . . . . . . . . . . . .   85

niesamowite polowanie koło ostrowca  . . .   60

Uzdrawiające źródełko przy Świętej górze    87

skarb z Paprot   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   60

wilcza dola  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   89

spór o las   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   61

wdzięczny niedźwiedź  . . . . . . . . . . . . . . . .   91

zaczarowany kot z Malechowa . . . . . . . . . .   62

zemsta podziemnych ludzików w Żydowie     92

z jaj danina dla pana z Żegocina  . . . . . . . .   63

złodziejka zostaje zaczarowana . . . . . . . . .   93

zatopiony kościół koło Podgórek   . . . . . . . .   63

zmarła zabiera swego narzeczonego . . . . .   94

zatopione dzwony w jeziorze Czarnym

koło Pękanina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   64 Legendy z postoMina  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .   95

Błędny ognik koło Jarosławca . . . . . . . . . . .   97

Legendy z poLanoWa    .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .   65

Cudowny ratunek przed wilkami  . . . . . . . .   98

alf przy stawie koło Polanowa  . . . . . . . . . .   67

diabelski zakład w staniewicach . . . . . . . .   99

Bursztynowe krasnoludki

karzełek z przetaku  . . . . . . . . . . . . . . . . . .  101

w forcie koło Polanowa   . . . . . . . . . . . . . . .   68

karzełki wyprowadzają się z rusinowa  . . .  102

Czerwony kubraczek mści się   . . . . . . . . . .   70

odlewanie dzwonów łącku . . . . . . . . . . . . .  104

Czerwony kubraczek pomaga robić masło     71

o tajemniczym łabędziu na jeziorze wicko   105

6

Podziemne karzełki w rusinowie . . . . . . . .  106

sianowska skromność . . . . . . . . . . . . . . . . .  135

Przeprawa promem . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  107

szubienica sianowska . . . . . . . . . . . . . . . . .  136

skąd się biorą wilkołaki  . . . . . . . . . . . . . . .  108

Tańczące konfirmantki w kościele

sobowtór z rusinowa  . . . . . . . . . . . . . . . . .  109

w iwięcinie  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  137

statek widmo na jeziorze wicko . . . . . . . . .  110

wojna przyszła  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  138

Trzy pierścienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  111

wybór nowego burmistrza  . . . . . . . . . . . . .  139

widmo na murze cmentarnym w łącku . . .  112

Żywy pajac   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  140

zasypana wieś   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  113

zjawa na drodze do radosławia . . . . . . . . .  114 Legendy ze słaWna i okoLicy    .  .  .  .  .  .  .  141

krzyż na niebie   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  143

Legendy z sianoWa   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .   115

krzyż pokutny w sławnie . . . . . . . . . . . . . .  144

Bractwo kurkowe  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  117

Podatek od toczenia i  . . . . . . . . . . . . . . . . .  145

Cudowny piec przy plebanii  . . . . . . . . . . . .  118

Podatek od toczenia ii   . . . . . . . . . . . . . . . .  146

diabelskie bagno koło karnieszewic  . . . . .  120

Przepaść koło sławska  . . . . . . . . . . . . . . . .  147

Jak burmistrz kupił torf   . . . . . . . . . . . . . . .  121

rów zmarłych koło sławna   . . . . . . . . . . . .  148

Jak krzew jałowca znalazł się w iwięcinie     122

zaczarowany zamek koło sławna . . . . . . . .  149

Jak sianowianie innym dali zapałki   . . . . . .  124

Czerwona księga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  150

kąśliwy pikling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  126

Pożyczone dzwony kościelne   . . . . . . . . . . .  151

kłopoty z sianowskim piwem  . . . . . . . . . . .  127

Młyn w gwiazdowie  . . . . . . . . . . . . . . . . . .  152

kobold z suchej koszalińskiej . . . . . . . . . . .  128

o zamku w Boleszewie  . . . . . . . . . . . . . . . .  154

Lipa przed sianowskim ratuszem . . . . . . . .  129

Światło w kościele w rzyszczewie  . . . . . . .  155

Małe orzeźwienie  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  130

skrzaty w warszkowie  . . . . . . . . . . . . . . . .  156

oszukany oberżysta  . . . . . . . . . . . . . . . . . .  131

skrzat gotuje   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  156

Przesuwanie kościoła  . . . . . . . . . . . . . . . . .  133

Jak założono zamek w sławsku   . . . . . . . . .  157

7

8

Wstęp

nowy tom legend z powiatu sławieńskiego zawiera opowieści z sześciu współczesnych gmin: miast

darłowo i sławno i gmin wiejskich darłowa i sławna, Malechowa i Postomina oraz legendy z sia-

nowa i Polanowa wraz z okolicznymi miejscowościami, które to miejscowości wchodziły dawniej

w skład powiatu sławieńskiego.

wszystkie zamieszczone w tomie legendy powstały w rzeczywistości niemieckiej – i zostały wy-

dane przed 1945 rokiem przez niemieckich etnografów.

zbieraniem i publikowaniem legend pomorskich – także tych dotyczących dawnego powiatu sła-

wieńskiego – zajmowali się na przełomie XiX i XX stulecia m.in. otto knoop, alfred Haas i Ulrich

Jahn. wielkie zasługi dla poznania dawnego folkloru powiatu położył karl rosenow, regionalista

i założyciel Heimatmuseum w darłowie, autor licznych prac o ziemi sławieńskiej i Pomorzu. Legen-

dy związane z tą ziemią publikował zarówno w prasie jak i książkach.

Pierwszy zbiór legend wydał w roku 1922 pt: „sagen des kreises schlawe” – „Podania z powiatu

sławieńskiego”. w 1924 roku ukazał się zbiór: „zanower schwänke, ein fröhliches Buch. der deut-

schen Jundgend gewitmet” (sianowskie krotochwile. wesoła książeczka dla młodzieży niemieckiej) –

zawarte w nim były zabawne dykteryjki, które opowiadały o niezbyt rozsądnych mieszkańcach

sianowa nieznających podstawowych praw przyrody, co prowadziło do śmiesznych zdarzeń. kolej-

ne tomiki ukazały się w 1937 roku: „sagen und erzählungen aus dem kreis schlawe. Teil 1: in und

um rügenwalde“ i w 1938 roku: „sagen und erzählungen aus dem kreis schlawe. Teil 2: in und um

schlawe“, (Podania i opowieści z powiatu sławieńskiego, T. i z okolic darłowa i T. ii z okolic sławna).

9

Legendy i podania z południowej części powiatu – Polanowa i okolicy – zebrał i wydał ernst ko-glin kierownik szkoły w Polanowie. w drugiej połowie lat 30-tych ubiegłego stulecia wraz ze swymi

uczniami zbierał stare podania chodząc po okolicy Polanowa i odwiedzając mieszkające tam rodzi-

ny. zbiór ukazał się we wrześniu 1939 roku, kiedy zaczęła się ii wojna światowa i inne sprawy stały

się bardziej ważne i został zapomniany. nosił on tytuł „was eine ostpommersche kleinstadt erzählt:

sagen u. erzählungen aus d. süden d. kreises schlawe“ (Co opowiada wschodniopomorskie mia-

steczko: legendy i opowieści z południowej części powiatu sławieńskiego).

Tłumaczem legend z Polanowa był Bernhard kubat, który był kaszubem i płynnie mówił po pol-

sku i niemiecku. w 1946 roku osiedlił się Polanowie i tam dokonał przekladu.

karl rosenow we wstępie do tomu z 1922 roku pisał: „należy pamiętać, że legenda i podanie

mówią o zamierzchłych czasach, nie znajdując często oparcia w materiale historycznym. w ustnych

przekazach jest dużo fantazji i wyobraźni opowiadającego. Legendy zawsze są związane z nieco-

dzienną osobą, z pewnym niezwykłym miejscem i wydarzeniem”.

opowieści zawarte w tym tomie pochodzą przede wszystkim ze zbiorów karla rosenowa, kilka

z nich z publikacji otto knoopa wydanej w 1885 roku „Volkssagen, erzählungen, aberglaube, ge-

bräuche und Märchen aus dem östlichen Hinterpommern” (opowieści ludowe, opowiadania, przesą-

dy, zwyczaje i bajki z Pomorza wschodniego) oraz zbioru legend z Polanowa i okolic.

Legendy te są skarbnicą wiedzy o dawnym, nieistniejącym już świecie.

10

Legendy o Wieprzy

11

12

Z Darłowa do Sławna wzdłuż Wieprzy

Mieszkańcy ziemi darłowsko-sławieńskiej nigdy nie byli bogaci w ziemskie dobra, ale za to bardzo

bogaci w kamienie. Przed wiekami, kiedy topniały lodowce i tworzyły się doliny rzek wieprzy i gra-

bowej, na polach pozostawały duże ilości głazów i kamieni. Często były używane do budowy kościo-

łów i zagród chłopskich.

w nadbrzeżnych jeziorach i w wieprzy do dziś leżą kamienie, które woda przyniosła z dalekiej

skandynawii i wodzie zawdzięczają spokój trwający od stuleci.

wędrowiec idący brzegiem rzeki za wszystkie niedogodności drogi zostaje sowicie nagrodzony.

Co chwilę otwierają się nowe widoki: zarośla olszyny i wikliny, sitowia i trzciny, pachnące trawy

i białe kwiaty dzięgielu.

Przejażdżka łódką jest bardziej męcząca, gdyż rzeka ma wiele zakoli, a z jej nurtów wystaje

wiele kamieni. szczególnie dużo ich jest koło racisławia w pobliżu darłowa.

dawniej wieprza miała inne koryto i wpływała do jeziora Bukowskiego. dziś od krup do ujścia

płynie w sztucznie utworzonym korycie.

za zieleniewem krajobraz staje się bardziej romantyczny. wieprza płynie przez teren pagór-

kowaty. zbocza porośnięte są olszyną, leszczyną i wierzbami. z drogi pagórki robią wrażenie za-

lesionych gór. nieco za zieleniewem leży w rzece olbrzymi głaz nazwany „kamieniem wieprzy”.

Ma około trzech metrów długości i około jednego metra szerokości. nie wiadomo jak głęboko sięga.

rzeka ma w tym miejscu ponad dwa metry głębokości. duży czerwony granitowy głaz od wieków

opiera się sile fal i jest świadkiem wielu zdarzeń, które miały tu miejsce. niekiedy przeszkadzał

w żegludze flisakom.

13

kraina między kowalewicami a krupami nazywana jest czasem pustynią. wędrowiec podczas

gorącego lipcowego dnia wdycha zapach żywicy z niskich sosen i widzi żółty janowiec kołyszący się

w gorącym powietrzu.

kowalewice położone są na wzniesieniu. na samym szczycie znajduje się stary kościół. wieprza

płynie tu jak srebrna wstęga wśród zielonych pól i kieruje się do starego krakowa. Pół godziny

przed wioską do wieprzy wpływa strumyk. Tu stoi perła krajobrazu tych stron – młyn leśny. staw

młynarski okalają zielone pagórki. woda szumi w jazie i wprawia w ruch porośnięte mchem koło

młyńskie. wąska dróżka prowadzi do kilku zagród położonych pośród sadów i dalej na górę Piekiel-

ną, z której spada głęboki stromy parów otwierający się ku wieprzy.

kto w piękny letni poranek widział promienie słońca walczące z pasemkami mgły, które później

znikają w zaroślach, ten na długo zapamięta ten widok.

Młyn leśny to namiastka tego, co oczekuje nas w starym krakowie. na wzniesieniu, pośród cie-

nistych drzew stoi stary, późnogotycki kościół wiejski zbudowany z cegieł i głazów polnych. ze sta-

rego cmentarza stroma ścieżka prowadzi do jaru, w którym wesoło szemrze strumyk. Jego wody

wpływają do stawu. nieco dalej pośród lasu widać starą, piękną leśniczówkę.

droga przez las prowadzi nas teraz do Chudaczewka, wioski kolonistów – osadników założo-

nej podczas panowania Fryderyka wielkiego daleko od świata, pomiędzy lasami i rzeką. zdaje się,

że czas się tu zatrzymał. Miesiącami nie widać tu obcego.

na drodze do Mazowa podziwiamy głębokie jary. nie możemy się jednak dostać na drugą stro-

nę rzeki, bo nie ma mostu. Jedynym środkiem komunikacji między wioskami jest prom. idąc do Ma-

zowa mijamy w lesie duży utwardzony plac. Tu podczas letnich wieczorów bawi się młodzież.

kolejne  miejscowości  przez  które  płynie  rzeka  to  osady  kolonistów  –  wilkowice  i  radosław.

Pierwsi osadnicy pochodzili z Palatynatu i jeszcze dziś używają swojej rodzinnej gwary.

a wieprza prowadzi nas dalej, do staniewic i sławska.

wędrując wzdłuż rzeki można podziwiać zmieniający się jak w kalejdoskopie krajobraz, który

raduje nasze oko i serce. Pośród wiosek, pól, łąk, lasów wieprza płynie wolno ku morzu.

14

Wieprza głośno woła

w  bardzo  mroźne  zimy  wieprza  pokrywa  się  lodem,  niekiedy  bardzo  grubym.  Lód  lubi  się  roz-

pychać, ale brzegi rzeki na to nie pozwalają. wtedy tafla lodu wybrzusza się na kształt sklepie-

nia. Lód pęka, tworzą się szerokie rysy i szczeliny, co powoduje głośne trzaski niczym odgłosy bu-

rzy i grzmotów. Ludzie obawiają się najgorszego, mówią: „wieprza krzyczy, głośno woła, gdyż chce

mieć nową ofiarę”. i tak jest naprawdę. Prawie co roku giną w rzece ludzie, czy to podczas jazdy

na łyżwach, kąpania się lub wędkowania. szczególnie dużo wypadków utonięć jest w basenie miej-

skim przy dzisiejszych elewatorach w darłowie.

Legenda o Wieprzy

nazwa rzeki „wieprza” pochodzi z języka słowiańskiego. Podobno, tak głosi legenda, gromada dzi-

kich świń grzebała w leśnym poszyciu. szukając żeru świnie odkryły źródło, z którego coraz moc-

niej wypływała woda. Było to źródło rzeki nazwanej później „wieprza” ku pamięci jej odkrywców.

15

Skąd tak duża ilość zakoli

na Wieprzy?

długość wieprzy od źródła do ujścia wynosi w prostej linii za-

ledwie 70 kilometrów, lecz z powodu dużej ilości zakoli dłu-

gość koryta rzeki mierzy aż 150 kilometrów.

skąd taka ilość zakoli? o tym opowiada legenda.

Tam gdzie dzisiaj płynie rzeka, w zamierzchłych czasach

diabeł orał ziemię. a że konia nie miał, zaprzągł był własną

teściową  do  pługa.  kiedy  babina  słaniała  się  ze  zmęczenia,

pług za nią ciągnął to w prawo, to w lewo. Bruzdy stały się

nierówne, tworzyły łuki i zakręty, które pomału napełniły się

wodą. kiedy diabeł zobaczył taką partacką robotę, zdenerwo-

wał się okrutnie i w ogromnym szale przegonił babinę, która

uciekając dalej za sobą ciągnęła pług. i dlatego wieprza dzi-

siaj ma 5 dużych meandrów i kilkaset mniejszych zakoli.

16

O wężach nad Wieprzą

w  dawnych  czasach  podobno  istniały  węże  długie  jak  dom

i grube jak brzuch dorosłego mężczyzny. węże umiały latać

i wydawały dźwięki głośniejsze od ryczenia wołu.

wieprza wypływała z płytkiego, nieistniejącego już jezio-

ra,  pośrodku  którego  znajdowała  się  wyspa.  Trawa  tam  by-

ła  bardziej  soczysta  niż  na  przybrzeżnych  łąkach  i  dlate-

go wieśniacy gonili bydło na wypas na wyspę. nie wiedzie-

li,  że  w  ogromnym  spróchniałym  pniu  buka  zagnieździł  się

potężny wąż, który napadał na bydło, dusił je i wypijał krew.

kiedyś  pastuch  zauważył  na  piasku  długą,  szeroką  bruzdę

wyglądającą  tak,  jakby  po  ziemi  ciągnięto  pień  drzewa.  Po-

szedł jej śladem i zobaczył ogromnego węża. drżąc ze strachu

uciekł co sił w nogach.

Mieszkańcy  wioski  postanowili  przepędzić  bestię,  któ-

ra wyrządzała im wiele szkód. Podpalili zarośla wokół wyspy.

kiedy ogień dotarł do kryjówki węża ten uniósł się w powie-

trze i odfrunął z wyspy na zawsze.

17

18

Legendy z Darłowa i okolicy

19

20

Arcydzieło mistrza

kiedyś w kościele w krupach wisiał mały stateczek wotywny.

o nim to właśnie opowiada ta legenda. więcej niż sto lat temu

mieszkał w krupach cieśla, który budował piękne domy, mi-

mo że nie posiadał tytułu mistrza. Cech rzemieślników z dar-

łowa zakazał mu wykonywania pracy. Mimo to Michel Jass da-

lej budował.

Pewnego  dnia  członkowie  cechu  przyjechali  do  krup

sprawdzić czy cieśla respektuje zakaz. zastali go na budowie

w wiosce. starszy cechu zabronił mu pracy. słysząc to cieśla

złapał swoją siekierę i rzucił nią z rozmachem. Trafił w belkę,

na której miał opartą prawą nogę, w szparę pomiędzy pierw-

szym a drugim palcem nogi. Przybyli zamilkli. Cieśla Jass za-

proponował,  by  także  spróbowali  rzucić  siekierą.  nikt  jed-

nak nie był na tyle odważny. w końcu zdecydowano, że cieśla

Michel Jass z krup może dalej pracować w zawodzie, mimo

że nie zdał egzaminu mistrzowskiego.

Jako podziękowanie cieśla w wolnych chwilach wykonał

piękny statek dla kościoła w krupach.

21

Diabeł na drodze z Bukowa Morskiego do Dąbek

droga z Bukowa Morskiego do dąbek prowadzi wzdłuż jeziora. Jest bardzo nierówna i przecina

ją kilka rowów, tak że korzystanie z niej jest niebezpieczne w dzień, a co dopiero w nocy. Po obu

jej stronach stoją skarłowaciałe drzewa rosnące na piaszczystej, a często bagnistej ziemi. dzikie

zarośla z olszyn, jeżyn i kolczastych dzikich róż pokrywają suche trawy. samotny wędrowiec sły-

szy w nocy dochodzące z krzaków odgłosy dzwonka. To dzwoni diabeł, który chce zwabić wędrow-

ca na mokradła.

Przykra przygoda spotkała chłopa z dąbek, który w niedzielę brał udział we mszy w Bukowie.

Po nabożeństwie, zamiast iść do domu, zaszedł do pobliskiej gospody, gdzie spotkał dobrych przyja-

ciół grających w karty. Pozostał z nimi do zmierzchu.

kiedy wracał do domu, nagle zawiał silny wiatr, strumyk przy młynie dziwnie zaszumiał, podob-

nie drzewa i krzewy. nagle poczuł na plecach ciężar, jakby dźwigał worek mąki. Trudno mu było iść

dalej, ale nie oglądał się za siebie. drżał ze strachu i myślał o ciężkim grzechu niedzielnym – o knaj-

pie i kartach. Chłop wiedział, że diabeł straszy na drodze, a teraz siedzi mu na plecach. zgubił ka-

pelusz, lecz nie schylił się po niego tylko potykając się szedł dalej. Po kilku godzinach cały spocony

dotarł do dąbek. Przed domem poczuł silne kopnięcie i w tej samej chwili ciężar zsunął się z jego

pleców.

od  tego  dnia  chłop  po  mszy  zawsze  wracał  prosto  do  domu.  zawsze  w  dzień,  nigdy  więcej

nocą!

22

Duch okrętowy

oto opowieść przewoźnika z promu na wieprzy z czasów, kiedy nie było jeszcze mostu.

duch okrętowy, to dusza martwo urodzonego dziecka lub zmarłego przed chrztem – tak uważa-

ją marynarze i rybacy. Jeśli na grobie dziecka wyrośnie drzewo, które później jest użyte do budowy

statku, to dusza dziecka żyje dalej na statku jako duch okrętowy.

oko ludzkie bardzo rzadko może go zobaczyć. Jest wysoki na dwie stopy, nosi czerwony kubra-

czek, spodnie rybackie i duży okrągły kapelusz. są też tacy, co mówią, że jest zupełnie nagi. w każ-

dym razie jest aniołem stróżem dla statku i załogi. Jeśli statkowi grozi niebezpieczeństwo a kapitan

śpi, to duch okrętowy czuwa. skrada się do kajuty, szturcha kapitana tak długo, aż się nie obudzi

i pójdzie sprawdzić, skąd ten niepokój.

załoga o tym wie i kiedy z ładowni słychać rumor, mówią „słyszysz, znów tam jest”. załoga

chce z nim żyć w zgodzie, gdyż on w biedzie jej pomaga – na przykład przy silnym sztormie ściągać

żagle i zarzucić kotwicę. dlatego wieczorem stawiają mu talerz z jego ulubioną potrawą. Maryna-

rze wiedzą, że kiedy talerz jest pusty, to duch im sprzyja.

Młodzi majtkowie nie wierzą w to, ale starzy marynarze ich szybko nawracają – na przykład

przy ściąganiu żagli zawsze mówią młodym: „duch okrętowy ci pomoże”.

duch tak długo pozostaje na pokładzie, póki wszystko jest dobrze. kiedy statkowi grozi niebez-

pieczeństwo i nie ma ratunku, to wdrapuje się na top i skacze stamtąd do wody. Marynarze wiedzą

wtedy, że statek zatonie i szukają ratunku.

Czasem można duszka okrętowego zobaczyć wieczorem między jedenastą a dwunastą. Prze-

ważnie jest goły. Broń Boże – nie należy mu podrzucać spodni lub kaftanika, bo będzie wtedy bar-

dzo zły i pomyśli, że chce się go wypędzić.

23

Dzwon w Starym Jarosławiu

duży dzwon w starym Jarosławiu zdobią trzy męskie posta-

cie.  w  rękach  trzymają  symbole  rolnictwa:  widły  do  gnoju,

kosę i cepy. Legenda mówi, że postacie przedstawiają księdza

ze starego Jarosławia.

kiedy rządzili tu jeszcze książęta pomorscy, jeden z nich –

książę Bogusław – jechał z darłowa do sławna drogą przez

stary Jarosław. we wsi spotkał człowieczka w zgrzebnej ko-

szuli  wiozącego  furę  gnoju  na  pole.  okazało  się,  że  jest

to miejscowy ksiądz.

książę powiedział, ze nie powinien zajmować się takimi

pracami.

ksiądz odpowiedział, że musi pracować na roli, by móc

utrzymać rodzinę.

książe  Bogusław  podarował  wtedy  księdzu  dodatko-

wą  włókę  ziemi.  i  dlatego  probostwo  w  starym  Jarosławiu

jest dość bogate.

24

Dzwony w Krupach

najstarszą częścią kościoła w krupach jest wieża zbudowana

w dolnej części z kamieni polnych. na wieży znajdują się trzy

dzwony. o pochodzeniu jednego z nich mówi ta legenda.

Mieszkańcy  kowalewic  zamówili  dzwon  w  gdańsku.  zo-

stał  przewieziony  statkiem  do  darłowa,  gdzie  załadowano

go na furmankę. kiedy wóz dotarł do krup, konie stanęły przy

strumyku i nie chciały iść dalej. na nic zdały się wysiłki miesz-

kańców kowalewic.

ksiądz z krup po namyśle powiedział:

„Przed końmi stoi diabeł, który im grozi i dlatego nie chcą

iść dalej. Jest to z pewnością znak, że dzwon powinien tu po-

zostać”.

i tak się stało. dzwon pozostał w krupach i został zawie-

szony na wieży kościelnej.

25

Flądra i jej krzywy pyszczek

dziwny kształt flądry od dawna intrygował ludzi. ale dopiero nowe badania naukowe pokazały po-

wody, które wpłynęły na krzywy kształt pyszczka. dawniej tego nie wiedziano, więc fantazja ludz-

ka wymyślała różne historie. na przykład taką:

wszystkie zwierzęta wybierały sobie króla – leśne czworonogi wybrały niedźwiedzia, ptaki orła.

Tylko ryby nie mogły się zdecydować i zazdrościły innym.

„dlaczego nie mamy mieć króla? Czy jesteśmy gorsi od innych?” – pytał jesiotr.

„Czy jesteśmy mniej warci” – zastanawiał się łosoś.

„a może nasze mięso jest mniej smaczne?” – dodał śledź.

Po naradzie ryby postanowiły: „zorganizujemy wyścig. najszybszy będzie królem”. wszystkie

spotkały się w umówionym miejscu w Bałtyku, niedaleko falochronu darłowskiego portu. zaczął

się wyścig, ile sił w płetwach. gromadę ryb najpierw opuściły leniwce, które nie miały zamiaru się

zmęczyć. do mety dotarł tylko śledź, który lubił pływać na długich dystansach. został więc królem.

Flądra spóźniła się na start, gdyż popłynęła jeszcze do domu po fartuch. „na pewno będę kró-

lem, więc nie mogę pokazać się naga”.

Przychodząc na start ze zdumieniem zobaczyła powracające ryby. Tylko śledzia nie było.

„kto jest królem?” zapytała. „Śledź, śledź” – krzyczały ryby. rozzłoszczona i pełna zazdrości flą-

dra skrzywiła pyszczek i zawołała: „Co, ten goły śledź? Też ładny mi król ! Patrzcie na mnie – jaka

jestem szeroka i postawna. wybory są nieważne, gdyż ja nie popłynęłam z wami!”.

wybory są ważne. królem jest śledź”– odpowiedziały ryby. „Ty możesz stroić się w fartuch”. i

tak się stało. Fartuch przyrósł do ciała flądry, tak że flądra ma jedną stronę jasną i musi pływać na

boku. Jej zawistny pyszczek pozostał na zawsze krzywy.

26

Książę Jan Fryderyk

w Starym Jarosławiu

książęta pomorscy jeździli na łowy do lasów w pobliżu sta-

rego Jarosławia. dawniej las ciągnął się aż do wsi i obejmo-

wał także już nieistniejące jezioro i grób megalityczny, któ-

ry był tak duży, że na górze wybudowano zamek myśliwski

dla książąt.

kiedy książę Jan Fryderyk polował tu w 1571 roku radni

miejscy z darłowa urządzili polowanie w lesie miejskim. dwa

upolowane  kozły  chciał  im  zabrać  książęcy  łowczy.  nie  po-

zwolili mu na to, grożąc nawet batami. łowczy poskarżył się

księciu, lecz ten go zestrofował: „do diabła, jak można komuś

zabrać własność z jego terenu? Mnie też nie byłoby przyjem-

nie, gdyby zabrano mi moją własność”.

27

Księżna Zofia straszy

Matka księcia Bogusława X księżna zofia nie zaznała spokoju

w grobie, gdyż jej życie pełne było złych uczynków.

Jako  „Biała  dama”  straszy  w  wieży  zamkowej.  Przeko-

nał się o tym darłowski opryszek, którego zamknięto w wie-

ży. gdy rano strażnik otworzył celę, znalazł więźnia nieprzy-

tomnego ze strachu. okazało się, że w nocy obudził się ze snu

z dziwnym, niespokojnym biciem serca. Powietrze w celi by-

ło lodowate. z jednej ze ścian wyszła wysoka, blada postać

kobieca ubrana w bogate szaty i trzymająca srebrny świecz-

nik. Lekkim krokiem przeszła celę i wniknęła w przeciwległą

ścianę.  za  ścianą  widoczne  było  wąskie  przejście.  Po  przej-

ściu białej damy ściana bezszelestnie zamknęła się.

Prawdopodobnie  był  to  ganek  prowadzący  z  wieży  do

mieszkania kapitana gwardii książęcej Jana Massowa, które-

go księżna zofia darzyła uczuciem.

więzień był tak przestraszony, że prosił usilnie o to, by

nie zostawiać go dłużej w tej celi.

wtedy rozniosła się wieść, że na zamku darłowskim stra-

szy biała dama.

28

Legenda o Bogusławie i Hansie Langu

Żona księcia eryka ii księżna zofia mieszkała z dziećmi w darłowskim zamku. eryk zaś przebywał

w swoim zamku w wołogoszczy i daremnie czekał na jej przyjazd. zofia dobrze czuła się w darło-

wie i nie myślała o powrocie. kilkuletnia rozłąka miała zły wpływ na ich małżeństwo.

książę  eryk  zmarł  w  1474  roku  nie  żegnając  się  ani  z  żoną,  ani  z  dziećmi.  wszyscy,  którzy

go znali, mówili że był pięknym mężczyzną – wysoki, przystojny, a faliste, jasne włosy błyszczały ni-

by złoto w słońcu. i dlatego dziwili się niechęci księżnej zofii do męża.

księżna była zarozumiała i pewna siebie, gdyż to ona dała mu w wianie Pomorze i skarby księ-

cia eryka i. w dodatku romansowała z dowódcą gwardii Janem Massowem.

eryk ii miał trzech synów: kazimierza, warcisława i Bogusława (późniejszy Bogusław X) i pięć

córek: zofię, Małgorzatę, katarzynę, elżbietę i Marię. z wyjątkiem warcisława, który został u ojca,

wszystkie dzieci przebywały z matką w darłowie. Po całkowitej rozłące z mężem księżna znienawi-

dziła swoich synów i zostawiła ich własnemu losowi. Jak inne dzieci mieszczańskie chodzili do szko-

ły w darłowie.

nie obchodziło księżnej, czy wracali do zamku na posiłki lub na noc, czy też wałęsali się po uli-

cach obdarci i bosi. Byłaby nawet zadowolona, gdyby w ogóle zginęli. Mieszczanie okazywali synom

swego księcia wiele serca i mimo obaw przed srogą księżną, gdy mogli pomagali im.

synowie księcia nie różnili się od dzieci mieszczan. Tylko kazimierz był inny. Miał hardy cha-

rakter matki i dlatego mieszczanie go nie lubili.

ale był ktoś, kogo losy dzieci księcia eryka mocno zaintrygowały – to Jan Lange, chłop ze wsi

łącko. kiedy pewnego razu zobaczył obdartego księcia Bogusława, zapytał go: książe Bogusławie,

czemu nie masz butów i porządnej sukni? Czy matka ci nie daje?

29

książę był mocno zdziwiony pytaniem chłopa i lekceważąco mu odparł, że go to nie powinno obchodzić. na to Jan Lange odpowiedział: Bogusławie mnie to obchodzi, bo ty masz być moim panem.

Przeto nie należy żartować, kiedy chłop z tobą rozmawia. Mógłbym ci przekazać daninę, za którą

mógłbyś kupić nowe suknie. Ty i twoi bracia jesteście panami tej ziemi. Matka was nie chce, szlach-

ta i mieszczanie nie troszczą się o was, przeto moim obowiązkiem jest wam pomóc, szczególnie to-

bie, gdyż ty masz szlachetną duszę. Chciałbym cię widzieć w dobrym odzieniu i dlatego poproś mat-

kę, byś mógł mnie przyjąć na sługę.

Bogusław dzięki pośrednictwu Jana Massowa uzyskał zgodę matki, która oddała chłopa Jana

Lange swojemu synowi.

Jan Lange zaczął opiekować się chłopcem, kazał go ładnie ubrać i posłać do szkoły. Bogusław

tak pysznił się nową suknią, jak gdyby była zrobiona z jedwabiu i złota.  wraz ze zmianą sukni

zmienił także sposób bycia. księżna zofia kazała teraz uszyć nowe suknie kazimierzowi, ale na-

dal nie dbała o synów. za to Jan Lange dbał coraz bardziej. w międzyczasie zmarł książę eryk,

a wkrótce potem i warcisław. księżna zofia mocno się teraz zatrwożyła. nie była pewna, czy chłop-

cy nie będą się chcieli zemścić na niej za brak troski. Pełna złych myśli uknuła plan otrucia ich.

w  stosunku  do  kazimierza  plan  się  powiódł  –  zmarł  otruty  przez  matkę.  księżna  zachowywała

się teraz bardzo przyjaźnie w stosunku do Bogusława, chciała go nawet karmić, ale ten wyraźnie

od niej stronił. gdy pewnego razu księżna poczęstowała Bogusława pieczenią, błazen ostrzegł go.

Bogusław rzucił kęs psu, który po połknięciu zdechł.

Jan Lange namówił swego pana do ucieczki. wyposażył go: dał mu miecz i konia i osobiście od-

wiózł go do znajomego szlachcica. Cała szlachta pomorska stanęła u boku swego przyszłego pana

i pojechała z nim na darłowski zamek. gdy księżna zofia dowiedziała się o rychłym przyjeździe

syna, zabrała wszystkie skarby i uciekła z Janem Massowem do gdańska. książę Bogusław posta-

nowił jej nie ścigać.

Bogusław chciał suto wynagrodzić Jana Langego, ale ten nie przyjął nagrody. Prosił tylko o jed-

no: chciał być zwolnionym z wszelkich danin. książę na to przystał.

30

Legenda o kościele św. Gertrudy

kościół św. gertrudy na darłowskim cmentarzu jest jedną z nielicznych tego typu budowli w zachod-

niej części europy. widać tu wyraźnie wpływy gotyku skandynawskiego. Czas powstania, jak i nazwi-

sko budowniczego są nieznane. ale o powodach zbudowania świątyni mówią dwie legendy.

w dawnych czasach na Bałtyku szalał potężny sztorm. Fale były wysokie jak domy i wody mor-

skie  sięgały  aż  do  górki,  na  której  dziś  jest  cmentarz.  Jakiś  statek  dryfował  w  stronę  darłowa.

w każdej chwili fale mogły go rozbić o brzeg. wśród pasażerów znajdowała się duńska księżnicz-

ka gertruda. w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa modliła się do Boga i przysięgała, że jeśli

zostanie uratowana, to w miejscu lądowania wybuduje kościół. statek zatrzymał się na łąkach ko-

ło górki cmentarnej.

księżniczka gertruda dotrzymała słowa i na najwyższym miejscu wybudowała kościółek.

* * *

druga legenda brzmi tak: księżna gertruda spędziła lata młodości na zamku w kamieniu Pomor-

skim, a dopiero jako dorosła dama przeniosła się na darłowski zamek do księcia Bogusława, krew-

nego ze strony matki. w tym samym czasie na zamku bawili ryszard i wilhelm, krewni księżnej,

którzy chcieli ją poślubić. starszy wilhelm miał charakter gwałtowny i namiętny, co nie podobało

się gertrudzie. księżna wolała łagodnego ryszarda. Pewnego pięknego, słonecznego poranka ger-

truda stała na zamkowym balkonie słuchając śpiewu słowików.

Pełna radości rzuciła przechadzającemu się po ogrodzie zamkowym ryszardowi różę w dowód

wdzięczności za przemiłe pozdrowienie. wilhelm zauważył niewinny gest i od tego czasu pałał nie-

nawiścią do brata.

31

Pełen zazdrości wezwał ryszarda na pojedynek pod balkonem gertrudy. ryszard zgodził się,

ale nie w ogrodzie zamkowym tylko przed bramą miejską stargardu. z uczuciem trwogi czekali

i gertruda i ryszard na nieszczęsny pojedynek. wieczorem przed walką bracia pojechali do star-

gardu różnymi drogami. rano spotkali się przed bramą miasta. wilhelm nie słuchając słów brata

o pojednaniu przebił go mieczem. dopiero kiedy ryszard leżał martwy wilhelm oprzytomniał.

Tak przeląkł się swojego haniebnego czynu, że własnoręcznie przebił się mieczem.

gertruda nie mogła zapomnieć o strasznym wydarzeniu. każdej nocy śnili jej się bracia i na-

mawiali ją do podróży do Świętego grobu. w końcu kazała wyposażyć statek i razem z dwiema

damami dworu i kasztelanem zamkowym wyruszyła do Jerozolimy. Po gorących modlitwach o spo-

kój duszy braci wróciła do domu. kiedy statek był już blisko darłowa rozpętała się straszna burza.

w obliczu śmierci gertruda ślubowała wybudować kościół, jeśli uratuje się z opresji. Mocno uszko-

dzony statek osiadł na górce koło cmentarza. gertruda dotrzymała słowa, o czym świadczy stojący

do dziś kościół.

32

Muzykant i wilk

Przed laty żył w domasławicach koło darłowa muzykant, któ-

ry pięknie grał do tańca, często także na weselach. Podczas

zabawy w krupach wypił za dużo żytniówki i mocno pijany

ruszył  w  drogę  do  domu.  Po  drodze  się  przewrócił  i  wpadł

do głębokiej dziury. kiedy się podniósł zobaczył przed sobą

dwa duże zielone oczy. domyślił się, że to wilk. Ten także nie

mógł wyjść z dołu. Muzykant drżał ze strachu myśląc, że wilk

go zje. a strzelba została w domu. z czasem się uspokoił i za-

czął dąć, jak mógł najgłośniej w swój róg. wilk wył jeszcze

głośniej. Tę dziwną muzykę usłyszał darłowski leśniczy. Przy-

szedł ze swoją flintą i ustrzelił wilka. następnie wyciągnął

biednego muzykanta z dołu.

33

Niepodniesiony skarb ze Starego Jarosławia

w starym Jarosławiu znajduje się ukryty skarb jeszcze z czasów szwedzkich. Chłopi ukryli swo-

je kosztowności i pieniądze w dużym kotle i wpuścili go do głębokiej studni, gdzie dotąd leży. sta-

rzy chłopi wiedzieli gdzie ta studnia się znajduje. Często próbowano podnieść skarb, ale bez skutku.

Przeszkadzał zazdrosny i zły czart.

kiedyś w nocy 1 maja grupa odważnych chciała wydobyć skarb. Ubili czarnego koguta i jego

krew wpuścili do studni. Legenda mówi, ze to właśnie ta krew miała podnieść kocioł ze skarbem.

Trzeba go było tylko złapać, mocno trzymać i wyciągnąć nie mówiąc przy tym ani jednego słowa.

gdyby ktoś coś powiedział, to skarb by zginął.

wszystko szło bardzo dobrze. widzieli już kocioł niemal na powierzchni. ale nagle głęboką ci-

szę przerwał zgiełk i dziwny hałas. stara kobieta – wiedźma utykając i podpierając się kulami, wy-

szczerzała pożółkłe zęby i zawołała: „dzień dobry! Czy dostanę jakąś dolę?” Chłopi nie zwrócili

uwagi i nadal milczeli. nagle od strony cmentarza pojawił się duży wóz zaprzęgnięty w gęś. Jeden

z chłopów nie wytrzymał i krzyknął: „do diabła, to jest mocna sztuka!” w tym samym momencie

kocioł, który już prawie był w ich zasięgu utonął w studni ponownie. razem z nim ulotniła się także

wiedźma i wóz z gęsią. słychać było tylko diabelski śmiech, który rozlegał się z głębi studni i w ca-

łej otaczającej ich przyrodzie.

34

O odmeldowywaniu

dusza zmarłego błąka się po ziemi tak długo, aż ciało zosta-

nie  złożone  do  grobu.  dlaczego  tak  jest?  zmarły  musi  sam

poinformować krewnych i bliskie mu osoby o swojej śmierci.

Ma się odmeldować!

Chłop z ulicy karwickiej w darłowie siedział w oknie szo-

py koło ogrodu i filował na zające, które co noc zjadały mu ka-

pustę. Chciał przestraszyć nieproszonych gości. ale sam stał

się ofiarą niesamowitego zdarzenia. Był srogo zimny wieczór,

księżyc świecił jasno, a śnieg błyszczał.  nagle usłyszał gło-

śne chodzenie po podwórku, jakby robotnik chodził w długich

butach pełnych wody. kroki zatrzymały się przed szopą. słu-

chać było jęczenie, ale nikogo nie było widać. Chłop się moc-

no  przestraszył  i  bliski  omdlenia  z  trudem  dotarł  do  domu.

rano dowiedział się, że jego pracownik utopił się w nocy przy

pobliskiej śluzie.

Było to w czasie, kiedy on słyszał te niesamowite kroki

na podwórzu. wtedy to dusza zmarłego przyszła zameldować

o swojej śmierci!

35

Potwór morski

w  dawnych  czasach,  kiedy  jeszcze  nie  było  statków  paro-

wych, z indii do darłowa płynął żaglowiec nie zatrzymując się

po drodze w portach, gdyż niesprzyjające warunki wietrzne

na to nie pozwalały. załoga przez długie tygodnie nie widzia-

ła lądu. aż tu nagle pojawiła się wyspa, której nie było na ma-

pie.  z  wielką  ciekawością  wsiadano  do  szalup  i  popłynięto

na  ląd.  wyspa  okazała  się  długa,  płaska  bez  zarośli  i  zwie-

rząt. Po jej zwiedzeniu głodni marynarze postanowili rozpa-

lić ognisko. Przynieśli drzewo z łodzi i rozpalili ogień. wtedy

zaczęły się dziać dziwne rzeczy. wyspa zaczęła się poruszać,

kurczyła się i rozkurczała. wysokie jak domy fale zatopiły ło-

dzie i marynarzy. nie było ratunku. okropne i długie macki

obejmowały wszystko i ściągały w morską toń. To, co wyglą-

dało jak wyspa było olbrzymią, śpiącą ośmiornicą, która zo-

stała obudzona ciepłem z ogniska. Marynarze, którzy zostali

na statku nie byli w stanie udzielić kolegom pomocy, gdyż mo-

rze było wzburzone przez silne ruchy macek ośmiornicy.

Tak opowiadał jeden z uratowanych marynarzy.

36

Przerwana gra w karty

na wieży Kościoła Mariackiego

dawno temu wieża kościoła mariackiego w darłowie była wyższa niż dzisiaj. nad dzwonami znajdo-

wało się jeszcze pomieszczenie dla strażnika wieżowego. siedząc na górze bardzo często się nudził.

Umawiał się więc z szewcem i krawcem na grę w karty. ilekroć się nudził, wywieszał w okienku da-

chu czerwoną latarnię. To był ich umówiony znak.

Pewnego  jesiennego  wieczoru,  kiedy  sztormowy  wiatr  hulał  wokół  wieży,  strażnik  wywiesił

czerwoną latarnię nie trwało długo, a towarzysze zasiedli wokół stołu i rozpoczęli grę w karty.

o każdej pełnej godzinie strażnik przerywał grę i dokonywał obchodu patrząc przez cztery okienka

w cztery strony świata, czy gdzieś właśnie się nie pali. widział tylko czarną noc. Tak było i o dwu-

nastej.

kiedy zegar wybił dwanaście razy obchód był skończony i grę można było kontynuować. nagle

usłyszeli z dołu hałas, ktoś powoli wchodził po schodach, potykając się nogą o każdy stopień.

„kto jeszcze tak późno tu idzie?” – zapytał niezadowolony strażnik.

gdy drzwi się otworzyły i stanął w nich nieznany gość w brązowym jak kawa fraku.

„oto jestem, wołaliście mnie” – odpowiedział.

Trójka graczy nie mogła sobie przypomnieć, aby kogokolwiek wołała. krawiec co prawda przed

chwilą powiedział: „Jeśli teraz nie wygram, niech mnie diabeł porwie”. Przegrał, ale o tej wypowie-

dzi nikt nie pamiętał.

37

strażnik zaprosił przybysza do gry: „Jeśli już wlazłeś na wieżę, to siadaj i dotrzymaj nam towarzystwa”. zaproszenie brązowo ufraczony przyjął i nawet mając najgorsze karty wygrywał.

Po pewnym czasie krawcowi spadła karta na podłogę. kiedy się schylił zobaczył, że przybysz

miał końskie kopyta. nareszcie zrozumiał, kim był ten tajemniczy gość. krawiec ze strachu upuścił

wszystkie karty i zaczął się modlić. Przypomniał sobie stare porzekadło przeciw urokowi: „duchy

piekła, plemię szatańskie, wynoście się, nic tu po was”.

Pomogło! Po głośnym wybuchu uniósł się śmierdzący dym i nieproszony przybysz zniknął. straż-

nik wieżowy odtąd wieczory spędzał sam. Jego towarzysze: krawiec i szewc zbyt się bali.

38

Szczurołap z Hameln

w 1284 roku pojawił się w Hameln przedziwny człowiek ubrany w kolorowy, bardzo jaskrawy sur-

dut. Mieszkańcy miasteczka nadali mu przezwisko surduczek.

Przedstawił się jako szczurołap i za niewygórowaną opłatę zobowiązał się wyprowadzić z mia-

sta szczury i myszy, które były zmorą mieszkańców. Mieszczanie po naradzie zgodzili się go zatrud-

nić za uzgodnioną sumę.

wtedy szczurołap wyjął z kieszeni flet i zaczął pięknie grać chodząc ulicami Hameln. słysząc

muzykę szczury wychodziły z domów i zbierały się wokół grajka. gdy wszystkie wyszły z ukrycia

flecista wyszedł z miasta, a szczury podążały za nim. Ten dziwny pochód dotarł do wezery. szczu-

rołap wszedł do rzeki a za nim wszystkie szczury i myszy. sam wyszedł z wody, ale zwierzęta się

potopiły.

radość mieszczan była wielka – pozbyli się plagi szczurów, ale o zapłacie szczurołapowi ani my-

śleli.  zdenerwowany  i  rozgoryczony  szczurołap  opuścił  miasto.  Po  jakimś  czasie  –  26  czerwca

po dniu Jana a przed dniem Pawła – wrócił o świcie. Był w stroju myśliwego w dziwnym czerwo-

nym kapeluszu i pięknie grał na flecie. Muzyka spowodowały, że z domów wyszły dzieci – chłopcy,

dziewczynki, młodzież, a także dorosła już córka burmistrza. gromadnie szli za nim i dźwiękami

fletu i doszli do pobliskiej góry. Tu ślad po szczurołapie i gromadzie dzieci się urwał.

39

wszystko to widziała spacerująca z dzieckiem niania. szybko wróciła do miasta i opowiedzia-

ła, o tym co zobaczyła. zmartwieni i smutni rodzice dzieci wyszli za bramę w ich poszukiwaniu.

Lament i płacz był wielki, ale mimo poszukiwań 130 dzieci nie odnaleziono. dwójka dzieci wróciła,

ale ich powrót nie pozwolił rozwiązać zagadki, gdyż jedno było niewidome a drogie nieme. Pierw-

sze nie potrafiło wskazać miejsca, a drugie nie potrafiło nic powiedzieć.

ocalał tylko jeden chłopiec, bo wrócił po płaszczyk, którego zapomniał ubrać i nie zdążył dołą-

czył do grupy.

Jedna z wersji legendy związana jest z ziemią darłowską. szczurołap wraz z dziećmi dotarł

do szczecina, a następnie statkiem dopłynął do kołobrzegu i stamtąd udał się do darłowa. z darło-

wa wraz z dziećmi dotarł do kopania, gdzie była siedziba joannitów. gospodarstwo mnichów znaj-

dowało się na płaskim wzgórzu. Tu dzieci musiały pracować w majątku. Później słuch o nich zaginał.

Podobno zostały pochowane na wzgórzu.

Było to pierwsze w dziejach wywiezie na roboty przymusowe.

40

Upiorne wilki koło Ruska

niedaleko  darłowa,  w  lasach  koło  ruska,  szczególnie  no-

cą,  grasowały  wilki.  Tylko  przed  Bożym  narodzeniem  nie

straszyły ludzi. Takie szczęście spotkało mieszkańca ruska.

na drodze z darłowa do domu spotkał dużą sforę tych potwo-

rów. nie biegały dziko wokół, jak to zwykle czynią, tylko szły

jeden  za  drugim,  nie  wyjąc  w  kierunku  mieszkańca  ruska.

Czarna zgraja na tle białego śniegu wyglądała strasznie. wło-

sy biedakowi się zjeżyły. widząc ogniste ślepia pierwszej be-

stii szybko wdrapał się na najbliższe drzewo. drżał cały, obej-

mował drzewo czując ciepły oddech zwierza. Myślał, że ostre

kły wilków wbiją się w jego ciało, tymczasem wilk się odwró-

cił i pobiegł dalej, tak samo zrobiły pozostałe. Bardziej mar-

twy niż żywy wreszcie dotarł do domu. od tego czasu przy-

siągł sobie, że już nigdy nie będzie tak późno wracał z miasta.

41

Widmo przy moście koło Cisowa

w Cisowie koło darłowa mieszkańcy w celach towarzyskich spotykali się w gospodzie. w dużej sali

mężczyźni grali w karty, kobiety siedziały w magazynku i opowiadały historyjki o duchach.

Jedna z nich opowiedziała taką historię.

„Mój dziadek idąc nocą – między dwunastą a pierwszą – doszedł do mostu słupskiego. nagle za-

uważył, że coś siedzi mu na karku. Ciężkie to było jak 100 funtów i tak mocno ściskało, że nie mógł

iść dalej. wolno stawiał jedną nogę za drugą, bo to coś trzymało go coraz mocniej. gdy doszedł

do krzyżówki, to coś, jak gdyby nigdy nic, zniknęło.”

inna z kobiet opowiedziała taką historyjkę.

„wujek mojej matki jechał kiedyś z miasta tą samą drogą. w tym samym miejscu wskoczył na wóz

nagi chłop mówiąc: nie dziw się, że jestem nagi! Ty też niedługo będziesz chodził nagi, bo wkrótce

nadejdzie koniec świata!”.

Babcia pilnie słuchała, a następnie powiedziała. „Tam straszy, to stara historia. kiedy jeszcze cho-

dziłam do szkoły, to przy moście słupskim zabito kupca zabierając mu wszystkie pieniądze. Mój oj-

ciec go znał. od tego czasu tam straszy. Czarnego psa o trzech nogach także już tam widziano”.

42

Wigilia w kościele

dawniej był zwyczaj, że w pierwszym dniu Bożego narodzenia odprawiano uroczystą wczesną mszę

poranną. na zewnątrz była jeszcze ciemna noc, a kościół rozjaśniał blaskiem z setek świec. Tworzy-

ło to niezwykły nastrój. Po mszy w domu czekały pięknie ubrane choinki. dzisiaj już tego pięknego

zwyczaju nie ma. a szkoda !

we wsi w pobliżu Bukowa stara samotna wdowa kładła się spać z myślą pójścia na poranną

mszę świąteczną. zasnęła. nagle obudziła się i zobaczyła jasno oświetlone okna w kościele. szyb-

ko wstała, narzuciła płaszcz i pośpieszyła do rozjaśnionej światłem świątyni. Tu wszystkie ławki by-

ły zajęte przez nieznanych jej ludzi. Po chwili poznała jednak prawie wszystkich siedzących. By-

li to zmarli mieszkańcy wioski. obok zobaczyła kobietę, która zmarła tydzień temu, a teraz dawała

jej znaki, by szybko opuściła kościół. Pełna strachu wybiegła, a za nią podążyli z groźnymi gestami

wszyscy uczestnicy mszy.

kobieta dobiegła do drzwi, ale setki rąk próbowały ją złapać i zerwać jej płaszcz z ramion. do-

piero poza murem cmentarza puściły ją śmiertelne ręce. zmęczona, prawie bez tchu dobiegła do do-

mu i opadając na krzesło usłyszała uderzenie dzwonu z kościelnej wieży. wybiła godzina pierwsza

i razem z biciem dzwonu wdowa zmarła.

następnego dnia udający się na mszę zobaczyli na śniegu wokół kościoła i na mogiłach strzępy

jej płaszcza.

43

Wolnomularze w Darłowie

niedaleko zamku stoi na brzegu wieprzy okazały dom, w którym mieściła się przed stu laty loża

masońska. wolnomularstwo jest od wieków owiane tajemnicą. Przypisuje się mu ukryte ponadludz-

kie siły i nadprzyrodzoną moc czynienia cudów.

Tu,  w  starej  loży  darłowskiej,  były  trzy  kolorowe  pomieszczenia:  żółte,  niebieskie  i  czar-

ne.  obsługa  domu  miała  dostęp  jedynie  do  sali  żółtej,  która  była  przedpokojem  do  amfila-

dy. wszelkie posiedzenia, także spotkania świętojańskie, odbywały się w sali niebieskiej. Tu wi-

siały portrety i herby członków loży. wśród nich byli zamożni kupcy, kapitanowie licznie przyby-

wających statków, bogatsi właściciele majątków ziemskich i administratorzy majątków państwo-

wych.  w  sali  czarnej  stała  jedynie  gwoździami  naszpikowana  trumna.  Podczas  przyjęcia  nowe-

go  członka  loży  kandydat  musiał  położyć  się  do  trumny.  odziany  w  długą  białą  koszulę  mu-

siał  wysłuchać  statutu  stowarzyszenia  i  złożyć  przysięgę,  że  dotrzyma  wierności,  będzie  prze-

strzegał regulaminu i nie zdradzi tajemnic loży. gdy wielki Mistrz Loży czytał przysięgę, dwaj

wtajemniczeni  członkowie  trzymali  nad  leżącym  w  trumnie  dwa  skrzyżowane  miecze  i  trupią

czaszkę.

wśród ludności krążyły plotki na temat tajemniczych spotkań braci masonów. wścibski pomoc-

nik kominiarza wdrapał się pewnego dnia na drabinę, aby przez szparę w zasłonie podglądać ce-

remonię przyjęcia nowego członka loży. To, co zobaczył, tak go przestraszyło, ze spadł z drabiny

i skręcił kark.

44

Żona darłowskiego kupca była bardzo zaniepokojona tym, że jej mąż należy do tego tajemnicze-go bractwa. Poszła więc do wielkiego Mistrza po radę. Po wielu prośbach ten wprowadził ją do nie-

bieskiego pokoju przed portret męża, mówiąc: „Jeśli chcesz, żeby mąż był wolny, to wbij szpilkę

w ten obraz, a będzie uwolniony”. kobieta to zrobiła. kiedy wróciła do domu mąż leżał martwy

na sofie ze sztyletem wbitym w ciało w tym miejscu, w którym na portrecie umieściła szpilkę.

wolnomularze mają także dar bycia w dwóch miejscach jednocześnie. Jeśli jednak mason zoba-

czy swego sobowtóra, musi umrzeć.

Taki dar miał także administrator majątku spod darłowa. Często, kiedy widziano go jadące-

go do miasta, niespodziewanie pokazywał się wśród niedbale pracujących pracowników folwarku.

nie mówiąc ani jednego słowa, jak duch pomału przechodził przez grupę i znikał.

administrator pokazał się także wyrobnikowi, który zamierzał ze spichlerza ukraść zboże. wy-

robnik zobaczył pana patrzącego wnikliwie na to, co miał za chwilę zrobić. Tak się przestraszył,

wiedząc że jego pan właściwie miał być gdzie indziej, że zostawił worek i latarkę, zeskoczył ze stry-

chu i uciekł.

45

Wolny strzelec w lesie miejskim

darłowski las miejski był kiedyś o wiele większy, sięgał od granicy z krupami aż do zielnowa. dar-

łowianie paśli pod dębami i bukami świnie. Lasu pilnował leśniczy i dwóch drwali. Mimo dużej licz-

by wilków mieszkańcy kradli drewno i kłusowali. zdarzało się, że strażnicy leśni byli z nimi w zmo-

wie. do dziś chodzi wieść, że za jeden litr samogonu można było zabrać ile się chciało drewna. kie-

dy jednak chodziło o drewno budowlane, to kilku mieszkańców grało w karty i piło ze strażnikami,

a w tym czasie inni ścinali drzewa i zaraz je wywozili. Las miejski nie przynosił dochodu, dlatego

go wydzierżawiano okolicznym wioskom. za oddanie na przykład kilku tuzinów wróbli nie trzeba

było opłacać dzierżawy, gdyż zwierzyny nie było dużo, a szkodliwych wróbli tak.

Jednak po wojnie siedmioletniej sytuacja się zmieniła. Miasto zatrudniło nowego leśniczego.

Ten był tak pracowity i uczciwy, że udało mu się zlikwidować kradzieże drewna i kłusownictwo. Lu-

dzie obserwowali jego poczynania z dużą obawą. Myśliwy miał niespotykane szczęście przy łowach.

nazwano go „wolnym strzelcem”. Umiejętność wolnego strzelca uzyskał podobno przez przyjmo-

wanie komunii świętej w wielki Piątek. Hostię trzymał w ustach tak długo, aż znalazł się w lesie

i mógł ją przygwoździć na drzewie. Poza tym posiadał magiczną księgę, którą często czytał. Mówio-

no, że zwierzyna z lasu miejskiego została przez niego zaczarowana. Jelenie, sarny, dziki, w ogóle

wszystkie zwierzęta, przychodziły pod jego dom, a on mógł je ustrzelić. Magiczną księgę trzymał

pod kluczem. Pewnego razu leśniczy zapomniał o schowaniu swego skarbu. Pomocnik drwala za-

czął czytać księgę. w tym czasie dookoła leśniczówki gromadziła się leśna zwierzyna. zbliżała się

do domu, tak jakby chciała wejść do środka. gdy chłopiec zobaczył dużą liczbę jeleni, saren, lisów

coraz bliżej domostwa ogarnął go lęk.

46

nagle leśniczy stanął na środku pokoju wyrwał z rąk chłopca księgę i zaczął czytać wstecz.

i tak, jak zwierzyna przyszła, tak szybko wróciła do lasu. Leśniczy zabronił chłopcu pod karą śmier-

ci ponownie zaglądać do tajemniczej księgi. o „wolnym strzelcu” mówiono także, że gdy chciał upo-

lować zwierzynę, to strzelał w górę przez komin. następnie szedł do lasu w pewne miejsce i znajdo-

wał zwierzę, o którym wcześniej pomyślał.

47

Zasypany orszak weselny

na ziemi darłowskiej znana jest legenda mówiąca o tym, że w dawnych czasach niedaleko plaży

zasypany został przez śnieg cały weselny orszak. na drugi dzień po odgarnięciu olbrzymiej ma-

sy śniegu ukazał się straszny widok. kobiety siedziały w swoich uroczystych szatach na saniach,

a mężczyźni stali wyprostowani obok koni.

Zmarły prosi o swoją własność

Pewnego  dnia  podczas  wyprowadzania  zwłok  z  kościoła  na  cmentarz,  na  rynku  odpadł  uchwyt

z trumny. kobieta idąca w kondukcie podniosła zgubę, zabrała do swego domu i położyła na parape-

cie. kiedy w nocy usłyszała stukanie do okna, wstała, ale mimo pełni księżyca nikogo nie zobaczy-

ła. Pukanie powtórzyło się kilkakrotnie. na drugi dzień opowiedziała o tym swojej sąsiadce. kiedy

ta zobaczyła uchwyt z trumny na parapecie powiedziała: „To jest własność zmarłego i on po swoją

własność przychodzi. Jeśli chcesz mieć spokój, zanieś uchwyt natychmiast do kostnicy na cmenta-

rzu, aby go umocowano na trumnie”.

kobieta to uczyniła i od tej pory pukanie do okna się nie powtórzyło.

48

Zmarły straszy na drodze

z Żukowa Morskiego do Dąbek

kiedyś grabarz z Żukowa Morskiego szedł do dąbek, by za-

wiadomić o śmierci jednego z mieszkańców i zaprosić na je-

go pogrzeb ludzi.

zmarły nie był dobrym chrześcijaninem, srodze przekli-

nał i wyrażał się obelżywie o Bogu, czym wywoływał publicz-

ne  zgorszenie.  Także  często  w  niedzielę  pracował,  a  ponie-

waż był kowalem, cała wieś słyszała uderzenia młota. w poło-

wie drogi do dąbek grabarz spotkał zmarłego. Ten zaczął iść

obok niego milcząc. drżąc ze strachu, grabarz przystanął, za-

mknął oczy, lecz zmarły dalej mu towarzyszył.

wtedy przyspieszył kroku i zaczął biec tak szybko jak tyl-

ko mógł, a w strachu człowiek może wiele. ale zmarły dalej

był przy nim. dopiero przed dąbkami zjawa zniknęła. Po tym

zdarzeniu grabarz zachorował i przez kilka dni nie opuszczał

domu.

Podobno bezbożny kowal do dziś jeszcze straszy.

49

50

Legendy z Malechowa

51

52

Co dzwoni

na szosie do Kręgu

w lesie za wioską Chomiec zaraz po przekroczeniu grabowej

krzyżują się szosy. Południowa prowadzi do kręgu. To miejsce

nazwane zostało „dzwonkówką”. Przed laty stał tu dom celny.

kto przejeżdżał tędy nocą musiał dzwonić do drzwi, by zbu-

dzić celnika. stąd ta nazwa.

53

Cztery historie z wilkami z Wiekowa

Chłop Christian rubow (1812-1890) chętnie opowiadał historie z lat młodości, zwłaszcza o polo-

waniach na wilki.

1.   Małorolni chłopi musieli wykonywać obowiązkowo różne prace na rzecz swojej wsi, także przy

przygotowaniach do polowań na wilki. najpierw wszystkich zawiadamiano. następnie linami

i szmatami zaznaczano teren łowu i różnymi sposobami hałasowano, aby wywabić wilki z kry-

jówek. Pomocnicy gonili zwierzęta w kierunku dużej sieci zakończonej deskami, które działały

jak zapadki lub duże łapki na myszy. sieć umocowana była w głębokim dole do którego wpadał

wilk. Tu już łatwo było go ubić.

w 1830 roku także Christian rubow brał udział w polowaniu na wilki. gdy zwierzę leżało

w dole zobaczono wnyk do łapania wilków dookoła jego nosa. widocznie zdołał się wyrwać z ta-

kiej pułapki. widząc żelastwo na nosie wilka jeden z chłopów krzyknął: „Patrzcie, on nosi oku-

lary!”

2.   Pewnej zimy przed gwiazdką żona Jürgena rubowa razem z córkami przygotowywały ciasto

w piekarni. nagle zobaczyły dużego wilka, który zaglądał przez drzwi. gdy go odganiały, ten

nie spiesząc się odszedł w kierunku domu. Tam go później znalazły śpiącego za miską z ciastem.

obudzony wilk wreszcie wyniósł się do lasu.

54

3.   Torfowiska nad grabową dawniej były ogrodzone, by zwierzęta domowe nie wpadały do dziur, które powstały po kopaniu torfu i nie utonęły. kiedyś rano chłop Plath zobaczył swoje konie,

a było ich siedem, jak pędziły za wilkiem w kierunku torfowisk. wystraszony Plath popędził

za nimi w obawie, że konie zginą. na szczęście wrota w płocie były pozamykane, a konie stały

i głośno parskały za wilkiem. a miałby on smaczną ucztę i to na długo, gdyby konie utonęły.

4.   ostatniego wilka widziano na polu chłopa Christiana schmidta z wiekowa. schmidt orał, a nie-

daleko pasło się bydło. każda krowa nosiła na szyi dzwonek. nagle usłyszał głośne dzwonienie.

krowy utworzyły koło z rogami na zewnętrz, a wilk biegał w koło. gdy pastuch dobiegł, wilk

uciekł.

w ostatniej kurnej chacie wiekowa jeszcze długo wisiała w kominie szynka z wilka na od-

straszenie złych mocy.

55

Diabelski kamień z Białęcina

w białęcińskim lesie niedaleko skrzyżowania dróg leży diabelski kamień. Przed wielu laty pewien

handlarz świń szedł ze swoim znajomym przez ten las. Handlarz miał przy sobie dużo pieniędzy,

o czym powiedział znajomemu. Przy dużym kamieniu znajomy rzucił się na niego i zaczął go bić.

Handlarz prosił: „daruj mi życie, mam żonę i dziecko, my się przecież znamy”.

„właśnie dlatego zginiesz, żebyś mnie nie zdradził” – odparł znajomy. Morderstwo zostało jed-

nak wnet odkryte, a morderca schwytany. za swój niecny czyn został skazany na łamanie kołem.

Diabelski kamień koło Pękanina

na drodze kościelnej z Pękanina do dąbrowy leży duży głaz z różnymi odciskami. wyglądają one

jak odciski końskiego kopyta, kociej łapy i dziecięcej nóżki. Podobno podczas nocy sylwestrowej

tańczy na tym głazie diabeł.

56

Diabeł jako czarny pies

koło Sulechowa

Przy drodze z sulechowa do sierakowa stoi w sosnowym le-

sie  samotna  chałupa  zwana  „chatą  sów”.  Mieszkanka  cha-

ty po niedzielnej mszy w sulechówku poszła odwiedzić swo-

ją siostrę w sulechowie. Tam dowiedziała się, że w niedziele

we wsi są tańce. „To jeszcze dzisiaj będę tańczyć – powiedzia-

ła – w najgorszym wypadku z diabłem”.

w drogę powrotną po tańcach ruszyła, gdy była już ciem-

na noc. zauważyła, że przed nią biegnie czarny pies zachowu-

jąc zawsze ten sam odstęp. Pomyślała, że to może jej pies i za-

wołała go. w lesie pies zniknął.

kiedy kładła się spać usłyszała rumor pod łóżkiem. ze stra-

chu leżała cichutko nie ruszając się. rano zobaczyła, że miska

z jedzeniem jest pusta. To mógł być tylko zły.

i rzeczywiście. diabeł dokazywał całymi nocami, tak że do-

mownicy przenieśli łóżka do innego pokoju. ale i to nie pomo-

gło. dopiero nieustanne modlitwy przegoniły diabła.

57

Jak Malechowo zostało zwolnione

z podatku na rzecz Bukowa Morskiego

w  zielenicy  stała  twierdza  należąca  do  rycerza  kunza  von

Platena. Przez długie lata prowadził on spór z przełożonymi

klasztoru w Bukowie Morskim. opat oblegał twierdzę i dłu-

go męczył mieszkańców. nie widząc wyjścia z sytuacji żona

rycerza  poprosiła  opata,  by  darował  jej  życie,  pozwolił  wol-

no opuścić twierdzę i zabrać tyle rzeczy, ile udźwignie. opat

na to przystał. wtedy kobieta wzięła męża na plecy i uciekła.

Mieszkańcy  Malechowa,  także  poddani  opata,  kiedy  do-

wiedzieli się o fortelu, zaczaili się na rycerza i jego żonę. ry-

cerz z rozpaczy wskoczył do dołu torfowego. Malechowianie

wyciągnęli go i razem z żoną zaprowadzili do klasztoru bu-

kowskiego. opat podziękował wieśniakom za pomoc i podaro-

wał im na zawsze wolność i niezależność.

58

Jak ustalono granicę

między Ostrowcem a Janiewicami

dawno temu w dolinie strumyka rakowego były rozległe mo-

kradła  ciągnące  się  od  Janiewic  do  ostrowca.  Między  wio-

skami nie było granicy. z czasem wieśniacy pomyśleli jednak

o jej wytyczeniu. na spotkaniu zebrali się w pobliżu ostrow-

ca. granica miała przebiegać przez środek mokradła, ale po-

nieważ nikt nie potrafił powiedzieć jakie jest duże, postano-

wiono je zmierzyć. za radą cwanego chłopa najwyższy męż-

czyzna z ostrowca miał w długich butach wejść w bagnisko

tak daleko jak się da i tam postawić słup, a następnie rzucić

kamieniem w kierunku Janiewic. w miejscu upadku kamienia

przebiegać miała granica. Mieszkańcy Janiewic po wahaniach

przyjęli propozycję i podpisano umowę. Po latach, kiedy osu-

szono bagno okazało się, że cześć należąca do Janiewic jest

znacznie większa od tej, która należała do ostrowca. radość

janiewiczan była ogromna, bo przecież umowa jest umową.

59

Niesamowite polowanie koło Ostrowca

ostrowiec okalają ciemne lasy. Jesienią odbywają się tu niesamowite polowania. Po zupełnej ciszy,

nagle zrywa się gwałtowny wiatr. gałęzie pękają, łamią się, ale nie spadają na ziemię. w powietrzu

słychać dziką wrzawę i głośne krzyki. nic jednak nie widać. Po chwili znów nastaje cisza. niesamo-

wite polowanie się skończyło.

Skarb z Paprot

w Paprotach żył dawno temu bardzo bogaty chłop. Pieniądze i kosztowności schowane miał w wor-

kach. kiedyś nocą do domu wdarli się złodzieje. Jeden z nich wszedł do środka i podawał drugiemu

worki przez okno. nagle zauważył, że ten za oknem zniknął wraz z workami. Przestraszył się, zła-

pał tyle worków ilu mógł udźwignąć i uciekł w ciemną noc. Po drodze wszystko zakopał.

wyrobnik z Paprotek po latach znalazł skarb i zawiózł go na taczce swemu panu w Żegocinie.

otrzymał nagrodę, która mu jednak szczęścia nie przyniosła. a dziedzic za znaleźne kupił nowe

ławki do kościoła.

60

Spór o las

w miejscu gdzie stykają się granice wsi Janiewice, ostrowiec

i kosierzewo jest lasek nazwany „Laskiem niezgody”.

dawno  temu  las  nie  miał  właściciela.  Mieszkańcy  oko-

licznych wiosek zbierali w nim chrust i jagody. Często jednak

zdarzały się przy tym kłótnie i bijatyki nieraz kończące się

w sądzie.

na jednej z rozpraw sąd postanowił, że na własność otrzy-

ma las ten, kto będzie mógł zaświadczyć, że stoi on na jego

ziemi.

w ostrowcu mieszkał wówczas bardzo przebiegły myśli-

wy, który chciał pozyskać las dla swojej wsi. i wymyślił fortel.

ziemię z lasu wsypał do swoich butów. kiedy sędzia zapytał

na czyjej ziemi stoi las, leśniczy przysiągł, że stoi na jego zie-

mi. i tak ostrowiec wszedł posiadanie lasku.

61

Zaczarowany kot z Malechowa

niedaleko Malechowa leży kilka pojedynczych gospodarstw,

tak zwana reduta. droga do niej prowadzi przez głęboki jar.

kiedyś  zimą  szła  tędy  wieśniaczka  z  workiem  pełnym  chle-

ba. Było bardzo mroźno, a śnieg sięgał jej po kolana. Pośrod-

ku jaru żałośnie miauczący kot przeciął jej drogę. Pełna lito-

ści kobieta zabrała biednego kota do worka z chlebem. w do-

mu okazało się, że w worku jest kot, ale nie ma chleba.

zdenerwowana  włożyła  kota  z  powrotem  do  worka  i  za-

niosła do studni, aby go utopić. najpierw postanowiła jednak

workiem uderzyć w kamień. worek się rozerwał i kot uciekł

do domu. kobieta pobiegła za nim. gdy weszła do pokoju zo-

baczyła  pięknego  młodzieńca,  który  podziękował  jej  za  to,

że nakarmiła go chlebem i przez to zdjęta została z niego klą-

twa. Chwilę później zniknął na zawsze.

62

Z jaj danina dla pana z Żegocina

w Żegocinie mieszkał szlachcic, któremu wieśniacy musieli przynosić wszystkie jaja, jakie zniosły

kury. za jajka nie płacił, co bardzo się chłopom nie podobało. gdy pewnego razu szlachcic jechał

na pole, by dopilnować prac, żona jednego z chłopów wzięła kosz jaj i poszła do wsi przez którą mu-

siał przejeżdżać dziedzic w drodze powrotnej do domu. wyjęła jajka z kosza i ułożyła je pod płotem.

gdy szlachcic przejeżdżał zaczęła gdakać przy płocie jak kura, która zniosła jajko, następnie się-

gnęła pod spódnicę, wyjęła jajko i powiedziała: „z tych jaj jest danina dla pana z Żegocina”. dzie-

dzic osłupiał i spytał kobietę, co robi. Ta bez przerwy gdacząc, włożyła jajko do koszyka i powiedzia-

ła: „z tych jaj danina dla pana z Żegocina”. szlachcic odjechał. od tego czasu jajka tak mu obrzydły,

że nie pojawił się już więcej w wiosce by zebrać daninę.

Zatopiony kościół koło Podgórek

na południe od Podgórek leży otoczony pagórkami staw mający kształt kościoła. kiedyś stał tu dom

Boży, który podczas potężnej burzy został zalany wodą i zapadł się pod ziemię. w powstałej wyrwie

w ziemi utworzył się staw.

63

Zatopione dzwony w jeziorze Czarnym koło Pękanina

szosa ze sławna do sianowa prowadzi między niemicą a Pękaninem przez łagodne wzniesienie.

Pośrodku lasu sosnowego leży niewielkie, ciemne jeziorko zwane Jeziorem Czarnym. Jezioro jest

bardzo głębokie i mimo, że nie jest szerokie, nie sposób go przepłynąć. odważny pływak, który

chciał tego dokonać, utonął.

wiele lat temu chłop wiózł przez gęsty las na wozie dwa dzwony. nocą furmanka zjechała z dro-

gi i wpadła do jeziora. woły, wóz, dzwony i gospodarz utonęli. Podczas ciemnych nocy z głębokiej

wody miedzy jedenastą a dwunastą słychać bicie dzwonów.

niedaleko  jeziora  rosła  kiedyś  dorodna  sosna  z  bardzo  gęstą  koroną.  Pod  tym  drzewem

ma być zakopany skarb. Podczas ciemnych nocy, gdy słychać dźwięk dzwonów zatopionych w je-

ziorze podobno można ten skarb odnaleźć. Lecz do dziś się to nie udało, bowiem by skarb odna-

leźć, muszą być spełnione odpowiednie warunki: dzwony muszą dzwonić, pod sosną musi tańczyć

mały ognik i do dwunastego uderzenia zegara skarb musi być odkopany. kiedy tych warunków się

nie spełni, skarb opada kilka metrów niżej.

64

Legendy z Polanowa

65

66

Alf przy stawie koło Polanowa

według wierzeń ludu alf jest duchem domowym podobnie, jak czerwone kubraczki.  alf kradnie

wszystko dla swego pana, by uczynić go bogatym. Lata w powietrzu jak iskrząca się smuga, albo

ognisty smok i znika w kominie. Jeśli ktoś zobaczy lecącego alfa, może go zmusić do oddania części

łupu, jeśli zawoła: „Połowa jest moja”, albo „stój, podziel się”. wówczas upuszcza coś z tego co nie-

sie. Trzeba jednak stać pod jakimś dachem, bo może obrzucić wszami albo łajnem.

Przed 60 laty pewien rzemieślnik z Polanowa zamierzał późnym jesiennym wieczorem pocho-

dzić po okolicy za interesami. Żona i inni domownicy odradzali mu tak późne wyjście. Przed półno-

cą na pewno nie wróci do domu, a noc nie jest przyjazna dla żadnego człowieka. on jednak śmiał

się z tego i powiedział: „Co mi się może stać? Mnie ani człowiek, ani diabeł nic nie zrobi”. wyszedł

zabierając ze sobą latarnię, bo tak mu wszyscy doradzali.

kiedy wracał i był już przy stawku koło Polanowa, zobaczył nad sobą ognistego i świecącego al-

fa. natychmiast zakreślił laską wokół siebie krąg i zawołał: „stój, podziel się”. wtem coś zaczęło ha-

łasować, jakby spadały kamienie. Potłukło mu latarnie i nagle zrobiło się ciemno. zdruzgotany wró-

cił do domu. Żona, gdy go zobaczyła, wystraszona krzyknęła: „Człowieku, jak ty wyglądasz? Co ci

się przytrafiło?”.

o swojej przygodzie opowiedział dopiero po pewnym czasie i zapewnił, że żadne moce tego

świata nie zmuszą go do tego, by wychodzić tak późnym wieczorem z domu.

67

Bursztynowe krasnoludki w forcie koło Polanowa

dawniej w górach koło Fortu mieszkały krasnoludki. nazywano je także podziemnymi ludkami.

opowiadano, że mają skarby i potrafią także czarować. rzadko je można było zobaczyć, bo były

płochliwe i wiodły dość tajemnicze życie.

kiedyś chłop był na swoim polu, które graniczyło z górami i kosił zboże. w południe żona przy-

niosła mu obiad, grochówkę ze skórkami od słoniny, postawiła garnek w cieniu na skraju lasu i po-

szła do domu, by wydoić krowę i nakarmić dzieci.

kiedy kosiarz skończył pracę udał się na skraj lasu by odpocząć w cieniu drzew i zjeść obiad.

z daleka zobaczył, że coś czerwonego przy garnkach się rusza. Pomyślał, że to lis i zaczął się powo-

li skradać. ze zdziwieniem zobaczył, że to nie był lis, a malutkie ludziki z długimi brodami w czer-

wonych czapeczkach. krasnale uniosły pokrywę i z rozkoszą wąchały wydobywające się z garnka

zapachy.

ale to piękne, powiedział pierwszy krasnal. ale to ładnie pachnie, dodał drugi. i jakie to smacz-

ne rzekł trzeci. krasnale nabierałyby z garnka grochówkę i jadły.

Chłop podszedł bardzo blisko, ale krasnoludki zajęte jedzeniem go nie zauważyły. „o co za liski

są przy moim jedzeniu” – powiedział głośno. wtedy krasnale błyskawicznie uciekły. Jednak jeden

z nich zgubił czerwoną czapeczkę. Była już mocno zniszczona. „To marny fant” – pomyślał chłop –

ale lepszy rydz niż nic” i schował ją do kieszeni. Potem usiadł i zjadł resztę grochówki. kiedy skoń-

czył poczuł, że coś skubie go za bluzę. za nim stał karzełek bez czapki na głowie i prosił: „oddaj mi

moją czapeczkę”. a co dostanę za grochówkę, którą mi podjadaliście spytał kosiarz? krasnal odpo-

wiedział: „dostaniesz więcej niż twoja grochówka była warta, ale oddaj mi czapkę”.

68

„To najpierw pokaż co w zamian dostanę” – zaproponował kosiarz. karzełek zaprowadził go do la-su, gdzie przy górze stała stara, gruba sosna. Pomiędzy korzeniami i kamieniami była dziura, jakby

lisia jama. karzełek rzekł: „zaczekaj chwileczkę” i zniknął w norze. wnet wrócił z kawałem bursz-

tynu, który pięknie mienił się w słońcu i powiedział: „weź to w zamian za swoją grochówkę”. „Jeśli

tak dobrze płacicie, to możecie częściej zaglądać do mojego jedzenia” – zaproponował gospodarz.

Musimy ci za to podziękować. Jeśli chcesz więcej bursztynu przychodź w popołudniowej porze

przed nasze drzwi i wołaj „oddajcie mi”. ale nie możesz o tym nikomu mówić. no i nie przychodź

za często. kosiarz oddał krasnalowi czapeczkę, a ten zniknął w norze.

Chłop wrócił do pracy. wieczorem długo zastanawiał się. Ponieważ nie był bogaty, to każdy

grosz był mu potrzebny. zaniósł bursztyn do pobliskiego miasta i tam go sprzedał.

od tego czasu kiedy pracował na tym polu celowo zostawiał jedzenie na skraju lasu i cieszył się,

gdy widać było jedzących krasnali.

kiedy potrzebne mu były bardzo pieniądze szedł do starej sosny i wolał: „oddajcie mi”. za każ-

dym razem wyrzucano mu kawałek bursztynu.

Trwało to dłuższy czas. Chłop i jego rodzina nie zaznawali biedy. kiedyś podczas uczty weselnej

popił sobie ze znajomymi zaczął się chwalić swoim tajemniczym szczęściem. wreszcie wszystko wy-

gadał. do sosny udało się kilka osób. Pierwszy zawołał : „oddajcie mi” i za chwilę z nory wyrzucono

kawałek bursztynu. Także drugi dostał bursztyn. kiedy jednak trzeci zawołał: „oddajcie mi” z głę-

bi nory usłyszał głos: „na dzisiaj starczy”. To go rozłościło. zaczął złorzeczyć krasnalom i wrzucać

do dziury gałęzie i kamienie. ale tam było cicho.

kiedy kosiarz udał się znowu do nory i zawołał: „oddajcie mi” nie pokazał się żaden krasnal.

Chodził tam jeszcze wiele razy nosząc pod dziurę jadło. ale wszystko na próżno. ziemni ludkowie

zniknęli. nie dostawał już kawałków bursztynu i dobre dla niego czasy się skończyły. Tak to jest,

jak ktoś nie potrafi trzymać języka za zębami.

69

Czerwony kubraczek mści się

Było to na dwa dni przed Bożym narodzeniem. wszystkie gospodynie krzątały się przy wypiekach.

Piec chlebowy dla wsi stał na uboczu, tuż za ogrodami, gdzie zaczynały się pola. wokoło stały go-

łe drzewa wiśniowe, a za płotem z desek stało kilka koślawych świerków.  Choć była zima piec ni-

gdy nie zdążył wystygnąć, bo w dzień i w nocy coś w nim wypiekano. kiedy jedna gospodyni wycią-

gała z pieca chleb, druga już miała gotowe ciasto.  donoszono drewno i chrust i na nowo wznieca-

no ogień. Paleniem w piecu zajmowali się mężczyźni albo młodzi chłopcy, bo zimową porą mieli du-

żo czasu.

Była już późna noc, kiedy młody chłopak palił w piecu, a matka ugniatała w tym czasie w do-

mu ciasto. Chłopak dokładał chrust do pieca, siedział przed piecem i się grzał. naraz zza świerków

wyszła dziewczynka ubrana w czerwony kubraczek. zaczęła tańczyć i podskakiwać, raz była przed

nim, raz za nim, to znowu ukazywała się w żarze ogniska i w piecu chlebowym. robiła pocieszne

podskoki, które rozśmieszyły chłopca. zaczął się z niej naigrywać. Mała dziewczynka w coraz szyb-

szym tempie skakała wokół. Była coraz bardziej zła na chłopca, który zaczął rzucać w nią gałęzia-

mi. wtedy pogroziła mu pięścią i zniknęła. następnego dnia chłopiec opowiedział o nocnej przygo-

dzie i pokazywał jak dziewczynka tańczyła. starzy ludzie mówili: „To był czerwony kubraczek i nie-

dobrze się stało, że go rozzłościłeś”. i mieli racje. Chłopiec zachorował i nie mógł pracować. w koń-

cu została z niego skóra i kości, taki by słaby, że nie wstawał już z łóżka. Po roku, dokładnie tego

samego dnia i godzinie, w której czerwony kubraczek mu groził, zmarł.

70

Czerwony kubraczek pomaga robić masło

Pewna młoda gospodyni nie potrafiła robić masła. Mąż bardzo się temu dziwił, aż w końcu zaczął

jej wymyślać, że to jej wina, bo za mało przykłada się do roboty. kobieta była zrozpaczona. kiedy jej

się masło znów nie udało, zaczęła głośno płakać.

naraz coś w kącie zaszeleściło. kiedy tam spojrzała, zobaczyła malutkiego człowieczka ubra-

nego w czerwony kubraczek. Powoli zbliżył się do niej i zapytał: „Czemu płaczesz?”. kobieta ze zdu-

mienia zaniemówiła. wtedy krasnal ponowił pytanie. odpowiedziała: „nigdy nie udaje mi się zrobić

masła i dlatego płaczę”. wtedy krasnal powiedział: „włóż kawałek czerwonej szmatki do masielnicy,

a zobaczysz, że uda ci się zrobić masło”. gospodyni z powątpiewaniem odrzekła: „Co ty człowiecz-

ku wiesz o robieniu masła? i co taki gałganek może pomóc?”. krasnal zrobił poważną minę i odparł:

„rób to, co ci każę. na pewno pomoże. Jestem przecież czerwonym kubraczkiem”.

kobieta  usłuchała,  przyniosła  czerwony  gałganek  i  włożyła  go  do  masielnicy.  Po  chwili,

gdy otworzyła masielnicę zobaczyła dużą bryłę masła. w dodatku było najlepszego gatunku. kiedy

mąż zobaczył masło, był bardzo zadowolony i sądził, że to jego połajanki pomogły. kobieta opowie-

działa, kto jej pomógł.

od tego czasu masło zawsze się gospodyni udawało. od czasu do czasu przychodził mały ludzik

i przyglądał się jej pracy. Prosił też o kawałek masła, które mu gospodyni z wdzięczności dawała.

i rzeczywiście, kiedy teraz przychodziła ze swoim masłem na targ, mogła żądać najwyższą ce-

nę. Miejskie gospodynie wybiegały jej naprzeciw i wyrywały sobie towar. Tak dobrze jej masło sma-

kowało.

71

Dziki myśliwy koło Chocimina

Tę opowieść usłyszałem od mojej babci. Przekazał ją jej ojciec.

dawniej w Chociminie było dużo owiec. Pasły się na polach i wrzosowiskach pilnowane przez

owczarza. Często zostawały na noc na dworze. owczarz miał mały wóz z dachem, w środku któ-

rego zrobił sobie legowisko ze słomy i koców i tam spał przy swoich owcach. Musiał je pilnować,

by mu wilki lub złodzieje jakiejś owcy nie ukradli. Pomagały mu w tym dwa duże psy. Ponieważ

owczarz był już stary, często zabierał ze sobą wnuka. Był to bardzo odważny chłopiec, który nie bał

się nawet wtedy, gdy zostawał w ciemnościach sam.

Pewnego wieczora, gdy księżyc jasno świecił dziadek zdrzemnął się na słomie, a chłopiec sie-

dział z przodu wózka i patrzył na owce. naraz z oddali dał się usłyszeć świst. zerwała się wichu-

ra i grube, czarne chmury pędzące po niebie zasłoniły księżyc. stary owczarz zbudził się, przywo-

łał psy, które skomląc leżały pod wozem i poszedł do owiec. Chłopiec dalej siedział na wozie i przy-

słuchiwał się wichurze, uginającym się pod uderzeniami wiatru drzewom i pędzącym po niebie

chmurom.

nagle zrobił się okropny hałas, wydawało się, że biegły konie, słychać było strzelanie z batów,

gwizdanie, trzaski i trąbienie. sprawiło mu to taką uciechę, że też zaczął gwizdać. Trąbił w złożo-

ne dłonie i wołał: „halo, halo”. nagle obok przeleciał jakiś cień i przed wozem pojawił się olbrzy-

mi myśliwy, który wołał: „wypędź zająca!”. Chłopiec odrzekł: „ale tu nie ma żadnego zająca”. My-

śliwy jednak znów krzyknął: „wypędź zająca!”. wówczas chłopiec sięgnął za siebie i w słomie zła-

pał zająca, podrzucił go myśliwemu. Ten go złapał i zawołał: „wołałeś i gwizdałeś za mną, musisz

się też ze mną podzielić”. rozerwał zająca i cisnął mu jedną połowę. Po czym nagle zniknął i zrobi-

ło się znów cicho.

72

Chłopiec rzucił połówkę zająca pod wóz, żeby mogły go później zjeść psy. kiedy nadszedł dziadek opowiedział mu całe zdarzenie. dziadek nic nie powiedział, ale podniósł zająca i położył w wo-

zie. Chłopiec spokojnie zasnął.

kiedy następnego ranka się obudził dziadek siedział obok niego i trzymał w rękach połówkę za-

jąca. kiedy jednak dokładniej mu się przyjrzał okazało się, że to nie zając, a duży woreczek pełen

złota.

Takie przygody często owczarzom się trafiają – powiedziała moja babka. i dlatego wszyscy są

tacy bogaci.

73

Dzwony w jeziorze Dolnym

w południowej części powiatu sławieńskiego między Żydowem a gołogórą leży „bogata” w kamie-

nie okolica zwana przez ludzi krainą diabła. Tu znajduje się prześliczne jezioro kamienne. Jego lu-

stro wody znajduje się 160 metrów nad poziomem morza i jest o 80 metrów wyższe niż lustro wody

w położonym o dwa kilometry dalej jeziorze dolnym. Ludzie opowiadają, że w miejscu obecnego je-

ziora kiedyś było miasto z dużym kościołem. Miasto zapadło się. Jeszcze dziś można znaleźć w jezio-

rze pływające drewniane części.

Pewnej noworocznej nocy dwaj mężczyźni szli drogą obok jeziora prowadzącą do gołogóry. Była

to droga polna. Usłyszeli dźwięk dzwonów dobiegający z wody. wydawało im się to dziwne, więc po-

deszli bliżej jeziora. zobaczyli we mgle kołyszące się nad wodą dwa dzwony, które dzwoniły i zbli-

żały się do brzegu. kiedy były już bardzo blisko mężczyźni usłyszeli, że dzwony rozmawiają ze so-

bą. Mały dzwon mówił: „zuzanno, chcemy znowu na ląd?” a duży odpowiadał: „Małgorzato znowu

w głębinę, znowu w głębinę”. Później dzwony oddaliły się od brzegu i zniknęły na środku jeziora

w wodzie. Mężczyźni byli bardzo zdziwieni tym co widzieli i słyszeli.

74

Dziki myśliwy dzieli

Mój  dziadek  był  rolnikiem.  Bardzo  lubił  polować  i  dzierżawił  nawet  pół  rewiru  myśliwskiego.

Jesienią  późnym  wieczorem  szedł  przez  las.  Padał  już  śnieg.  widać  było  wiele  śladów  zwierząt.

Pomyślał, że jeśli jutro znów tu przyjdzie, to na pewno coś upoluje.

zrobiła się szarówka. naraz coś zaszumiało, słychać było trzaski gałęzi i wycie. Cały las ję-

czał. dziadek stanął, rozejrzał się, ale niczego nie zobaczył. Poczuł się nieswojo i postanowił wra-

cać do domu, bo hałas był coraz większy. naraz na drogę wyskoczyła naga kobieta i zaczęła biec.

za chwilę pojawił się duży mężczyzna z flintą w kapelusiku, jakie noszą myśliwi. Przodem biegła

kobieta, za nią dziadek, a na końcu dziki myśliwy. dziadek biegł ile sił w nogach wzdłuż wąwozu,

tak że dziki myśliwy nie mógł go wyprzedzić. w końcu zaczęło brakować mu tchu, a serce podcho-

dziło do gardła. dziki myśliwy wciąż był za nim. w końcu zatrzymał się i powiedział do dzikiego

myśliwego: „zostaw mnie w spokoju! Połowa rewiru jest moja”. dziki myśliwy także się zatrzymał,

przytaknął skinieniem głowy. i nagle zarówno on jak i kobieta zniknęli. dziadek ledwo żywy wró-

cił do domu.

następnego ranka, kiedy się rozwidniło, otworzył bramę podwórza i wyjrzał na zewnątrz. zoba-

czył leżącą nagą kobietę przeciętą na pół. zastanawiał się skąd się tu wzięła. i wtedy przypomniał

sobie, że powiedział do dzikiego myśliwego: „Połowa rewiru jest moja”. i dziki myśliwy podzielił się

swoją zdobyczą.

75

Jak powstał rów koło Rzeczycy Wielkiej

zdarzyło się to bardzo dawno temu, tak że nikt nie może sobie przypomnieć kiedy to dokładnie by-

ło. wiatr podobnie jak dzisiaj wiał przez pola i śpiewał albo wzdychał w świerkach i sosnach. Świe-

ciło słońce i po niebie płynęły chmury.

w czasie nocnej wichury po niebie pędził ze swym orszakiem dziki myśliwy. w górach i wąwo-

zach gospodarzyli spokojni podziemni ludkowie, a wilki wyły w ciemnych lasach. Ludzie mieszkali

tu od dawna w pięknej dolinie, przez którą biegnie dziś szosa i linia kolejowa z Polanowa.

szeroki rów, który dziś ciągnie się wzdłuż doliny, wówczas jeszcze nie istniał, ani piękny leśny

wąwóz przez który dziś płynie rzeczycki strumyk i napędza stary folusz, aby następnie zakolami

spłynąć do grabowej. Cicha dolina dawała ludziom wystarczająco zboża i chleba. Były tu dobre pa-

stwiska dla bydła. Ludzie dobrze wiedzieli, że zawdzięczają to niewidocznym duchom w powietrzu

i leśnym ludkom. Cieszyli się, gdy widzieli ich ślady na swoich polach, składali pokłon, gdy niebiań-

skie wojska z szumem przesuwały się przez przestworza. kiedy zbierali zboże z pól zawsze z uśmie-

chem zostawiali ostatni snopek jako ofiarę dla nich.

z biegiem czasu wiele się zmieniło. do doliny przywędrował jakiś obcy człowiek. Był biedny

i spokojny. Pozwolono mu na skraju lasu wybudować chatkę, a także w lesie i w wodzie szukać

dla siebie pożywienia. Ponieważ był uczynny i pomagał innym, polubili go. ale przybysz nie szano-

wał życzliwych i nieżyczliwych mieszkańcom duchów i to się nie podobało. z czasem jego zacho-

wanie zaczęło oddziaływać na ludzi młodych, którzy coraz częściej odchodzili od dawnych wierzeń

i tradycji. starzy bezskutecznie upominali i ostrzegali. Młodzi nie chcieli składać ofiar duchom, na-

wet się z nich naśmiewali.

76

Jednak ci niewidzialni w powietrzu i na ziemi nie pozwolili się bezkarnie wyśmiewać. zboże

stało dojrzałe na polu, kiedy nad dolinę nadeszło nieszczęście. nad leśnymi wzgórzami wzniosła się

czarna ściana chmur, oślepiające błyskawice rozjaśniały niebo w parną letnią noc. słychać było co-

raz głośniejsze grzmoty. nad dolinę zbliżała się burza, a ludzie ze strachu chowali się do domostw.

rozpętała się nawałnica z wichurą, deszczem, gradem. ogromne masy wody zalały pola i spływały

do doliny zamieniając ją w rwącą rzekę.

Po strasznej nocy nadszedł poranek. Burza przeszła. Przestawało padać i pięknie świeciło słoń-

ce. ale na wystraszonych nocną nawałnicą padł nowy strach. dziki potok w dolinie wzbierał i sta-

wał się coraz bardziej rwący. woda zaczęła podchodzić już pod domostwa i tu i tam porywała doby-

tek i bydło. Ludzie musieli się ratować ucieczką.

nastał dzień, a olbrzymia masa wody nadal płynęła. Podobnie było nazajutrz. rwąca rzeka wy-

płukiwała ziemię. wysokie świerki, grube buki i potężne dęby nie miały już oparcia i z hukiem

wpadały do wody. Ludzie zastanawiali się, skąd płynęły te ogromne masy wody. dlaczego nie było

jej mniej skoro deszcz już przestał padać? wreszcie odkryto przyczynę. woda wypływała ze źródła

podziemnych ludków. Trzeba je było zatkać. wszyscy zdolni do pracy zabrali się do roboty, by za-

walić kamieniami, chrustem i ziemią nieszczęsne źródło. Jednak trud okazywał się daremny, wo-

da biła jeszcze mocniej. wreszcie ludzie zrezygnowali. zrozumieli, że jest to zemsta podziemnych

ludków. zaczęto szukać sprawcy tego nieszczęścia, nieznajomego, który pierwszy wyśmiewał się

z nich. Chciano go ukarać. Jednak w miejscu, gdzie stał jego dom był głęboki wąwóz, przez który

płynęła woda. zrozumieli, że zemsta jest tu już niepotrzebna.

należało jednak zatkać źródło, bo woda zalewała pola i domy. Poszli po radę do starej, mądrej

kobiety, która często pomagała ludziom w całej dolinie. znała wszystkie lecznicze i trujące korze-

nie i zioła. Przy niektórych chorobach bydła i ludzi pomagały niektóre jej zaklęcia. znała też tajem-

nice dobrych i złych duchów.

stara długo milczała, patrząc ponad głowami proszących na góry. wreszcie cicho powiedziała,

że tym razem trzeba ofiarować coś nadzwyczajnego, żeby przebłagać duchy. i to co mieli najlepsze,

powinni w źródle utopić.

77

Pośpieszyli po swoje kosztowności i cenne przedmioty, aby je wrzucić do źródła. Jednak kiedy stara kobieta to usłyszała, przecząco potrząsnęła głową. Czyż nie wiecie co jest największym skarbem ? Mężczyźni zamilkli, matki w ramionach mocno ściskały swoje dzieci. wreszcie ludzi płochli-

wie się rozeszli do domostw.

Bieda  jednak  przyciskała  i  szukano  rady.  Ludzie  byli  zmęczeni,  czujność  matek  pilnujących

swych dzieci coraz mniejsza. około północy stara kobieta podniosła się ze swego siedzenia i wyszła

przed drzwi chaty. w ciemnościach stało kilku mężczyzn. słychać było krótkie szepty, potem znik-

nęli w ciemnościach nocy.

nazajutrz wszystkich mieszkańców doliny ogarnęło zdziwienie. dzika rzeka skurczyła się. Po-

środku głębokiego rowu płynął niegroźny, mały potok. Pola obeschły. nastała znowu nadzieja. Po-

mimo dużych szkód w dolinie słychać było wesołe nawoływania mieszkańców, które zagłuszał gorz-

ki płacz młodej kobiety nadaremnie szukającej swego dziecka, które w nocy leżało przy jej boku

i zniknęło, kiedy przemęczona zapadła w głęboki sen.

Posłanie starej kobiety też było puste. Jeszcze przez długi czas pytały o nią dzieci. starzy wów-

czas spoglądali do góry i nakazywali milczenie. Po cichu szeptano, że stara, kiedy tamtej nocy nio-

sła ofiarę też się zsunęła do źródła, aby przebłagać rozgniewane duchy i swoją ofiarą ocalić miesz-

kańców doliny.

od kilku stuleci góra spokojnie spogląda na dolinę, na powtarzający się co roku czas siewu

i żniw, kwitnięcia i więdnięcia, na przemijanie. z wąwozów wysoko w niebo strzelają dęby i bu-

ki. o biedzie z tamtych czasów już dawno zapomniano. ale czy do końca? w dolinie trwa przecież

ta stara legenda.

78

Jeżeli się wierzy w duchy

I. Muzykant .. .

Pewien muzykant grał na wsi do tańca. kiedy zabawa się skończyła była już ciemna noc, a on mógł

udać się w drogę do Polanowa. Przy pożegnaniu młodzi ludzie zaczęli go straszyć: uważaj bo mo-

żesz spotkać ducha. Muzykant powiedział, że w duchy nie wierzy, a poza tym jest odważny.

kiedy jednak w ciemności szedł na warblewo, zaczęły przypominać mu się różne opowieści

o duchach, które słyszał. obleciał go strach i zaczął spoglądać na czarne cienie krzaków i drzew

obok  których  przechodził.  Były  takie  ciemne  i  straszne.  kto  mógł  wiedzieć,  co  się  za  nimi  kry-je. Przechodził właśnie obok ciemnego lasku, gdy usłyszał za sobą kroki. Przestraszony obrócił się,

ale nic nie zobaczył. Przyspieszył, ale znów coś za nim szło. szedł coraz szybciej i stale słyszał kro-

ki. nagle poczuł uderzenie w kolano. ze strachu przeraźliwie krzyknął i wyczuł za sobą coś wilgot-

nego i włochatego. włosy stanęły mu dęba. zaczął biec, ile miał sił w nogach. im szybciej biegł, tym

szybciej coś biegło za nim. na pół przytomny dobiegł do warblewa i wpadł do pierwszego domu,

gdzie paliło się jeszcze światło. zdziwiony gospodarz wpuścił przestraszonego muzykanta. i zoba-

czył, że za muzykantem stoi ciele, które zbiegło z pastwiska i szukało towarzystwa w drodze do wsi.

79

II. Młocarz i duch

dzisiaj niemożliwe byłoby takie zdarzenie, gdyż duchy nie zapoznały się jeszcze z maszynami, któ-

rymi dysponują rolnicy na wsi. Trudno duchowi byłoby konkurować z młockarnią, która tak głośno

pracuje, że wkoło nic nie słychać. dawniej było jednak inaczej. zboże młóciło się od rana do wieczo-

ra cepami, nieraz jeszcze późną jesienią i zimą. To była ciężka praca. najlepiej młóciło się w trój-

kę. we dwójkę młocka była trochę nudna i dlatego gospodarz najmował często trzeciego i czwarte-

go do pomocy, nawet z sąsiedniej wsi. Pewien chłop z rekowa pomagał przy młócce w garbnie. Pra-

cował do późnego wieczora. Po dobrej kolacji i kieliszku mocnej wódki przewiesił swój cep przez ra-

mię i ruszył do domu. Mimo zmęczenia było mu wesoło, kiedy nagle coś puknęło go w plecy. zdzi-

wiony obrócił się, ale nikogo nie zobaczył. Po paru krokach znów poczuł puknięcie w plecy. Przy-

spieszył kroku, ale coraz częściej czuł lekkie uderzenie w plecy, choć nikogo za nim nie było. Te-

raz już nie miał wątpliwości, że to sprawa ducha. zrobiło mu się zimno i gorąco. szedł coraz prę-

dzej, aż w końcu zaczął bieg, ale cały czas czuł niesamowite uderzenia w plecy. zupełnie wyczerpa-

ny wpadł do domu. widząc go domownicy przestraszyli się, a on odpowiedział im co przeżył. wszy-

scy słuchali w milczeniu, tylko sąsiad rzekł: Ciebie tylko twój cep w plecy pukał, a nie duch. wów-

czas nastąpiło rozprężenie i śmiech. Młocarz często musiał wysłuchiwać naigrywania się sąsiadów,

że przestraszył się własnego cepa.

80

Lis i gęś

gęś spokojnie pasła się na polu. naraz zobaczyła obok siebie lisa, który niepostrzeżenie się pod-

czołgał. o ucieczce nie mogła już myśleć, ale opanowała swój strach i powiedziała do lisa: „Chodź

tu i pomóż mi szukać. zgubiłam pieniądz. Jeśli go nie znajdę, gospodarz łeb mi utnie. Jednak lepiej

by było gdybyś ty mnie pożarł”. Lis udawał, że szuka pieniądza, ale myślał tylko jak ją zjeść. Trzy-

mał się blisko gęsi tak by nie mogła odfrunąć. w końcu powiedział, że nie może znaleźć monety

i złapał gęś za prawe skrzydło. gęś powiedziała, że gotowa jest umrzeć, ale prosi tylko, by sprawił

jej radość i z nią zatańczył. Lis dał się namówić i zaczął z nią tańczyć. gęś udawała, że jest bardzo

zadowolona i lis się zapomniał, otworzył pysk i puścił skrzydło gęsi. Ta w tanecznym wirze wznio-

sła się w powietrze i zawołała, że chce jeszcze pożegnać się z gospodarzem. Lis miał udać się za nią

na podwórze i wołać: „namyśl się. namyśl się”. wtedy ona do niego przyjdzie. gęś poleciała do za-

grody i sfrunęła na środek dużego stawu. Lis przelazł przez dziurę w płocie i zaczął wołać: „namyśl

się. namyśl się”. gęś wesoło pływała po stawie i wołała: „Ja się już namyśliłam”. Te krzyki usłyszały

psy i przybiegły przetrzepać lisowi futro. dopiero teraz zorientował się, że został oszukany i wziął

nogi za pas.

81

Przynoszący szczęście kamień ze Świętej Góry

na jednym z licznych gospodarstw koło Polanowa mieszkał przez wieloma laty rolnik, który nigdy

nie miał szczęścia. To spotkał go nieurodzaj, to choroba bydła, to wypadek przy pracy. imał się róż-

nych prac, ale nic mu nie wychodziło i zaczął popadać w długi.

kiedyś padł mu koń. zaczął chodzić po okolicznych wsiach i szukać odpowiedniego i taniego

konia. Podczas jednej z takich wędrówek zrobiło się późno. kiedy udał się w powrotną drogę była

już noc. By skrócić sobie drogę szedł przez Świętą górę. kiedy był na szczycie zobaczył w miejscu

gdzie kiedyś miała stać kaplica światełko. stanął i zaczął nasłuchiwać. Było jednak cicho. wtedy

przypomniał sobie opowiadania ludzi o pokazujących się tu duchach. zrobiło mu się nieswojo i szyb-

ko poszedł dalej. kiedy już miał górę niemal za sobą usłyszał przytłumiony głos: „zabierz to ze so-

bą”. i wtedy upadło mu coś pod nogi, a światło zniknęło. Chciał uciekać, ale czuł się jak sparaliżo-

wany. wreszcie schylił się, podniósł przedmiot i wsadził do kieszeni. w domu zobaczył, że to kawa-

łek cegły, taki który można było znaleźć na rumowisku. Chciał go wyrzucić, ale przypomniał sobie,

że kamienie ze Świętej góry przynoszą szczęście. zakopał kamień pod progiem obory.

od tego czasu wszystko odmieniło się w jego gospodarstwie. Pola przynosiły dobre plony, by-

dło dobrze się chowało. Powoli doszedł do zamożności. Był święcie przekonany, że powodzenie za-

wdzięcza kamieniowi ze Świętej góry. Mocno przy tym obstawał mimo, iż z tego powodu sąsiedzi

się z niego śmiali.

82

Sędzia i diabeł

w pewnej wsi mieszkał ubogi człowiek z siedmiorgiem dzieci. w domu panowała bieda. kiedy zmarł,

bieda się jeszcze pogłębiła tym bardziej, że dziedzic kazał wdowie poszukać kogoś, kto będzie pra-

cował za jej zmarłego męża. kiedy nikogo nie znalazła, dziedzic pojechał do sędziego do miasta. sę-

dzia był jego przyjacielem i wydał wyrok: wdowa musiała oddać dziedzicowi krowę. Ponadto dzie-

dzic mógł przepędzić rodzinę ze wsi.

kobieta musiała przenieść się do sąsiedniej wsi. dzieci podrastały i pomagały matce. z zaosz-

czędzonych pieniędzy postanowiła kupić krowę. dlatego udała się na targ na św. Jana do miasta.

Tego dnia przekupny sędzia wcześnie wstał i wybrał się w drogę. Przed bramą spotkał wytwor-

nie ubranego człowieka. kiedy ten przeszedł obok niego bez pozdrowienia sędzia zawołał za nim:

„dlaczego mnie nie pozdrawiasz? Czy nie wiesz kim jestem?” „na pewno cię znam” – odpowiedział

mężczyzna. „Jak się nazywasz, że się do mnie tak lekceważąco zwracasz” – spytał sędzia.

„Lepiej by było byś mojego imienia nie znał, ale jeśli chcesz wiedzieć, to ci powiem – jestem dia-

błem i na dzisiejszym targu chcę zabrać coś, co mi się według prawa słusznie należy” – odparł nie-

znajomy.

sędzia był bardzo ciekawy i zaproponował diabłu, że będzie mu towarzyszył. niedługo spotkali

kobietę z dzieckiem na ręku i dwojgiem idących obok. dzieci co chwile przystawały i rozglądały się.

kiedy cierpliwość kobiety się wyczerpała zawołała: „Chciałabym, żeby was diabeł zabrał”. na to sę-

dzia rzekł do diabła: „no to łap”. ale diabeł odrzekł, że kobieta powiedziała to w złości.

83

Poszli dalej i zobaczyli chłopa, który gnał przed sobą upartą świnie by sprzedać ją na targu. Ponieważ świnia co chwilę stawała, zniecierpliwiony chłop powiedział: „Przeklęte zwierzę, aby cię

diabli wzięli”. sędzia znów zaproponował diabłu, by wziął zdobycz. ale ten odrzekł, że ta świnia

do niego nie należy. gospodarz przez kilka miesięcy ją tuczył i za uzyskane pieniądze musi zapłacić

długi. on tego nie powiedział poważnie.

wnet doszli na plac targowy, gdzie akurat wdowa sobie piękną krowę utargowała. kiedy zauwa-

żyła sędziego krzyknęła: „o miłosierny Boże, ten mi na pewno znów każe krowę zabrać. o niechby

go diabeł zabrał.” na to diabeł powiedział do sędziego: „Te słowa były serio wypowiedziane”, złapał

sędziego za włosy, uniósł w powietrze i poleciał daleko.

84

Święta Góra koło Polanowa

I

Urodzajna równina, na której mieszczanie i rolnicy Polanowa uprawiali swoje ziemiopłody, ograni-

czona jest od południowego zachodu przez niewysokie, rzadko zalesione wzgórze. krowy i owce pa-

są się w lecie na skąpej trawie między krzewami żarnowca i wysokimi jałowcami zaspakajając swo-

je pragnienie wodą z małej studzienki wypływającej w połowie wzgórza. w zimie panuje tu zupełna

cisza. nic nie przypomina o tym, że wzgórze to było kiedyś znane daleko poza granicami Pomorza.

na stoku wzgórza stajemy nagle przed kupą przerośniętego trawą gruzu, resztkami dawnej budow-

li. Można jeszcze rozpoznać zarys budowli choć nawet fundamenty zostały wywiezione.

Tu leży Święta góra, miejsce kultu od niepamiętnych czasów. w jej wnętrzu spoczywają od se-

tek lat szkielety pobożnych w wiecznym milczeniu. i śpiew i modły przebrzmiały i żaden dzwon nie

wzywa dziś na modły.

Jednak kiedy podczas jasnej nocy, późna zorza wieczorna świeci na północnym nieboskłonie,

aby po paru godzinach przejść w nowy dzień, na górze płonie ogień świętojański. a młodzież święci

tu w skupieniu swoich przodków i pieśniami zapewnia o wierności dla tej ziemi..

85

II

Przed setkami lat stała na Świętej górze pogańska świątynia. zbudowali ją dawni mieszkańcy swo-

jemu bogowi. Tu przynosili ofiary prosząc o pomoc, udane zbiory, zdrowie dla ludzi i bydła. kiedy

jednak wenedowie stali się chrześcijanami i do dawnych bóstw nie wolno im było się modlić, mni-

si zniszczyli dawną świątynię i pobudowali na niej chrześcijańską kaplicę. stał tu krzyż, który wi-

doczny był z daleka. kaplica stała się miejscem pielgrzymek. Jeśli ktoś popełnił ciężki grzech piel-

grzymował tutaj, aby prosić o przebaczenie i odpuszczenie winy. Często ludzie przychodzili z dale-

kich stron, nawet z rzymu, gdyż tu przebaczano nawet bratobójstwo. wielu przychodziło, by doznać

uzdrowienia z ciężkich chorób. Pili wodę ze źródełka wypływającego ze stoku, albo myli się w niej,

gdyż wierzyli, że źródło ma cudowną moc. i nazwali je „źródłem zdrowia”. wielu brało ją też do do-

mu, jako lekarstwo dla ludzi i bydła. Tak Święta góra stała się miejscem sławnym, znanym, daleko

i szeroko. Mnisi musieli dbać o dom Boży, który był stale otwarty. Pielgrzymi przynosili nieraz cen-

ne podarki do kaplicy, tak że w końcu stała się tak bogata, że posągi 12 apostołów wykonane zosta-

ły ze szczerego złota. w czasach wojen skarby chowali mnisi w podziemiach polanowskiego zamku,

do którego prowadził podziemny chodnik. kiedy cały kraj przeszedł na ewangelizm, pielgrzymki

ustały i mnisi opuścili kaplice. kaplica się z czasem rozsypała, albo została spalona w jakieś wojnie.

Jednak wiara o cudownej mocy miejsca trwała nadal. Mówiono, że w górze mieszka dobry duch.

Ludzie w skrytości odwiedzali to miejsce. Przynosili wodę, brali kamienie z murów świątyni. wie-

rzono, że można w ten sposób przezwyciężyć choroby.

Źródełko zdrowia do dziś ofiarowuje swoją wodę i są ludzie, którzy w jej cudowną moc wierzą.

86

Uzdrawiające źródełko przy Świętej Górze

dawno temu, kiedy wrota kaplicy na Świętej górze stały otworem, w niewielkim miasteczku Pola-

nowie, położonym u stóp owej góry mieszkało młode małżeństwo z dziećmi. Choć byli biedni, ucho-

dzili za szczęśliwą rodzinę, gdyż miłość i pokój gościły w ich domu.

niestety nadeszły dla nich smutne dni, kobieta zachorowała. Jej stan wciąż się pogarszał, traci-

ła siły, wprost niknęła w oczach. nikt nie wiedział, co jej jest i nikt nie umiał jej pomóc.

Pewnej bezsennej nocy myślała, że nadchodzi kres jej dni. Żal jej było odchodzić z tego pięk-

nego świata. Jej serce rozdzierał niepokój o los ukochanego męża i dzieci. zapłakała gorzko nad

swą nieszczęsną dolą. gdy znużona zapadła wreszcie w sen jej oczom ukazał się widok przecudny.

Ujrzała świetlistą postać Maryi Bramy niebios. najświętsza Panienka spoglądała na chorą kobie-

tę z dobrocią i miłością, a blask Jej chwały rozświetlił ciemność nocy. spokojnym i ciepłym głosem

rzekła: „napij się wody z czystego źródła, w które pada pierwszy promień poranka, w które nigdy

nie wpadło światło księżyca, w którym nie leżał jeszcze żaden liść, z którego nie piło nigdy żadne

zwierzę, nad którym nie frunął jeszcze żaden ptak, wtedy wyzdrowiejesz „.

wypowiedziawszy te słowa Maryja znikła. nie mogąc doczekać się ranka kobieta zbudziła mę-

ża i pełna nadziei opowiedziała mu o tym niezwykłym spotkaniu. nie umiała jednak powiedzieć,

gdzie owo źródło może się znajdować. Mąż, mimo wszystko, chwycił zaraz dzban na wodę i wyru-

szył w drogę. dużo było źródeł w okolicy, ale żadne nie pasowało do opisu Jasnej Pani. Pytał ludzi,

lecz nikt nie umiał mu pomóc. z uporem szedł dalej. aż w końcu zrezygnowany, z ciężkim sercem

postanowił wracać do domu. strach o konającą żonę trawił jego zbolałe serce. szedł smutny pro-

sząc w modlitwie Matkę Bożą o pomoc. i tak jak zawsze, Pocieszycielka strapionych nie pozosta-

wiła go w potrzebie kierując jego kroki na Świętą górę. otwarte wrota kaplicy wprost zapraszały

87

do środka. wszedł i zatopił się w modlitwie. strach i rozpacz zaczęły powoli topnieć, a ich miejsce zajmowały spokój i ukojenie. wyszedł z kaplicy z nadzieją w sercu i rozejrzał się dookoła. na wschodzie  niebo  właśnie  poczęło  różowieć,  gdy  wzrok  jego  padł  na  bujną  kępę  trawy  pośród  piasku.

w tym momencie z pobliskich drzew dał się słyszeć głos kruka, który brzmiał jak słowa: „grzeb!

grzeb!”.  Ponieważ  nie  miał  ze  sobą  żadnych  narzędzi,  gołymi  rękoma  zaczął  odgarniać  piasek

i w momencie, gdy słońce wzeszło, wytrysnął z ziemi strumień wody klarownej i czystej. a więc

słowa Panny nad Pannami spełniły się! To ona zaprowadziła go do kaplicy na Świętej górze, wlała

w jego serce nadzieję i wskazała drogę do źródła!

Pełen niewypowiedzianego szczęścia napełnił dzban wodą i pośpieszył do swojej żony, która tak

już opadła z sił, że w każdej chwili mogła odjeść z tego świata. z chwilą gdy napiła się wody z cu-

downego źródła wróciły jej siły i wkrótce znów mogła jak dawniej krzątać się po domu. Miłość, ra-

dość i spokój zagościły w nim już na zawsze. a źródło na Świętej górze Polanowskiej biło dalej. Lu-

dzie z dalekich okolic dowiadywali się o jego cudownej mocy, przybywali doń, by zaczerpnąć wody

i odzyskiwali zdrowie. nadano temu niezwykłemu miejscu nazwę studni Życia i pod tą nazwą zna-

ne jest do dzisiaj

88

Wilcza dola

do klaczy ze źrebakiem pasących się na łące przyszedł głodny wilk i chciał pożreć źrebaka. klacz

pomyślała,  że  jedynie  podstęp  może  uratować  źrebię  i  podbiegła  kulejąc  do  wilka  i  zawołała:

„Chcesz zjeść źrebaka, ja już go nie lubię, ale najpierw wyciągnij drzazgę, która wbiła mi się w tylną

nogę”. wilk ucieszony perspektywą smacznego posiłku natychmiast się zgodził i podszedł do tylnej

nogi klaczy. Ledwo zbliżył pysk do kopyta, klacz wyrżnęła go kopytem w łeb tak silnie, że nieprzy-

tomny upadł. kiedy doszedł do siebie, klaczy i źrebaka już nie było.

głód stawał się coraz silniejszy, podniósł się z trudem i poszedł dalej. wtem zobaczył na pastwi-

sku dwa kozły, które się kłóciły. sądząc, że go nie zauważą, podczołgał się bardzo blisko, żeby je za-

skoczyć. Jednak kozły zauważyły go już dawno, a sprzeczka była podstępem. kiedy się zbliżył po-

prosiły go, by był ich rozjemcą. Tego który będzie winny, będzie mógł zjeść. wilk się zgodził i usiadł

między kozłami. Te z dwóch stron w pełnym rozbiegu walnęły w wilka łamiąc mu kilka żeber. Padł

na ziemię. dopiero po długim czasie przyszedł do siebie, ale kozłów już nie było.

z rozbitym łbem i połamanymi żebrami powędrował dalej i spotkał maciorę z 9 prosiętami, któ-

re beztrosko ryły w rowie koło młyna. Posiłek wydawał się pewny. Maciora jednak dobrze pilnowa-

ła prosiąt i wybiegła mu naprzeciw mówiąc: zeżryj jedno, albo dwa z moich prosiaków, bo nie mo-

gę ich wszystkich wykarmić, ale najpierw musimy je ochrzcić, by mogły wejść do raju. wilk był za-

dowolony. Poszli do młyna wodnego, do miejsca gdzie woda wpadała na koło młyńskie. Maciora we-

pnęła deskę nad koryto i stanęła na jej końcu, wilk wszedł na drugi koniec nad wodę by móc chrzcić

prosięta. kiedy pierwsze prosie miało zostać podane maciora zeskoczyła z deski i wilk spadł na koło

młyńskie. został mocno poturbowany i wrzucony do wody, tak że ledwo uszedł z życiem.

89

rozgoryczony i całkiem zrezygnowany wrócił do lasu. Tu stary chłop ścinał brzózkę toporem

na miotły. kiedy zobaczył wilka ze strachu wszedł na drzewo. wilk wcale go nie zauważył i poło-

żył się pod tym drzewem i przeklinając swój los powiedział: „a taki jestem nieszczęśliwy, niechby

Pan Bóg zrzucił z góry jakiś toporek i mnie dobił”. kiedy usłyszał to miotlarz niewiele myśląc rzu-

cił z rozmachem toporkiem wilkowi na łeb. wilk tylko zawył: „Panie Boże poważnie ja tak nie my-

ślałem” i zdechł.

90

Wdzięczny niedźwiedź

Pewna kobieta wracała z targu do domu. Śpieszyła się, bo dzieci same zostały w domu i czekały

na nią od rana. dlatego poszła przez las na skróty wąską ścieżką. nagle z gąszczu wyszedł potęż-

ny niedźwiedź. stanął na tylnych łapach i zbliżał się do niej. kobieta w śmiertelnym strachu sta-

ła bez ruchu. niedźwiedź mruczał i trzymał przed sobą przednią łapę. kobieta w końcu przemogła

strach i obejrzała niedźwiedzią łapę. wpił się w nią głęboko kolec. łapa była zaropiała i musiała

sprawiać niedźwiedziowi ogromny ból. kobieta wyciągnęła szybko igłę, wydłubała drzazgę i usunę-

ła ropę. niedźwiedź ostrożnie stanął na skaleczonej łapie. kiedy to mu się udało mruczał zadowolo-

ny i złapał zębami fartuch kobiety i ciągnął ją w gąszcz. stanął przy starym dębie. kobieta myślała,

że wybiła jej godzina. niedźwiedź jednak puścił fartuch i wspiął się na dąb. kobieta zaczęła ucie-

kać. wtedy niedźwiedź zszedł z drzewa, dogonił ją, znów złapał zębami za fartuch i przyprowadził

z powrotem pod drzewo. kobieta stała pod drzewem, a niedźwiedź wlazł do połowy wysokości dębu,

w sadził łapę w dziuplę dzikich pszczół, wyciągnął kilka plastrów miodu i wrzucił kobiecie do far-

tucha. dopiero teraz kobieta zrozumiała, że niedźwiedź chciał się jej odwdzięczyć. kiedy fartuch

był już pełen miodu niedźwiedź zszedł z drzewa i zaprowadził kobietę na ścieżkę, gdzie wyciągnę-

ła mu drzazgę. sam odszedł w gęstwinę. kobieta z dużą ilością miodu wróciła do domu i opowiada-

ła dzieciom o tej cudownej przygodzie.

91

Zemsta podziemnych ludzików w Żydowie

Pewna gospodyni z Żydowa dziwiła się, że jej dobrze karmione krowy już od dłuższego czasu dają

tak mało mleka. wreszcie zapytała o to służącą, która odparła: „Ja też się temu dziwię. kiedy po do-

jeniu wlewam mleko do wiadra i tylko na chwilę się odwrócę, to połowa mleka znika”.

„To  pewnie  robią  ci  bezużyteczni  podziemni  ludkowie”,  zawołała  rozgniewana  gospodyni,

„ale poczekajcie” – dodała. Pobiegła do kuchni i nastawiła duży kocioł wody na ogień. kiedy woda

się zagotowała zaniosła kocioł do obory. w kącie była świeżo zryta podłoga. Tam wylała gorącą wo-

dę i powiedziała: „już więcej tu nie wrócicie”. i zadowolona wróciła do kuchni.

niedługo potem do obory weszła służąca. Poczuła, że coś ją ciągnie za skraj spódnicy. zobaczy-

ła malutką karlicę, nie miała nawet stopy wysokości. karlica powiedziała: „weź wszystko co do cie-

bie należy i znikaj”. służąca pobiegła do swego pokoju i pośpiesznie zaczęła pakować swoje rzeczy.

w pośpiechu i strachu niejedną przeoczyła. naglę pojawiła się obok ta sama karlica, pokazała jej za-

pomniane rzeczy i rzekła: „Bezlitosna gospodyni poparzyła moje dziecko w kołysce. za to teraz zo-

stanie ukarana” i wypchnęła służącą za drzwi.

Ledwie dziewczyna zdążyła opuścić podwórze, ze wszystkich zabudowań wystrzeliły jasne pło-

mienie. nikt nie zdołał się uratować.

92

Złodziejka zostaje zaczarowana

100 lat temu mieszkała w Polanowie kobieta, która potrafiła

różne choroby „zamawiać”. znała też różne zaklęcia, także za-

klęcie na złodzieja. Jeśli zostało wypowiedziane nad jakąś rze-

czą, to złodziej próbujący ją ukraść nie mógł się ruszyć z miej-

sca. dopiero nowe zaklęcie może go uwolnić. Musi to nastąpić

przed wschodem słońca, bo w przeciwnym wypadku złodziej

sczernieje.

Latem tej kobiecie stale ginęły z ogrodu warzywa. Mimo

tego, że stale pilnowała nie mogła złapać złodzieja. wówczas

w tajemnicy wypowiedziała czarodziejskie zaklęcie nad swo-

imi warzywami.

kiedy następnego ranka poszła do ogrodu zobaczyła tam

pochyloną  nad  kapustą  swoją  starą  sąsiadkę,  która  nie  mo-

gła się podnieść, ani ruszyć z miejsca. szybko wypowiedzia-

ła czarodziejskie zaklęcie. Był to ostatni moment, bo słońce

zaczynało już wschodzić. kobieta robiła się już trochę czar-

na na twarzy.

Pozwoliła złodziejce wrócić do domu, ale ta zaczęła choro-

wać i długi czas leżała w łóżku, aż w końcu zmarła.

93

Zmarła zabiera swego narzeczonego

Pewna dziewczyna pokłóciła się z narzeczonym i zmarła, nim

zdążyli się pogodzić. Pewnego wieczoru narzeczony przecho-

dził koło cmentarza. nagle zobaczył stojącą przed nim narze-

czoną, która poprosiła go, by następnego wieczoru przyszedł

na jej grób, żeby mogli się pogodzić.

narzeczony  jednak  nie  poszedł  na  cmentarz,  pozostał

w domu i wylegiwał się na ławie pod piecem. kiedy trzecie-

go wieczoru znów leżał pod piecem, nie mógł zaznać spoko-

ju. Czuł, że ściąga go z ławy i w końcu poszedł na cmentarz,

ale zabrał ze sobą brata. kiedy doszli do muru cmentarnego,

brat przy nim pozostał. on poszedł dalej. nagle pojawiła się

zmarła i zabrała go ze sobą. więcej go nie widziano.

od tego czasu zmarła już po ziemi nie chodziła.

94

Legendy z Postomina

95

96

Błędny ognik koło Jarosławca

nad  Martwą  głownicą  rozciągają  się  szerokie  bagna.  Pod-

czas cichych, ciemnych nocy jesiennych ukazują się tu błęd-

ne ogniki skaczące od kępki do kępki. według legendy rzecz

miała się tak.

dwieście  lat  temu  w  darłowie  kwitła  żegluga  morska,

ale  wielu  tu  mieszkających  marynarzy  było  zatrudnionych

na statkach wypływających z gdańska. Punkt zbiorczy tych

mężczyzn był w Jarosławcu. stamtąd wozami jechali do gdań-

ska.  wieczór  pożegnalny  był  wesoły,  wypili  mnóstwo  ru-

mu. nad ranem wsiedli na wozy i odjechali. Jeden z wozów

w ciemności zboczył z drogi i wjechał w bagna koło głownicy.

Miejsce było bardzo głębokie i wszyscy utonęli. dusze topiel-

ców nie mogą zaznać spokoju i dlatego ukazują się zmęczo-

nemu samotnemu wędrowcowi, jako skaczące błędne ogniki,

które prowadzą go do zdradliwego miejsca, w którym utonie.

w  innych  wioskach  ludzie  opowiadają  podobną  legendę

o błędnych ognikach. według niej ogniki to niespokojne dusze

nieochrzczonych dzieci, które zginęły nienaturalną śmiercią.

97

Cudowny ratunek przed wilkami

w dawnych czasach na mokradłach otoczonych krzakami i trzciną koło wicka Morskiego pasano

konie i źrebięta. zarośla na brzegu jeziora były świetną kryjówką dla wilków, które szczególnie

upodobały sobie młode konie. w różny sposób atakowały źrebięta, na przykład wyrywały im gar-

dziel lub wypruwały wnętrzności. wilki napadały także na samotnie wędrujących ludzi.

Tak stało się pewnego jesiennego dnia podczas ogromnej ulewy. Chłop z rusinowa jechał kon-

no po rozmokłych drogach do miasta. na granicy wioski, gdzie stał młyn, z zarośli wyskoczyła gro-

mada wilków. Jeździec spiął konia ostrogami i pognał naprzód. nagle zobaczył przed sobą drugą

sforę wilków. Przestraszony nie widział wyjścia ze śmiertelnego niebezpieczeństwa. wtedy zoba-

czył obok drogi wysoką sosnę. w jednej chwili złapał się rozłożystej gałęzi i drżąc cały wskoczył

na drzewo. zaskoczone wilki zatrzymały się i wyjąc z całej siły próbowały się wdrapać na drzewo.

wykorzystując tę chwilę koń bez jeźdźca pognał na przełaj przez pola ciągnąc za sobą wilki.

Przy swojej zagrodzie w rusinowie kopnął kopytami w bramę, budząc w ten sposób domowni-

ków. z latarniami i wilczymi dzidami z ogromnym krzykiem otworzyli bramę. koń cały zlany potem

wielkimi skokami dotarł do stajni. Przestraszone wilki uciekły w ciemną noc. Ponieważ koń wrócił

sam myślano, że jeździec nie żyje. rano grupka ludzi wybrała się na poszukiwanie zaginionego.

z wielkim zdziwieniem zobaczyli go siedzącego na wysokiej sośnie. Pół żywego zdjęto z drzewa

i zaniesiono do domu, gdzie opowiadano wszystkim o cudownym ocaleniu przed wilkami.

98

Diabelski zakład w Staniewicach

o przeszłości staniewic osnutej legendami jeszcze dziś opowiadają mieszkańcy. Mówią o wojnach

między  rozbójnikami  i  kupcami,  o  wojnie  trzydziestoletniej  oraz  o  tak  zwanym  diabelskim  za-

kładzie.

Przed kilku wiekami sołtysem staniewic został chłop selke. Polecił go w swoim testamencie

stary sołtys wormer, który funkcję swoją pełnił 30 lat. Po jego śmierci jego życzenie zostało speł-

nione.

Przez wieś płynęła rzeka, która utrudniała mieszkańcom wsi dojazd do sławna. By dostać się

do miasta musieli jechać okrężną drogą przez mokradła.

nowy sołtys chciał sam zbudować most, by dać mieszkańcom prezent na początek sołtysowania.

w zimowy poranek zaczął wozić taczką ziemię, by zrobić na rzece jak najwęższe miejsce do budowy

mostu. Pracował niezmordowanie wrzucając do wody taczkę za taczką, ale rezultatu nie było widać.

sołtys się jednak nie poddawał się i pracował dalej. gdy jednak nie było widać postępu, rozgniewa-

ny zawołał: zdaje się, że diabeł macza w tym palce. w tej samej chwili rozległo się uderzenie pioru-

na i przed sołtysem zjawił się diabeł pytając czego od niego żąda?

sołtys nie należał do ludzi, których ogarnia strach i kazał diabłu zasypać rzekę do określonej

szerokości. diabeł odrzekł: będziesz to miał za dwie godziny, ale musisz mi za to obiecać swoją

duszę.

sołtys przekonany, że diabeł nie jest w stanie wykonać pracy w tak krótkim czasie przystał

na jego propozycje.

99

szatan natychmiast wziął się do roboty. w zawrotnym tempie pędził z taczkami pełnymi ziemi ku rzece i szybko je wypróżniał. stopniowo z fal zaczęła wyłaniać się ziemia. sołtys już wiedział,

że w ciągu następnej godziny diabeł wykona pracę. Pomyślał o ucieczce, ale natychmiast tę myśl

odrzucił. diabeł i tak wykona pracę i upomni się o jego duszę. Musiał mu przeszkodzić w ukończe-

niu pracy.

szybko, jak tylko mógł, pobiegł do domu, wpadł do kurnika, chwycił dużego koguta, wsadził

go do worka i wrócił do diabła.

Jeszcze jedna taczka – krzyknął diabeł – i twoja dusza będzie należeć do mnie. sołtys wypuścił

koguta z worka i gdy ten poczuł ziemię pod nogami natychmiast zapiał. sołtys wiedział, że diabeł

nie może znieść koguciego piania.

diabeł z wściekłości wysypał ostatnią taczkę na pole, skoczył gwałtownie nad rzekę i rzucił

z jednego brzegu na drugi kamień. od tamtego czasu w staniewicach już go nie widziano. na tym

kamieniu jeszcze sto lat temu był odcisk diabelskiej stopy.

sołtys zawiózł do rzeki jeszcze jedną taczkę ziemi i mógł zacząć budowę mostu.

diabelski kamień leżał w wąwozie nad rzeką. Później został wysadzony i wykorzystany do bu-

dowy drogi.

100

Karzełek z przetaku

wędrując z Barzowic do rusinowa mija się na lewo od drogi niewielkie wzniesienie. w pobliżu

tej górki przez całe lato pasą się konie. nocą nad pastwiskiem rozlega się smutny śpiew małego

karła, który z górki toczy się w okrągłym przetaku. kiedy sito zatrzymuje się śpiew ustaje, a kula-

wy karzełek kuśtyka w kierunku koni. dosiada jednego i tak długo na nim jeździ, dopóki koń się

nie zmęczy. w ciągu nocy dosiadał wszystkie konie. Potem wraca do przetaku i znika na górce zo-

stawiając zmęczone konie.

Pastuszkowie  opowiadali  gospodarzom  dlaczego  konie  są  takie  zmęczone.  starszy  parobek

chciał się o tym przekonać osobiście. wieczorem przyczaił się za krzakiem. Po jakimś czasie naj-

pierw usłyszał smutny śpiew, a potem zobaczył toczące się sito i kulawego karzełka idącego w kie-

runku koni. karzeł dopadł konia i galopował, do czasu, aż ten się zmęczył. wtedy ujeżdżał następ-

ne. w tym czasie parobek schował sito. karzełek poprosił, by mu je zwrócił, a w zamian za to obie-

cał mu dostarczać w każdą niedziele czystą białą koszulę. Parobek na to przystał. od tego czasu

już nikt nigdy nie ujeżdżał w nocy koni, a na łóżku parobka co niedzielę leżała czysta biała koszula.

starą koszulę zawsze ktoś zabierał. działo się tak, aż do wesela parobka. Po nim na pastwisku pa-

nował spokój, a parobek nie otrzymywał już nowych białych koszul.

101

Karzełki wyprowadzają się z Rusinowa

wdowę po gospodarzu obudził w nocy hałas. Miała wrażenie, że to szczury grasują w słomie. na-

raz spod łóżka wyszedł bardzo zgrabny, elegancki, malutki mężczyzna. Miał zaledwie cal wzro-

stu. Uchylił czapeczkę i poprosił gospodynie o pożyczenie naczyń. gnomki chciały w nocy urzą-

dzić chrzciny. zapytał także, czy nie zgodziłaby się zostać matką chrzestną. Jeśli wyrazi zgodę,

to do końca życia nie będzie tego żałowała, pod warunkiem, że nikomu o tym nie powie. kobieta się

zgodziła. w niedzielę usiadła pięknie ubrana w fotelu, ciekawa, co teraz będzie się działo.

o północy spod łóżka wyszedł cały rząd pięknie ubranych krasnali. Pośrodku szli rodzice wraz

niemowlęciem. karzełki w mig ustawili ławy i naczynia i zasiedli za stołami. dwóch małych mu-

zykantów grało wesołe melodie do tańca. krasnale tańczyli aż do pierwszego piana koguta. wte-

dy ich wódz serdecznie podziękował gospodyni i obiecał jej pomoc pod warunkiem, że codziennie

w wyznaczonym miejscu w stodole będzie stawiała miskę pełną mleka. gospodyni obiecała spełnić

prośbę. i raptem pokój opustoszał.

kobieta zasnęła. gdy się obudziła zastanawiała się, czy to nie był sen. wtedy na podłodze zo-

baczyła naparstek, podniosła go i okazało, że jest to mały kubeczek pozostawiony przez karzełki.

wiedziała już, że to była jawa. i codziennie stawiała w stodole miskę z mlekiem.

102

Przed śmiercią męża żyła bardzo skromnie. Teraz powodziło jej się dostatnio, tak że mogła

dobrze wyposażyć dzieci. gdy przekazała gospodarstwo synowi, ten musiał obiecać, że będzie co-

dziennie stawiał miskę z mlekiem w stodole. Po jakimś czasie synowi zrobiło się szkoda mleka i na-

lał do miski wody.

wtedy pojawił się krasnal i powiedział, że za ten czyn będzie ukarany. Jeśli gospodarz jest

tak  chciwy  –  dodał  –  to  dla  nas  nie  ma  tu  miejsca.  syn  obiecał,  że  się  poprawi,  ale  karzełki nie chciały z nim rozmawiać. odtąd mali ludkowie nie pokazali się w rusinowie. nie tylko gospodarz, ale i cała wieś zubożała.

o tym, że wydarzenia te miały naprawdę miejsce świadczy to, że na małym wzniesieniu w wio-

sce można znaleźć fragmenty zastawy stołowej gnomków.

103

Odlewanie dzwonów Łącku

dźwięk dzwonów łąckiego kościoła jest znany w okolicy od dawien dawna. na wieży znajdują się

trzy średniowieczne dzwony. najmniejszy jest bez napisu i jest najstarszy. dwa większe mają epi-

grafy i proste ozdoby na uchwytach. Podobno zostały wykonane przez ludwisarza z łącka. Ponie-

waż dzwony przeznaczone były dla kościoła w jego rodzinnej wsi, mistrz chciał je wykonać szcze-

gólnie pięknie, miały być arcydziełami, jego najlepszymi pracami. Ludwisarz odlewał je trzy razy,

lecz nie był zadowolony ze swojej pracy. Podczas czwartej próby mistrza odwołano. wtedy uczeń

nie potrafił oprzeć się pokusie i sam dokonał odlewu dużego dzwonu. Po powrocie mistrz wpadł

w szał i zaczął się znęcać nad chłopcem, który uciekł i skrył się w lesie.

dzwon odlany przez ucznia miał piękną, jasną barwę dźwięku, tak że wszyscy go podziwia-

li. Chłopiec stał się znany i otrzymywał więcej zamówień, niż jego mistrz. Ten pękał z zazdrości,

a  w  jego  sercu  rosła  wielka  zawiść.  Postanowił  go  zabić,  co  niebawem  uczynił.  zwłoki  zakopał

pod korytem w chlewie. Jednak zwłoki odkryto i mistrza słuszne ukarano.

dzwon dzwoni do dziś i słychać zażalenie w jego dźwięku:

kto mnie odlewał,

ten nie żyje:

został pochowany

pod korytem w chlewie.

według innego podania, to mistrz podobno wyczytał te słowa podczas bicia dzwonu i pełen

skruchy zgłosił się do sądu.

104

O tajemniczym łabędziu na jeziorze Wicko

koło łącka, gdzie strumyk klasztorny wpływa do jeziora, księżna adelajda Brunszwicka w 1394 ro-

ku założyła klasztor. zakon kartuzów był jednak zbyt ubogi, by mógł utrzymać klasztor na takim

odludziu, więc zakonnicy przeprowadzili się do darłowa do klasztoru korona Maryi. na miejscu

dawnego klasztoru w pobliżu łącka jeszcze dzisiaj można znaleźć szczątki starego muru.

Mnich z tego klasztoru popełnił straszną zbrodnię. Porwał dziewicę z łącka, a kiedy nie chcia-

ła mu być posłuszną, zgwałcił ją i wrzucił do jeziora. Po chwili wypłynął z toni śnieżnobiały ła-

będź i z żałosnym śpiewem poruszał się po jeziorze. łabędź zawsze wypływał w miejscu zatonięcia

dziewczyny.

Żałosny  śpiew  łabędzia  zwrócił  uwagę  rybaków,  którzy  zauważyli,  że  ptak  ten  był  większy

od pozostałych i miał pięknie upierzoną głowę. Poza tym nie był płochliwy, nie uciekał kiedy rybacy

do niego podpływali. zaciekawieni zaczęli badać dno jeziora i odkryli zwłoki dziewczyny obciążone

kamieniami. od razu domyślili się, że mordercą jest mnich, gdyż jego dziwne i skryte zachowanie

rzucało się w oczy.

nieczyste sumienie nie dawało mu spokoju. Uciekł do lasu, wędrował po wydmach, gdzie zgi-

nął. Po latach odkryto szkielet przykryty mnisim habitem. Tak zginął złoczyńca w wydmowych

piaskach.

Jego duch nie zaznał spokoju. straszy od czasu do czasu przerażonych wędrowców. Także ła-

będź niekiedy się pokazuje. kto zobaczy tego pięknego, większego od innych ptaka z piękną głową,

ten zazna szczęścia.

105

Podziemne karzełki w Rusinowie

w rusinowie dawniej mówiono: kto chce trzymać dziecko do chrztu powinien zażyć kąpieli w sta-

wie olszowym na łąkach. ale powinien uważać, by woda nie dostała mu się do oczu, bo wtedy oślep-

nie. Ciekawski parobek chciał sprawdzić prawdziwość tej opowieści. kiedy go poproszono w kumy

poszedł do stawu, zanurzył się i zmoczył jedno oko. Mimo ogromnej ciekawości bał się zmoczyć dru-

gie. i co się stało? w drodze do kościoła zobaczył coś bardzo dziwnego – wielu podziemnych lud-

ków pracowicie biegających tam i z powrotem, którzy nosili buraki i zboże do swoich podziemnych

mieszkań. im bliżej był kościoła, tym obserwował większy ruch małych, mierzących zaledwie pół

cala ludków. Także podczas uroczystego obiadu po mszy wszędzie widział gnomki4, które jadły ze

wszystkich talerzy, piły z każdej stojącej na stole szklanki, skubały owoce i ciasto, ale w tak małych

ilościach, że goście tego nie zauważali.

Po obiedzie parobek udając się do domu spotkał w drzwiach karzełka ubranego w bogate aksa-

mitne szaty. aby go nie rozdeptać zrobił krok w bok. i wtedy usłyszał cienki głosik: „zauważyliśmy

dzisiaj, że nas widzisz. opowiedz jak to się stało? skąd masz ten dar?”.

Parobek opowiedział o kąpieli w stawie olszowym i zamoczonym oku. na to karzełek odpowie-

dział: „nie mów o tym nikomu. Jeśli nas nie zdradzisz, to będziesz bogaty, a my krasnale będziemy

ci pomagać”. Parobek obiecał solennie, że tak zrobi. i wtedy poczuł lekki powiew wiatru przy zmo-

czonym oku i w tej samej chwili przestał widzieć ludziki. rodzina parobka stała się bardzo bogata.

Także cała wieś zyskała na pomocy karłów. Po latach parobek, teraz już „pan” złamał daną przysię-

gę i opowiedział o karłach. wtedy gnomki opuściły rusinowo i odtąd mieszkańcy nie mogli liczyć

na ich pomoc.

4  TP Gnom: wg dawnych wierzeń ludowych karzełek, pokraczny duszek podziemny, pilnujący zazdrośnie skarbów znajdujących się pod ziemią.

106

Przeprawa promem

w dawnych czasach mieszkańcy Mazowa przepływali promem na drugi brzeg wieprzy. Jak mówi le-

genda, działy się wokół promu dziwne rzeczy, szczególnie w nocy i wtedy, gdy przybyły tu podziem-

ne ludki – gnomki.

gnomki musiały się pożegnać z rusinowem, gdyż mieszkańcy wsi zdradzili ich obecność. Pod-

czas wędrówki doszły do wieprzy i zaczęły wzywać prom. ich wołanie usłyszał ciekawski chłop.

z ukrycia zobaczył na przeciwległym brzegu trzech gnomków z tobołami. gdy spotkał się z nimi,

wyjaśniły mu, że chcą odejść z tych stron i proszą o przeprawę przez rzekę. Jest jednak jeden wa-

runek: chłop nie może zobaczyć ich wszystkich. zaproponowały, że za przeprawę zapłacą po dwa

grosze od osoby lub pół korca z góry. Chłop zdecydował się brać po dwa grosze. Ustawił miseczkę

na promie i po chwili usłyszał brzęk monet wpadających do miski, ale nikogo nie widział. gdy mi-

ska się napełniła spadła na dno promu, który zrobił się bardzo ciężki. Chłop słyszał mnóstwo gło-

sów, ale widział tylko trzech pierwszych gnomków. z dużym trudem przeprawił prom na drugą

stronę rzeki. gnomki mu podziękowały, ale nie powiedziały dokąd się udają.

Chłop przeliczył pieniądze. okazało się, że uzbierała się ogromna suma. zaczął się zastanawiać

czy gdyby wziął pół korca za przeprawę suma nie byłaby jeszcze większa.

107

Skąd się biorą wilkołaki

dawniej  wierzono,  że  niektórzy  ludzie  mogą  zmieniać  się

w  wilki  i  z  czasem  stają  się  wilkołakami.  Jednak  nie  każdy

człowiek  mógł  ulec  takiej  przemianie.  By  stać  się  wilkoła-

kiem konieczny był specjalny pas skrojony ze skóry straceńca

o północy przy akompaniamencie modlitwy do szatana. Posia-

dacz takiego pasa, gdy założył go przed zmierzchem – w nocy

stawał się wilkołakiem, który buszuje po okolicy, rozszarpu-

je konie i czasem napada na inne zwierzęta. Trudno było zła-

pać wilkołaka. Trzeba go było trafić święconą kulą. Trafiony,

umierając znów stawał się człowiekiem.

108

Sobowtór z Rusinowa

Pastor rahn urzędował w rusinowie przeszło pół wieku (1743-1794). Podczas jego posługi spłonęła

plebania. ale ta legenda mówi o innym wydarzeniu: o domniemanym sobowtórze księdza.

sobowtór ukazywał się we wsi i na polach, kiedy mieszkańcy wiedzieli, że pastor jest w domu.

służące często widziały sobowtóra i dlatego żadna z nich nie chciała na plebanii pracować. w koń-

cu odważna dziewczyna opowiedziała pastorowi o zjawie. Powiedziała, że widziała ją na strychu,

w ogrodzie i na polu, choć wtedy pastor przebywał w gabinecie. Pastor poprosił by natychmiast po-

informować go, gdy pojawi się sobowtór.

Pewnego letniego dnia pastor w swoim gabinecie przygotowywał się do niedzielnej mszy. służą-

ca w tym czasie pracowała w ogrodzie i zobaczyła, pastora przechadzającego się ścieżką w pobliżu

płotu. szybko wtedy pobiegła do gabinetu i zobaczyła, że ksiądz siedzi przy biurku. Bez tchu krzyk-

nęła: „Pastorze, szybko, tam w ogrodzie jest on”.

Pastor wstał, wziął biblię i wyszedł, ale nie pozwolił nikomu iść za sobą. Co robił w ogrodzie

nie wiadomo. słychać było jedynie głośne czytanie biblii i wezwania by zjawa odeszła.

od tego czasu nikt więcej nie widział sobowtóra.

109

Statek widmo na jeziorze Wicko

dawno temu, w XiV-XV wieku, mieszkańcy nadbrzeżnych osad zajmowali się rozbójnictwem mor-

skim. Podczas sztormowych nocy zapalali na wydmach duże ogniska, by przywabić błądzące i po-

trzebujące pomocy statki.

Pewnego jesiennego wieczoru wartownicy zauważyli trójmasztowy statek, który walczył z sza-

lejącym sztormem. statek dryfował, gdyż jeden maszt był już złamany. nie było prawie żadnej wi-

doczności. statek zbliżył się do wysokiego brzegu koło Jarosławca. wtedy jeden z marynarzy za-

uważył na wschodzie duży ogień przy brzegu.

Czy tam ma być ratunek? Miejsce do zawinięcia i do postoju? kapitan skierował statek w kie-

runku ognia. Był to jednak tylko zwodniczy podstęp, który zwabił statek na płytkie wody, gdzie

osiadł na mieliźnie. nie było już ratunku. Cała załoga utonęła, a z pięknego statku pozostał jedynie

wrak.

Pamięć o tym haniebnym czynie żyje do dziś. Przed nadchodzącym nieszczęściem lub powodzią

wrak statku unosi się – jakby z pomocą niewidzialnych rąk – z dna morza do góry, bardzo wysoko,

aż zawiśnie nad ludźmi. w bladym świetle księżyca widoczne są bardzo dokładnie stare części stat-

ku, widać dwa całe i jeden złamany maszt, kapitana na mostku i załogę proszącą o pomoc. wszyst-

ko to dzieje się w zupełnej ciszy. Potem statek przenosi się nad jeziorem do Jezierzan i znika w du-

żej stodole.

110

Trzy pierścienie

Panny  z  rodu  Puttkamerów  odwiedził  w  ich  rodowym  zam-

ku  w  złakowie  czarny  rycerz  i  poprosił  najstarszą  z  sióstr,

by  z  nim  poszła.  Ta  odmówiła,  podobnie  jak  druga  z  sióstr.

Pójść  zdecydowała  się  najmłodsza.  Czarny  rycerz  przypro-

wadził  ją  do  zagajnika  i  tu  wrzucił  coś  do  fartucha.  zabro-

nił jej patrzeć za siebie w drodze powrotnej. Ciekawość jed-

nak  zwyciężyła  i  dziewczyna  spojrzała  za  siebie.  zobaczyła

gromadę małych postaci z pałkami, które zbliżały się do niej.

dziewczyna wyrzuciła zawartość fartucha i przybiegła do do-

mu. na skraju fartucha zauważyła trzy złote pierścienie, któ-

re się tam przyczepiły.

następnego wieczoru, gdy siedziała w ogrodzie, znów po-

jawił się czarny rycerz i powiedział: „od tych pierścieni zale-

żą losy twojego rodu. Jeśli zginie pierwszy – w murach zamku

utworzy się szczelina, której nie da się zamurować. Jeśli zgi-

nie drugi, to przy życiu zostaną tylko dwaj mężczyźni z rodu,

a po stracie trzeciego pierścienia cały ród zubożeje.

dwa  pierścienie  zaginęły.  Po  stracie  pierwszego  w  mu-

rach zamku powstała szczelina. Trzeci pierścień jest staran-

nie przechowywany.

111

Widmo na murze cmentarnym w Łącku

od  dawna  znane  są  miejsca,  w  których  straszy,  na  przykład  cmentarze,  odosobnione  mostki

czy dróżki z wierzbami. Ludzie omijają je lękliwie, zwłaszcza gdy jest ciemno. na niektórych cmen-

tarzach w gminie naprawdę straszyło. Tak mówiono.

Pewnego razu dwaj chłopcy bawili się w duchy i za to zostali ukarani bardzo srogo.

Legenda mówi o synu rybaka z wicka Morskiego, który u kowala w łącku uczył się rzemiosła.

Często odwiedzał rodziców, ale zawsze w towarzystwie drugiej osoby, gdyż bardzo bał się duchów.

kiedyś musiał samotnie odbyć drogę. z powodu dużego wesela nie znalazł osoby, która by mu mo-

gła towarzyszyć. dowiedziało się o tym, dwóch młodych ludzi z łącka, którzy wiedzieli o jego wiel-

kiej lękliwości. Postanowili go nastraszyć. Uczeń kowala był barczysty, wysokiego wzrostu. w rę-

ku trzymał duży ciężki dzban kamionkowy dla szynkarza w łącku. gdy był w pobliżu cmentarza

zobaczył na murze bardzo dużą postać w białej szacie z dziwnie wielką głową, świecącymi oczami

i ustami jak żywy ogień. kolana się mu zatrzęsły, a zęby zadzwoniły. wtem zobaczył drugą strasz-

liwą postać wychodzącą z cienia drzew i zagradzającą mu drogę. Chłopiec jąkając się poprosił by

go przepuściła. Postać potrząsnęła głową i wyciągnęła rękę chcąc go dotknąć. Chłopiec w szalonej

rozpaczy uderzył ją z całej siły dzbanem. rzekome widmo z głośnym krzykiem upadło na ziemię,

a widmo z muru cmentarnego uciekło chowając się między krzyżami.

Przyszły kowal zapomniał o strachu, zbliżył się do leżącej postaci i rozpoznał w niej swego

znajomego, który niestety już nie żył. obok zakrwawionej głowy leżała duża rozłupana dynia. sąd

uniewinnił chłopca z zarzutu zabójstwa, gdyż działał w obronie własnej.

112

Zasypana wieś

dawno, dawno temu na mierzei między jeziorem wicko a Bał-

tykiem leżała bogata wieś. dzisiaj rozciągają się tam wędrują-

ce wydmy i lasy.

kiedy zaczęto wycinać las, piasek zasypywał okolice. Two-

rzyły się piaskowe góry. wędrujące piaski pomału pokrywa-

ły  wieś.  duża  wydma  posuwająca  się  w  głąb  lądu  pokrywa-

ła wszystko, lecz posuwając się w kierunku jeziora odkrywała

ruiny domów. nie na długo, następna wydma zakrywała je po-

nownie. Legenda mówi, że okoliczna ludność widziała funda-

menty  domostw,  które  czasem  wystają  z  piasków.  Po  sztor-

mach znów znikają.

113

Z jawa na drodze do Radosławia

Chłop z radosławia nie miał szczęścia ani w życiu, ani w go-

spodarstwie, które zupełnie podupadło. Pewnego dnia poje-

chał  do  sławna  na  targ,  by  sprzedać  tłuste  świnie.  Pienią-

dze jednak musiał oddać natychmiast wierzycielowi. smutny

wsiadł  na  wóz.  w  drodze  do  domu  myślał  o  swoim  tragicz-

nym położeniu i głośno powiedział: „najlepiej się powieszę”.

w tej samej chwili zobaczył przed sobą dwóch krasnali, któ-

rzy skinęli głowami i powiedzieli: „Tak, zrób to, wtedy cała

bieda się skończy”. i zniknęli.

apatyczny  i  z  ciężkim  sercem  dojechał  do  domu.  Prze-

stał  jeść  i  pić  i  myślał  tylko  o  samobójstwie.  w  końcu  po-

padł  w  obłęd.  rodzina  musiała  go  nieustannie  pilnować

aż do śmierci.

114

Legendy z Sianowa

115

116

Bractwo Kurkowe

Fryderyk wilhelm iV jako młody jeszcze książę często bywał

na Pomorzu. odwiedzał kąpielisko morskie w darłówku. Pod-

czas jednej kąpieli zaczął tonąć. z morza wyciągnął go ratow-

nik elchert. Mówi o tym tablica na domu zdrojowym w parku.

Jadąc  do  darłówka  przejeżdżał  przez  sianów.  Tu  witała

go parada Bractwa kurkowego, którą książę odbierał z uśmie-

chem na twarzy. szczególnie miło witał króla strzelców pyta-

jąc go o życzenia i potrzeby. król strzelców po namyśle po-

wiedział: „sztandar!!!”. a z tyłu szeregu ktoś dodał mówiąc

gwarą pomorską: „Bęben też by się przydał”. książę to także

usłyszał i kazał adiutantowi zapisać: sztandar i bęben, głośno

używając gwary pomorskiej tak jak jego poddani.

ku wielkiej radości wszystkich członków Bractwa kurko-

wego otrzymali oni sztandar i bęben.

117

Cudowny piec przy plebanii

stara plebania w sianowie groziła zawaleniem i była także za mała dla licznej rodziny pastora. zde-

cydowano o nowej budowie z obszerną pracownią dla duchownego, tak by mogła pomieścić dużo

książek.

„no, mówił jeden – najlepiej postawmy piec na zewnątrz, wtedy znajdzie się miejsce na biblio-

tekę”.

drugi na to: „Musi to być piec piękny, wyjątkowy”.

i tak wielki piec rósł przed plebanią, piec wyjątkowo piękny. wszyscy z utęsknieniem czekali

na zimę, by zobaczyć cudo przy pracy.

„To jest piecyk do rzeczy. na pewno darłowianie takiego nie zrobią. My, sianowianie jesteśmy

lepsi. darłowianie pękną z zazdrości. oni się uważają za mistrzów ze swoimi piecami na zamku

królewskim. Jak będę kiedyś książęcym nadzdunem, wtedy im pokażę, nauczę ich rozumu” – mówił

sianowski zdun.

wreszcie nadeszła mroźna noc. strażnik miejski zbudził nad ranem burmistrza. Burmistrz ka-

zał kościelnemu porządnie napalić, gdyż takie cudowne źródło ciepła musi być mocno nakarmione.

zaczęto  karmić  potwora  bukowymi  i  dębowymi  polanami,  tak  że  iskry  fruwały  i  tańczyły,

a z pieca buchało takie ciepło, że było je czuć aż na rynku. Twarz zduna także płonęła. Przyszły

nadzdun książęcy mówił z dumą: „widzicie co potrafimy”. Burmistrz postanowił złożyć pastorowi

wizytę. kiedy wszedł do pokoju stanął jak żona Lotta z otwartymi ustami. w pokoju panowało lodo-

wate zimno. Pastor chodził po pokoju w futrze i rękawicach, szyję miał owiniętą szalem. Tak grubo

ubrany przygotowywał kazanie na niedzielę. Burmistrzowi było głupio i zimno i czym prędzej po-

biegł do swego ciepłego domu.

118

natomiast w ratuszu trwała gorąca dyskusja. atakowano zduna, lecz ten bronił swojego dzieła.

kazanie niedzielne pastora wpłynęło na słuchaczy jak kazanie Hioba. Czym prędzej wstawili zwy-

kły piec do pokoju studyjnego duchownego. a tajny nadzdun książęcy zachorował na melancholię.

119

Diabelskie bagno koło Karnieszewic

w dawnych czasach koło karnieszewic było duże jezioro. dziś nie ma po nim śladu. zarosło i zmie-

niło się w torfowisko. Podobno za sprawą diabła.

Ponieważ jezioro zarastało i powoli zmieniało się w bagno, wyginęły w nim ryby i chłopi nie

mieli co łowić. Postanowili je zasypać. Po roku mozolnej pracy zasypali zaledwie małą część je-

ziora. na naradzie u sołtysa zastanawiali się, jak przyspieszyć prace. Jeden z chłopów drapiąc się

za uchem powiedział: „gdyby tak diabeł mógł pomóc, to wszystko szybciej by szło”.

w tej samej chwili otworzyły się drzwi i wszedł modnie ubrany kulejący panicz. To był zły. za-

proponował zebranym, że w ciągu jednej nocy zasypie jezioro w zamian za ich dusze. Chłopi po-

myśleli, że zły sobie w tak krótkim czasie nie poradzi i zawarli umowę, w myśl której diabeł miał

o północy rozpocząć pracę i zakończyć ją do rana. Jeśli w tym czasie wykona zadanie, dusze będą

jego, jeśli nie, to umowa będzie nieważna.

o północy cała wieś zebrała się nad jeziorem, by obserwować prace diabła. zły zjawił się wraz

ostatnim uderzeniem kościelnego zegara. w olbrzymim fartuchu miał pełno ziemi torfowej, którą

wrzucił do jeziora. Pracował bardzo szybko, tak że w niedługim czasie prawie całe jezioro zostało

zasypane. Przestraszeni chłopi zaczęli się modlić i przeklinali nieszczęsną umowę zawartą ze złym.

w końcu zrozpaczona niewiasta klasnęła w dłonie tak głośno, że obudził się kogut z pobliskiego go-

spodarstwa i głośno zapiał. za chwilę głośne pianie dało się słyszeć ze wszystkich kurników w wio-

sce. diabeł wściekł się, zerwał buty z nóg i cisnął je do błota i sam głową w dół skoczył do nie zasy-

panego jeszcze kawałeczka jeziora udając się prosto do piekła.

do dziś z dawnego jeziora zostało niewielkie oczko, a diabeł niekiedy wychodzi przez nie szuka-

jąc swoich butów. Jeśli napotka człowieka zabiera go do piekła.

120

Jak burmistrz kupił torf

w dawnych czasach palono w piecach drewnem i torfem. Torfiarze sprzedawali swój produkt na tar-

gowiskach lub bezpośrednio w domach. kiedyś jeden z torfiarzy pojechał ze swoim ładunkiem pro-

sto do najokazalszego domu w mieście. zapukał jeden raz do drzwi – nic, drugi i trzeci raz – nic.

wreszcie odważył się, chwycił za klamkę i drzwi się otworzyły. w pokoju było ciemno, a na pytanie:

„Czy ktoś chce kupić torf?”, odpowiedź przyszła z kąta przy piecu: „Tak”.

„Czy mam go zrzucić na podwórku?”. na to pytanie także przyszło głośne: „Tak”.

zadowolony torfiarz ucieszył się, że tak szybko załatwił interes, o cenie postanowił dyskuto-

wać później. kiedy po rozładunku wrócił do pokoju zastał przy biurku, o dziwo, samego burmistrza.

„Torf zrzuciłem. Proszę o pieniądze”.

„ależ, mój drogi, na pewno się mylicie, nie kupowałem żadnego torfu” – odpowiedział burmistrz.

na to chłop odpowiedział, że z kąta przy piecu ktoś torf zamówił.

„z kąta przy piecu?” – zaśmiał się burmistrz. – „to musiała być Papchen, moja papuga. skoro pa-

puga zamówiła, powinna także zapłacić. ale niech będzie, ile mam zapłacić?”.

„Myślę, że dwa talary. To nie za dużo”.

„Tu są pieniądze. a teraz chodź tu Papchen”. Po wysłuchaniu kazania papuga wróciła do kąta.

Po południu, przy kawie, burmistrz opowiadał o tym zdarzeniu gościom. w czasie kiedy wszy-

scy płakali ze śmiechu, kotek wskoczył na stół i wylizał słodką śmietanę. widząc to burmistrzo-

wa złapała kota z ogon i dała mu porządnego klapsa. złajany kotek wielkim susem skoczył za piec,

gdzie siedziała już nadąsana papuga. Papuga zadowolona z tego, że kot został połajany zatrzepota-

ła skrzydłami i zapytała: „Także kupiłeś torf?”.

121

Jak krzew jałowca znalazł się w Iwięcinie

o jałowcowy las w iwięcinie toczyła się około 200 lat temu rozprawa sądowa. Ciągnęła się lata-

mi. dopiero wielki elektor rozstrzygnął spór przyznając prawo własności iwięcinianom. stało się

to tak. w osiekach za czasów katolickich stał sławny kościół odpustowy. kiedyś pastuszka świń po-

szła do ołtarza, by przyjąć świętą komunię, przed żoną dziedzica Paulą Bulgrin. Ta szlachetna da-

ma była tak tym oburzona, że mocno popchnęła biedną kobietę. Przestraszony ksiądz upuścił ho-

stię na podłogę. strach obleciał wszystkich obecnych w kościele, gdyż dziedziczka nagle zapadła

się w ziemię do kolan. Pani Bulgrin od razu zorientowała się co się stało. Przyznała się do śmiertel-

nego grzechu i zaczęła się modlić do Boga prosząc go o wybaczenie. Pan Bóg nie odmówił jej łaski.

ksiądz podał jej rękę i pomógł wydostać się z ziemi i podniósł zakrwawioną hostię, którą odtąd wy-

stawiono jako relikwię w złotej monstrancji.

wieść o cudzie błyskawicznie się rozniosła. osieki stały się znaną miejscowością pielgrzymko-

wą. Tysiące osób przybywało do wsi, by zobaczyć cud na własne oczy i poprzez siłę krwawiącej ho-

stii otrzymać przebaczenie grzechów i uzdrowienie z choroby.

gdy jednak nowa nauka dotarła w te strony ksiądz uznał, że wszystko to było wielkim zabobo-

nem. wyjął hostię z monstrancji i zaczął się modlić: „o Jezu Chryste, synu Boga, który przyszedłeś

do nas w postaci chleba i wina, odpuściłeś nam nasze winy i przebaczyłeś nam nasze grzechy czyń,

byśmy pamiętali o twojej dobroci i nie mieli innych Bogów oprócz Ciebie. zjem tę hostię jak zwykły

chleb, ale z modlitwą i podziękowaniem”. ksiądz nie zaznał szkody.

122

Podczas następnej mszy dziedzic zauważył brak świętej hostii w monstrancji. ksiądz opowie-

dział mu o swoim czynie, przekonując iż nie spotkało go nic złego, a to świadczy o tym, że Bóg

w ten sposób przemówił. dziedzic wraz z rodziną przyjął nową wiarę. Jedynie jego córka anna ka-

tarzyna von Bulgrin została katoliczką i brała odtąd udział w nabożeństwach w kościele w iwięci-

nie. Jako podziękowanie, że i miejscowi chłopi nie odeszli od swojej wiary, podarowała im jałowce.

iwięcino było ostatnią ostoją wiary katolickiej w parafii darłowskiej.

123

Jak sianowianie innym dali zapałki

wszystkie legendy, podania i opowiastki były przyczyną złej i śmiesznej opinii o sianowie. dlatego

sianowianie wymyślali różne sztuczki, aby ten stan zmienić. Próbowali różnych sposobów, lecz ża-

den nie został przyjęty przez mieszkańców. „Musi to być coś wspaniałego, coś co zadziwi świat!” –

mówili.

stało się raz, że obywatel sianowa spotkał na polu pasterza, który podczas silnego wiatru nada-

remnie próbował zapalić swoją fajkę. wiele sił wkładał w potarcie stalki o krzemień, ale sztorm

i deszcz gasiły iskierkę. sianowianim przyglądał się temu myśląc: „Pastuch tak się trudzi, jak my

o sławę w świecie”. nagle zawołał: „Mam pomysł, mam pomysł” i popędził prosto do domu. stary

pastuch patrzył za nim ze zdziwieniem.

Mądry obywatel sianowa poszedł do apteki, gdzie odbył tajną rozmowę z aptekarzem o ma-

teriałach, które się zapalają przez potarcie. obładowany wieloma torebkami zamknął się w swo-

im warsztacie nie jedząc nawet kolacji. Przez wiele dni przeprowadzał doświadczenia nie wpusz-

czając nikogo do środka. Pewnego dnia nałożył czarny garnitur, wziął cylinder i poszedł do bur-

mistrza. Po tajemniczej rozmowie ojciec miasta wezwał wszystkich rajców na zebranie w warsz-

tacie o czwartej godzinie. każdy miał zabrać ze sobą pustą fajkę i miał zobaczyć coś wyjątkowego,

coś niepojętego.

w dużym napięciu stawiła się cała rada w warsztacie. na olbrzymim stole stała duża tabakiera

napełniona najlepszym tytoniem.

124

„Teraz możecie sobie zapalić fajkę” – zapraszał mądry sianowianin. napełniając fajki tytoniem wyjęli z kieszeni stalki i krzemienie, aby zapalić ogień. Mądry z uśmiechem przyglądał się temu.

nie mając zamiaru zapalić swojej fajki.

„a teraz uważajcie” – powiedział i wziął do ręki mały patyczek z ciemną główką potarł o coś

i patyczek się zapalił. Świecił jasno i gorąco, tak że zapalił fajkę. radni patrzyli ze zdziwieniem.

każdy chciał teraz spróbować zapalić patyczek. i rzeczywiście, eksperyment się udał i fajki można

było zapalić.

„widzicie – rzekł wynalazca – to jest mój wynalazek. Ja go wam podaruję. Tak jak ten patyczek

się pali, tak nasza sława zapłonie na całym świecie. To jest prawdziwe sianowskie światło, którego

nikt nam nie odbierze”.

Mądry  sianowianin  miał  racje.  Śmieszności  tego  miasteczka  są  znane  tylko  na  Pomorzu,

ale „sianowskie zapałki” jak pochód triumfalnie zdobyły cały świat i głosiły sławę sianowa.

125

Kąśliwy pikling

na  targ  do  sianowa  zawsze  przyjeżdżało  dużo  ludzi.  Chłop

z okolicy po dobrej sprzedaży krowy postanowił coś zjeść. ku-

pił u handlarza pięknego, tłustego piklinga, którego postano-

wił zjeść popijając zimnym piwem, gdyż było bardzo gorące

lato. Poszedł więc w kierunku gospody trzymając rybę w ręce.

nagle poczuł ból we wskazującym palcu. „Ty przeklęte ścier-

wo, jeszcze mnie śmiesz gryźć? Czekaj ja cię nauczę gryźć”.

ze  złością  rzucił  piklinga  na  ziemię  i  rozdeptał  go  butami

na miazgę. Potem zaczął oglądać swoje dłonie i zobaczył pine-

skę w palcu, taką jaką chłopcy wydmuchiwali rurką. zobaczył

także złoczyńcę stojącego w otwartym oknie. Pineska miała

trafić piklinga, a nie dłoń chłopa.

126

Kłopoty z sianowskim piwem

sianowskie piwo jest lepsze, niż opinia o nim. gdyby wszystkie plotki o nim były prawdziwe, to już

nikt w sianowie by nie żył. Tymczasem wszyscy pijący sianowskie piwo cieszą się dobrym zdrowiem,

a plotki na pewno rozgłaszały okoliczne browary. szczególnie koszalińscy piwowarzy obawiali się

sianowskiej konkurencji i wymyślili następującą historię.

Ponieważ w sianowie nie było browaru, sianowianie kupowali piwo w sławnie, darłowie i ko-

szalinie. Po pewnym czasie postanowili zbudować własny browar. założyli spółkę akcyjną i wysła-

li burmistrza i kilku radnych na zwiady do różnych miast pomorskich, aby przeprowadzili testy piw-

ne. dojechali aż do szczecina i Pasewalku, także na wyspę wolin. z różnych gatunków piwa wybrali

najlepsze i najmocniejsze. w sianowie zaczęto warzyć piwo mocne i bardzo smaczne. Mieszkańcy za-

częli kupować już tylko miejscowe piwo. kupowano je nawet w koszalinie. Już nie mówiono o nim źle.

Pewnego gorącego, letniego dnia piwowar wiózł pełny wóz załadowany beczkami z piwem. na gó-

rze Chełmskiej jedna beczka spadła z wozu i potoczyła się z górki. koszalińscy chłopcy – figlarze po-

magali się jej toczyć wołając bez przerwy: „sianowskie piwo jedzie”. zdenerwowany piwowar śmigał

konie ile sił, aby zejść z oczu małym krzykaczom. oni tylko na to czekali. kiedy wóz znalazł się za za-

krętem otworzyli beczkę. z okolicznych domów wybiegli ludzie, aby w tym upale napić się darmowe-

go piwa. następstwa nie kazały na siebie długo czekać. duży upał, a może toczenie się beczki miało

zły wpływ na piwo. w każdym razie, ci którzy napili się piwa zachorowali na bóle brzucha i jeszcze go-

rzej. wszyscy przeklinali sianowskie piwo rozgłaszając, że tylko żołądek woźnicy może strawić takie

świństwo, taki diabelski trunek. sianowianie stracili rynek zbytu i musieli sami pić swoje piwo. Czym

dłużej je pili, tym bardziej umacniali się w przekonaniu, że koszalinianie celowo głosili tę płotkę. każ-

dy kto kiedyś pił trunek jęczmienny w sianowie może zaświadczyć, że jest on dobry.

127

Kobold2 z Suchej Koszalińskiej

niedaleko suchej koszalińskiej wiedziano podobno kobolda. wieczorami latał w powietrzu ciągnąc

za  sobą  ognisty  ogon.  niekiedy  ludzie  krzyczeli  do  niego:  „Pół  udziału”.  wtedy  upuszczał  poło-

wę pieniędzy, które niósł. Jeśli ludzie mu dokuczali potrafił rzucić w nich czymś tak śmierdzącym,

że ubrania nie nadawały się już do noszenia. Mieszkał w jednym z gospodarstw chłopskich. noca-

mi rozpalał w piecu piekarniczym. gdy jednak ktoś bliżej podchodził, wszystko znikało. Codzien-

nie dostawał miskę mleka. gdy pewnego razu wypił mu je parobek, głośno się o nie dopominał, do-

póki nie dostał swojej porcji. Parobkowi jakaś niewidzialna ręka wymierzyła w ciemności policzek.

długo chodził z zaczerwienioną twarzą. Pewnego razu, gdy młynarz wracał do swojego młyna, któ-

ry leżał na uboczu, kobold zastąpił mu drogę. Młynarz przeszedł na drugą stronę, ale kobold także.

nie pozostało mu nic innego jak wrócić do wsi i tam przenocować.

4  PT Kobold - karzełek, duszek, złośliwy domowy krasnal lub gnom pilnujący podziemnych skarbów. Dawni niemieccy górnicy uważali, że koboldy podmieniają srebro na uważane wtedy za bezużyteczne nikiel, kobalt, wolfram

128

Lipa przed sianowskim ratuszem

Przed ratuszem w sianowie posadzono lipę. drzewo rosło i rosło, tak że z czasem zaczęło zaciem-

niać kilka pokoi, zwłaszcza latem, kiedy było na nim pełno liści. rada miejska postanowiła sprzedać

drzewo. ogłoszono więc publiczny przetarg. w dniu przetargu przed ratuszem, w cieniu lipy, zebra-

li się sianowianie i pewien woźnica z okolicy. on wygrał przetarg. Po zapłaceniu stawki wyjechał

z miasta nie zabierając lipy.

następna wiosna była przepiękna, a lipa kwitła tak obficie, jak nigdy przedtem rzucając cień

do pomieszczeń biurowych. Burmistrz denerwował się, ale właściciela lipy nie było. aż pewnego

dnia przyjechał do sianowa. Tłumaczył się, że drzewo owszem kupił, ale nigdy nikomu nie mówił,

że je zetnie. Przeciwnie niech rośnie, gdyż daje wspaniały cień. Jego konie lubią tu wypoczywać.

Ciężka to była sprawa. nie pomyślano, że ktoś kupi drzewo po to, żeby rosło. rada miejska postano-

wiła odkupić prawo własności od woźnicy. Po długich targach ten zgodził się sprzedać lipę za duże

pieniądze. nareszcie sianowianie mogli ściąć piękną lipę, płacąc za to duże pieniądze. ale najbar-

dziej ich bolało to, że woźnica wszędzie opowiadał, jak łatwo można zarobić w sianowie.

129

Małe orzeźwienie

sianów często gościł znanych ludzi. nawet książęta pomorscy pili sianowskie piwo na swoim zamku

niedaleko miasta. wędrowcy idący z koszalina do sławna zatrzymywali się w miasteczku na krót-

ki postój.

za czasów „starego Fritza” gość z Moskwy zapowiedział swoje przybycie do miasta i popro-

sił o małe orzeźwienie – poczęstunek podczas przerwy w podróży. nie chciał, by przygotowano du-

że przyjęcie bowiem dni były upalne. na zebraniu rajców miejskich burmistrz sianowa przedstawił

sprawę, lecz nikt nie potrafił określić, jak ma wyglądać małe przyjęcie. Po długim milczeniu swój

pomysł zgłosił mistrz kowalski. Jego pomysł był tak przekonujący, że został przyjęty jednogłośnie.

na łąkach i ulicach sianowa panował lipcowy upał. książę moskiewski siedział w powozie i słu-

chał opowieści swojego adiutanta o miasteczku. z dala widać było delegację mieszkańców stoją-

cych przed bramą w szeregu, a za nimi coś ciemnego.

„gdybym nie wiedział, że sianów nie posiada garnizonu, pomyślałbym, że witają mnie artylerzy-

ści z salutką. a może to strzelcy z Bractwa kurkowego z armatką” – pomyślał książę.

Burmistrz zakończył mowę powitalną słowami: „a teraz małe „orzeźwienie” w dzisiejszym upa-

le, które wymyśliliśmy dla waszej ekscelencji”.

Potem słychać było głośne słowa komendy kowala, radnego i strażaka: „dokładnie celować! raz,

dwa, trzy! strzelać!”. i nagle strumień wody rzecznej z pompy strażackiej oblewał powóz i głowę

nic złego nie przeczuwającego księcia.

„woźnico, zwrot” – krzyknął. w tym momencie usłyszał głośne: „Hurra, z przodu ma dosyć, do-

łożyć mu z tyłu!”. w drodze powrotnej książę ominął miasto. ale i dzisiaj jest niebezpiecznie prosić

w sianowie o małe „orzeźwienie”.

130

Oszukany oberżysta

Pewien oberżysta z sianowa trzymał sztamę z drobnymi oszustami, gdyż sam potajemnie był zło-

dziejaszkiem i paserem. ale kiedyś i jego dosięgła sprawiedliwa kara. Przyczyniło się do tego dwóch

nieuczciwych wędrujących czeladników. Pierwszy był rzeźnikiem o przydomku „zarzynaj barana

w ogrodzie”, drugi był krawcem, który zawsze mówił: „zapłać oberżyście jego własnymi pieniędz-

mi”. w sianowskiej oberży jedli, pili i opowiadali gościom wesołe historie. Potem udali się na noc

do pokoju.

Po północy, gdy wszyscy już spali cichutko wykradli się z domu. w sadzie za domem stał uwiąza-

ny baran. raz, dwa, trzy, szybko rzeźnik go zarżnął i ściągnął skórę, którą wypełnili sianem i na kil-

ku kijach postawili pod drzewem. Mięso zabrali.

Po ich odejściu oberżysta wykradł się z domu do lasu, gdzie był umówiony z pomocnikiem gajo-

wego. Poprzedniego dnia uzgodnili, że za godziwą opłatą dostarczy on oberżyście świeżą rogaciznę.

rozmowę podsłuchali dwaj czeladnicy i uknuli plan.

na umówionym miejscu myśliwy cicho zapytał: „rogacizna?”.

„Tutaj”. oberżysta otrzymał ciężką paczkę w zamian za pieniądze. nazajutrz była niedziela i cze-

ladnicy spali długo. gdy zeszli do jadalni, już wszyscy odświętnie ubrani siedzieli przy dużym stole,

na którym stała pięknie pachnąca pieczeń. Po posiłku czeladnicy zapłacili dobrą gotówką, co spodo-

bało się oberżyście i jego żonie.

Po południu córka oberżysty przybiegła do ojca wołając: „szybko, nasz baran nie żyje! gdy chcia-

łam mu dać pić, przewrócił się i leży nieżywy. a w ogóle dziwnie wygląda”.

131

oberżysta i jego żona o mało nie pękli ze złości, gdy zobaczyli wypchaną skórę. „gdybym wiedział, kto to zrobił, to nie wiem co bym z nim zrobił” – krzyczał oberżysta.

„Może ja wam mogę pomóc”, usłyszał głos zza płotu. stał tam policjant z koszalina, który pytał

o dwóch czeladników. Ci dwaj wczoraj w koszalinie okradli sklep, a ślady prowadziły do sianowa.

oberżysta przyznał: „Prawda, wczoraj było tu dwóch. Jeden nazywa się „zarzynaj barana w ogro-

dzie”, a drugi...”. Mówił tak cicho, że policjant nie zrozumiał.

„no i macie zarżniętego barana”, śmiejąc się policjant odszedł. oberżysta przydomek drugiego

zataił, gdyż wydałoby się, że ten drugi opryszek zapłacił rachunek jego pieniędzmi.

132

Przesuwanie kościoła

nareszcie kościół był gotowy i odbyło się poświęcenie. na pięknej uroczystości wierni siedzieli gło-

wa przy głowie trzymając książeczki z modlitwami. w tym dniu pięknie świeciło słońce oślepiając

sianowian patrzących na kartki książeczek do nabożeństwa. księdzu także blask słońca przeszka-

dzał w odczytaniu kazania.

„nie, co za dużo, to za dużo. za tak duże pieniądze można było zbudować kościół i ustawić w in-

nym kierunku” – szeptał do ucha swojemu sąsiadowi rosły kowal. i wyrok był gotowy: „kościół jest

źle ustawiony!” narzekania usłyszał przechodzący wędrowiec. „To jest najłatwiejsza rzecz pod słoń-

cem” – powiedział. „Musicie przesunąć kościół kawałek dalej”.

„dobra rada – odpowiedzieli. Lecz jak będziemy wiedzieli, że przesunęliśmy nie za daleko?”

„To proste. na ustalonym miejscu burmistrz położy swój surdut, a wy tak daleko przepchniecie

kościół”.

z zadowoleniem przyjęto dobrą radę wędrowca i natychmiast przystąpiono do pracy. najpierw

burmistrz zdjął nowiutki surdut i położył na wyznaczonym miejscu. wszyscy obecni ustawili się pod

ścianą kościoła i pchali ile sił, aż pot lał się strumieniami.

Po pewnym czasie burmistrz zarządził przerwę, podczas której wysłał kowala, by zmierzył ile me-

trów trzeba jeszcze pchać. kowal szybko wrócił wołając: „Przestańcie! Już dość. surdut już pokryty”.

„no tak – powiedział burmistrz – jeśli my sianowianie bierzemy się do roboty, to nam się udaje

ją wykonać i to szybko”.

133

Cwany wędrowiec szybko uciekł z nowym surdutem burmistrza.

niektórzy mieszkańcy tak mocno ocierali głowami o ścianę kościoła podczas „pchania”, że wło-

sy im wyszły i byli łysi. Jeszcze dziś, widząc łysego, mówi się: „Ty też na pewno pomagałeś pchać

sianowski kościół”.

134

Sianowska skromność

Podczas sianokosów siedmiu sianowian kąpało się w rzeczce przepływającej przez miasto. Po wyj-

ściu z wody jeden z nich sprawdzał, czy nikt się nie utopił. doliczył się tylko sześciu, gdyż przez

wielką skromność nie policzył siebie. dla pewności inni też liczyli, ale zawsze brakowało jednego,

gdyż nie myśleli o sobie.

nie mogli ustalić, który z nich został na dnie rzeczki. spytali więc przechodzącego wędrowca

o radę. „no tak, powiedział – mogę wam pomóc, ale dacie mi kolację i nocleg”. obiecali i to z taką

ilością piwa, jaką zechce. „dobrze, klęknijcie na brzegu i włóżcie nosy w miękki piasek”. Usłużnie

zrobili, co wędrowiec im kazał. kiedy mocno kaszląc wstawali z klęczek, w miękkim piasku pozo-

stały dziurki po nosach. i o dziwo okazało się, że jest ich siedem. z wielką radością urządzili w mia-

steczku uroczystą ucztę, gdyż lepiej wydać pieniądze na ucztę niż na mokry pogrzeb.

Jest i druga historia podobna do tej.

Po wyborach burmistrza i ośmiu radnych wszyscy spotkali się na pierwszym zebraniu. By upew-

nić się, że wszyscy przyszli burmistrz policzył obecnych zaczynając od siebie: „Ja jestem, jeden,

dwa trzy, cztery, pięć, sześć, siedem, osiem!”. Policzył drugi i trzeci raz, zawsze brakowało jedne-

go. ale kogo nie było ? Burmistrz widział wszystkich. w końcu pastuch, który pędził krowy, po-

mógł im wyjść z opresji. nakazał wszystkim obecnym napisać własne nazwiska na kartkach, poło-

żyć je na środku stołu i policzyć. nareszcie wszystko było w porządku i narada mogła się rozpocząć.

135

Szubienica sianowska

na górce koło sianowa stała szubienica. Była znakiem miej-

scowego sądownictwa i zawsze była utrzymywana w najlep-

szym stanie, gdyż sianowianie kochali szybkie i surowe wy-

roki. Często słychać było dzwonienie, które towarzyszyło ska-

zańcowi  w  drodze  na  szubienice.  koszalinianie  także  mieli

szubienicę, ale rzadko była po zlikwidowaniu gniazda zbójec-

kiego  na  Chełmskiej  górze  używana.  kiedy  po  długim  cza-

sie skazano na śmierć przez powieszenie podpalacza, okazało

się że szubienica była zupełnie spróchniała i nie utrzymałaby

nawet kota, a tym bardziej dorosłego złoczyńcy. zrozpacze-

ni koszalinianie zwrócili się do sianowian z prośbą o pozwo-

lenie powieszenia złoczyńcy na sianowskiej szubienicy. w za-

mian zobowiązali się powiesić kogoś z sianowa na nowej szu-

bienicy, która zostanie wybudowana. oburzona rada Miejska

odpowiedziała: „szubienicę stawialiśmy za własne pieniądze

i dla naszych złoczyńców, a nie dla obcych i nie dla byle ko-

go ze sławna, darłowa, Polanowa. szubienica jest nasza i tyl-

ko dla naszych”.

136

Tańczące konfirmantki3 w kościele w Iwięcinie

w iwięcińskim kościele znajduje się pamiątkowa tablica z lat 1729 i 1730, na której widoczne są

dwie małe dziewczynki. obie siostry zmarły, gdy miały trzy miesiące, ale na obrazie przedstawio-

ne są jako młode dziewczyny. stoją obok siebie trzymając się za ręce jak konfirmantki. wokół tej ta-

blicy powstała następująca legenda: „w przeddzień niedzieli Palmowej, zgodnie z dawną tradycją,

konfirmanci dekorowali wnętrze kościoła, a szczególnie ołtarz. Po skończonej pracy siostry tań-

czyły wokół ołtarza. za takie zbeszczeszczenie świętego miejsca obie dziewczynki zostały ukarane.

Upadły martwe.”

Ta legenda oparta jest na fakcie historycznym, ale z napisu na epitafium wynika, że chodziło

o małe dzieci.

4  Konfirmacja jest w kościołach ewangelickich odpowiednikiem jednocześnie pierwszej komunii i bierzmowania w kościele katolickim.

W większości krajów protestanckich ma miejsce w dniu Niedzieli Palmowej lub pierwszej niedzieli po Wielkanocy.

137

Wojna przyszła

sianowianie uwielbiali słuchać wieści ze świata. Ciekawa rzecz zdarzyła się latem na łące przy sia-

nokosach. wędrujący handlarz zatrzymał się przy kosiarzach i podczas przerwy w pracy opowie-

dział im dziwne historie o czarownicach, rozbójnikach, o zarazach i okropnych znakach na niebie.

i najgorsze co powiedział, to że tam w rzeszy rozpoczęła się straszna wojna. „na pewno i tu doj-

dzie” – tak zakończył swoje opowieści.

sianowianie nie raz słyszeli o wojnie, ale nie wiedzieli o niej nic bliższego. „Co to jest wojna?

Jak ją rozpoznać?”. „wszyscy się biją i zabijają, wszystko po drodze palą”. „niech nas Pan Bóg przed

tym chroni” – pomyśleli i wrócili do pracy.

dla ochłody czekała na nich w trawie beczka piwa do połowy już pusta. a że żniwiarze zapo-

mnieli zatkać otwór czopem, do środka beczki dostał się duży bąk. w środku było ciemno więc bąk

latał z głośnym zum, zum i brum, brum, brum, uderzając z hukiem o ścianki. słysząc te huki i stu-

ki kosiarze zaczęli wołać: „wojna przyszła. Już słuchać brum, brum”. ile sił w nogach uciekli z łą-

ki do domów. Tylko jeden chcąc ratować piwo wziął beczkę na plecy. Bał się bardzo odgłosów do-

chodzących ze środka. w pewnym momencie potknął się o kamień i przewrócił się. Beczka rozbi-

ła się, a on został trafiony deską. „na pomoc, zostałem trafiony, umrę!” – wołał. Po pewnym czasie

odważył się wstać, bo to straszne brum, brum ucichło. kulejąc dotarł do domu, gdzie witano go sło-

wami: „Tym razem wojna zakończyła się dla nas szczęśliwie. Byliśmy szybsi niż ona. Jakże mogłoby

być inaczej w sianowie”.

138

Wybór nowego burmistrza

Bez burmistrza miasto nie mogło funkcjonować. na ogłoszenie o wakacie nikt się nie zgłosił. wo-

bec tego postanowiono wybrać kogoś spośród mieszkańców sianowa. Przez wiele tygodni bezsku-

tecznie radzono, aby w końcu tak wyjść z impasu. na rynku ułożono duży stóg siana. Żony wszyst-

kich kandydatów miały jednakowo się ubrać i stanąć wokół stogu chowając głowy w siano. ojcem

miasta miał zostać ten, który pozna żonę po pośladkach. Żony się na to zgodziły, bo która by nie

chciała zostać burmistrzową. niestety nikt nie potrafił rozwiązać tego zadania i trafić na swoją lu-

bą. Jako ostatni zgłosił się stróż nocny. Jego żona miała rude włosy. niewielkie pasemko wyglądało

ze stogu. Chytry stróż poklepał kobietę mówiąc: „To jest mój stary lis”. nie brzmiało to bardzo ele-

gancko, ale zostać burmistrzową, to jest coś. ku radości wszystkich mieszkańców, stróża nocnego

ogłoszono burmistrzem.

139

Żywy pajac

Chłop z dąbrowy przyjechał na jarmark gwiazdkowy do sianowa, żeby zrobić zakupy na święta.

dla żony nabył nowy kołowrotek i chustę na głowę ładniejszą niż miała sołtysowa. dzieciom ku-

pił pierniki i serduszka z obrazkiem i wierszykiem, a z myślą o radości dla wszystkich kupił też ru-

chomego pajaca. w domu pokazał wszystkie prezenty sąsiadowi, który nie mógł pojechać na targ,

bo cieliła się mu krowa. najbardziej podobał mu się pajac. zapytał chłopa gdzie go kupił i ile koszto-

wał. „Ta rzecz była tania – rzekł chłop – a kupiłem ją w sklepie introligatora koło apteki”.

nazajutrz  sąsiad  pojechał  do  sianowa  i  poszedł  prosto  do  apteki,  gdzie  za  ladą  stał  pomoc-

nik, który nie znał gwary pomorskiej. Pokazał klientowi różne poszuszeczki i buteleczki, bo my-

ślał że chodziło o lekarstwo. zdenerwowany gospodarz w końcu powiedział: „Ma ręce i nogi i wy-

wija nimi”. Pomocnik aptekarza wreszcie zrozumiał o co chodzi, wybiegł z apteki. za chwilę wrócił

z uczniem z pobliskiej szkoły. „Takie?” – zapytał.

„nie, żyjącego nie chcę – powiedział gospodarz. on by za dużo zjadł”. Potrząsnął głową i wy-

szedł z apteki.

140

Legendy ze Sławna i okolicy

141

142

Krzyż na niebie

rok 1628 obfitował na Pomorzu w dziwne znaki. Jeden z nich

pojawił się na sławieńskim niebie 3 sierpnia miedzy siódmą

a ósmą wieczorem. Był to bardzo duży biały krzyż, który roz-

ciągał się nad całym miastem, aż po daleki horyzont.

Podobny pojawił się w zielone Świątki nad Jerozolimą tuż

po wschodzie słońca ciągnąc się od golgoty do góry oliwnej.

wielu ludzi po tym wydarzeniu nawróciło się.

Co  znaczył  krzyż  nad  sławnem?  Może  był  zwiastunem

zarazy  czarnej  ospy,  która  niebawem  wybuchła  w  mieście?

a może oznaczał coś zupełnie innego. To tylko Bóg wie.

143

Krzyż pokutny w Sławnie

Przy końcu średniowiecza stał w sławnie przed Bramą słup-

ską krzyż pokutny o wysokości 18 stóp4. Mieszkańcy miasta

postawili go jako pokutę za przewinienie wobec księcia Bo-

gusława X. w dokumentach znajdujemy następującą wzmian-

kę na ten temat. sławieńscy mieszczanie niesłusznie ukara-

li i stracili Borcharda z winterfeld, kuzyna opata z Belbuck.

Bogusław X w 1485 roku zarządził w słupsku, że sławnianie

mają zapłacić 600 marek okupu i zorganizować pielgrzymki

do einsielden, wilsnack i do trzech Świętych gór – na górę

Chełmską,  Polanowską  i  rowokół.  dodatkowo  zażądał  usta-

wienia krzyża pokutnego przed Bramą słupską. Miał to być

krzyż z krucyfiksem ku pamięci Borcharda, wysoki na osiem-

naście stóp.

w  wołogoszczy  Bogusław  X  poświadczył  burmistrzowi

i radnym miasta sławna otrzymanie 250 reńskich guldenów

okupu za ścięcie głowy Burcharda z winterfeld.

wydarzenie to jest różnie przedstawiane w legendach.

4  stopa, dawna jednostka długości nawiązująca do długości stopy ludzkiej.

W różnych krajach miała różną długość – przeciętnie około 30 centymetrów.

144

Podatek od toczenia I

w  dawnych  czasach  na  zamku  w  sławsku  mieszkał  bogaty

i odważny rycerz – rozbójnik. okradał on kupców, a następnie

ich więził i torturował. Podczas jednego z rozbójniczych wy-

padów został złapany. Chłopi zwrócili się z zapytaniem do sła-

wieńskiego magistratu, co mają zrobić z groźnym więźniem.

Magistrat odparł: „głowę ściąć, nie zostawić przy życiu”. Po-

nieważ w niewłaściwym miejscu postawiono przecinek, chłopi

źle zrozumieli intencje magistratu i stracili rycerza, po czym

jego  głowę  toczyli  z  górki  w  kierunku  sławna.  Magistrat

był jednak zdania, że chłopi uczynili źle i zostali za to ukarani

grzywną, którą musieli płacić do kasy miejskiej sławna przez

długie lata.

145

Podatek od toczenia II

w sławnie w okresie średniowiecza panowała wielka bieda. Ponadto mieszkańcom dokuczał ry-

cerz – rozbójnik z pobliskiego zamku. Przez wiele lat rycerz łupił i plądrował posiadłości mieszkań-

ców, kradł bydło z pastwisk, zabijał nie tylko zbirów, ale także zacnych mieszczan. nigdy nie uka-

rano go za zbrodnicze czyny.

skargi do księcia pomorskiego nie odnosiły skutku, gdyż ten był dobrym przyjacielem ryce-

rza – rozbójnika. wobec tego sławnianie postanowili złapać zbója przy pomocy fortelu. w pobliżu

rycerskiej góry urządzili zasadzkę i wysłali na przynętę śliczną córkę burmistrza w kierunku zam-

ku. Fortel się udał. rycerz bez eskorty zbliżył się do samotnie idącej dziewczyny. sławnianie na tę

chwilę czekali. wyskoczyli z ukrycia, złapali rycerza i pełni triumfu wiedli go do aresztu do miasta.

Co  teraz  zrobić  z  więźniem?  Uwięzić  go  na  długie  lata,  to  za  mało.  zasądzić  kary  śmierci

bez wyroku nie można było. dlatego zwrócono się do księcia, z pytaniem co zrobić ze złapanym ry-

cerzem. książę odpowiedział lakonicznie: „Ściąć głowę nie żyje dalej”. książęcy pisarz zapomniał

postawić przecinka po „nie”. sławnianie postawili go przed „nie” i ścieli głowę rycerzowi. ku wiel-

kiej radości wszystkich głowę toczono dookoła rynku, tak jak piłkę. w końcu głowę i tors zakopano

pod szubienicą.

radość sławnian nie trwała długo. kiedy książę się o tym dowiedział wpadł w szał. objaśnił

im swój rozkaz: „głowę ściąć nie, zostawić przy życiu”. za to nieposłuszeństwo miasto musiało od-

tąd płacić co roku pogłówne do kasy książęcej w darłowie. grzywnę tą sławnianie płacili do naj-

nowszych czasów, ku stałej pamięci o nieposłuszeństwie wobec księcia.

146

Przepaść koło Sławska

Między  sławskiem  a  staniewicami  rozciąga  się  przepaść

przez  którą  płynie  strumień  wpadający  do  wieprzy.  w  po-

przek przepaści wiedzie droga ze sławna do Ustki. znajduje

się tu wysoki wał, o powstaniu którego mówi ta legenda.

sołtys  staniewic  Peest  często  jeździł  do  sławna  i  trud-

no mu było się przeprawiać przez zalaną przepaść. w złości

przeklął to miejsce i zażyczył sobie, by diabeł zabrał tę wo-

dę. diabeł natychmiast się pojawił i zawarł z nim układ: usu-

nie do rana wodę, a w zamian otrzyma duszę sołtysa. zły całą

noc woził ziemię taczką i wał szybko rósł. Przerażony sołtys

zaczął się modlić do Boga, by ten uratował go z opresji. i rze-

czywiście, zanim wał był gotowy, zapiał kogut. diabeł chwy-

cił wielki kamień i ze złością rzucił go w lukę wału, wszedł

na  niego  i  zniknął.  Ślad  jego  stopy  widoczny  był  na  kamie-

niu. niedawno kamień wysadzono. Jeszcze dziś w okolicach

przepaści  dzieją  się  rzeczy  niesamowite.  duchy  niejednego

tu mocno wystraszyły.

147

Rów zmarłych koło Sławna

niedaleko sławna jest rów, z którym związana jest następują-

ca legenda.

Pewnej  nocy  trzy  dziewczyny  szły  przez  kładkę  nad  ro-

wem. opowiadały o pewnym zdarzeniu, jak duch wodny wcią-

gnął do rowu chłopca, który go obraził. dziewczyny kpiły so-

bie z ducha i nawoływały go. gdy były na środku, z wody wy-

nurzyła  się  postać,  która  od  góry  miała  wygląd  człowieka,

a od dołu ryby. Był to duch wodny, który wciągnął dziewice

do wody. odtąd zawsze o północy pojawiają się trzy postacie,

które smutnym śpiewem odstraszają zbliżających się do tego

miejsca i ostrzegają przed groźnym duchem wodnym. Śpiewa-

ją aż do pierwszego uderzenia dzwonu, który każe im wrócić

do mokrego grobu.

148

Zaczarowany zamek koło Sławna

w okolicach sławna wędrował swego czasu młody rzemieśl-

nik w poszukiwaniu pracy. Pewnego dnia ujrzał przed sobą

zamek, którego nigdy przedtem nie widział. Przed wejściem

na  schodach  stała  piękna  dziewczyna,  która  ruchem  ręki

przywoływała go do siebie. Chłopak zbliżył się. schody i dy-

wany  pokryte  były  grubą  warstwą  kurzu,  tak  jakby  nie  by-

ły  czyszczone  przez  wieki.  w  dużej  sali  dziewczyna  podała

mu kielich wina. gdy chciał się napić, w lustrze na przeciw-

nej ścianie zobaczył postać strasznie wyglądającego mężczy-

zny, który groźnie podniesioną dłonią dał mu znak, by nie pił

z kielicha. Przestraszony wędrowiec postawił kielich i szybko

uciekł z zamku. gdy przebył około 50 kroków odwrócił się –

zamku już nie było.

gdyby  wypił  podane  przez  dziewczynę  wino,  zamek  zo-

stałby uwolniony z czarów, a on sam zostałby bogatym czło-

wiekiem. Przeszkodził mu w tym sam zły. rzemieślnik do koń-

ca życia tego żałował.

149

Czerwona księga

Pewnego dnia krawiec wraz z czeladnikiem naprawiali ubra-

nia w domu kowala ze sławska. gdy kowal wyszedł na polo-

wanie, krawiec zaczął rozglądać się po mieszkaniu. na sza-

fie dojrzał czerwoną księgę. wziął ją i zaczął przeglądać. wte-

dy  w  pomieszczeniu  zaczął  wiać  bardzo  silny  wiatr,  tak  sil-

ny, że poruszał nawet meble. Przerażony krawiec chciał za-

mknąć książkę. ale jakaś olbrzymia siła nie pozwalała na to.

wiatr był coraz mocniejszy, tak że cały sprzęt fruwał po po-

koju. na szczęście wrócił kowal. widząc co się dzieję, wyrwał

krawcowi  książkę  z  ręki  i  zamykając  ją  powiedział:  gdybyś

jeszcze dłużej czytał, diabeł zabrałby i ciebie i chłopca.

na  drogę  powrotną  kowal  dał  krawcowi  broń,  wore-

czek  ze  śrutem  i  rożek  prochu  oraz  zalecenie,  by  strzelał

do wszystkiego co zobaczy na drodze.

krawiec  najpierw  ustrzelił  zająca.  kiedy  chciał  go  pod-

nieść zając zniknął. To samo zdarzyło się z kuropatwą i wró-

blami. zdenerwowany wyrzucił strzelbę i wrócił do kowala.

i wtedy zobaczył, że wyrzucona broń była już w mieszkaniu

kowala. Przestraszony uciekł i już nigdy więcej nie postawił

nogi w domu kowala ze sławska.

150

Pożyczone dzwony kościelne

obie wioski – karwice i rzyszczewo – posiadają kościoły. Po-

nieważ jedna z parafii nie posiadała dzwonów – wypożycza-

ła je od drugiej na określony czas. raz zdarzyło się, że dzwo-

nów  nie  zwrócono  w  umówionym  terminie,  a  później  one

już  nie  chciały  wrócić.  wóz  wiozący  ciężkie  dzwony  lek-

ko  toczył  się  wiejską  drogą,  ale  przy  granicy  parafii  głębo-

ko  ugrzązł  i  w  żaden  sposób  nie  można  go  było  wyciągnąć.

ale  o  dziwo  z  powrotem  wóz  jechał  normalnie.  wypożyczo-

ne  dzwony  zostały  na  zawsze  w  parafii.  Legenda  nie  mówi,

czy były to karwice, czy rzyszczewo.

151

Młyn w Gwiazdowie

Między sławnem a gwiazdowem rozciąga się szerokie bagno. w dawnych czasach znajdował się

tam duży młyn. droga z gwiazdowa do sławna prowadziła obok młyna. do obowiązków młyna-

rza należało uporządkowanie drogi. Ponieważ była to bardzo trudna praca, młynarz zawarł umowę

z diabłem. Ten miał zbudować kamienną groblę przez bagno w zamian za jego duszę. zły wziął się

ostro do roboty. następnej nocy diabeł ze swymi pomocnikami usypał prawie całą groblę o długo-

ści 3 kilometrów. Młynarz mocno się przestraszył, gdy po północy pozostał tylko 100 metrowy odci-

nek do usypania, a do pierwszego piania koguta było jeszcze sporo czasu.

kiedy diabeł niósł następną partię kamieni, w zaroślach zapiał kur. zawtórowały mu wszyst-

kie koguty w okolicy. woda w głębokiej dziurze zaczęła się wznosić, prawie się gotując. zły widząc,

że przegrał zakład rozsypał kamienie po grobli i okolicy. stos kamieni i głęboki rów z wodą istnieją

do dziś, lecz młyn zapadł się pod ziemię.

a  skąd  się  wziął  kogut  w  zaroślach  ?  kobieta  idąca  dzień  wcześniej  na  targ  zgubiła  go.

Ten gdy usłyszał w nocy hałas spadających kamieni zaczął piać i tak uratował duszę młynarza.

* * *

inna legenda mówi, że młynarz obiecał diabłu w zamian za pomoc własnego syna. gdy praca złe-

go za szybko się posuwała, młynarza obleciał strach. Po namyśle ubrał skórzane spodnie, wsadził

koguta do worka i udał się w pobliże grobli. Tam zaczął dłońmi uderzać w spodnie, tak że powstał

dźwięk podobny do uderzeń skrzydeł, taki jaki wydaje kogut przed pianiem. kiedy usłyszał to kogut

w worku, zaczął piać. diabeł przegrał i zostawił niedokończoną groblę.

152

Młynarz zawarł z diabłem nową umowę. grobla zostanie ukończona w zamian za duszę pierw-

szej żywej istoty, która przez nią przejdzie. i tym razem młynarz oszukał diabła, goniąc przed so-

bą po grobli starą maciorę. w złości diabeł ją chwycił i wrzucił do wody. Te legendy opowiadał sta-

ry chłop z tych stron.

153

O zamku w Boleszewie

na północnym skraju parku w Boleszewie stał zamek. wiele

lat drzwi były zamknięte na klucz, który trzymał w paszczy

jadowity wąż.

Legenda  mówi,  że  ten,  który  odbierze  wężowi  klucz

i otworzy nim drzwi, uratuje nieszczęsnych uwięzionych.

kiedyś mieszkańcy wsi opowiedzieli o zamku i wężu wę-

drownikowi idącemu ze słowina do Boleszewa. Ten chcąc po-

siąść zamek zdecydował się na walkę z wężem. Mieszkańcy

zamku  już  zaczęli  się  cieszyć,  że  niedługo  będą  wolni.  nie-

stety, wąż zabił mężczyznę i zaraz po tym zamek zapadł się

pod ziemię. dzisiaj na tym miejscu znajduje się staw okolony

płaczącymi jesionami. na pewno płaczą po zmarłych.

154

Światło w kościele w Rzyszczewie

w  rzyszczewskim  kościele  często  nocą  paliło  się  światełko.

Pewnej nocy ksiądz zobaczył przy ołtarzu kobiecą postać, któ-

ra ręką wzywała go do siebie. Podszedł. niewiasta poprosiła

o komunię. Po przyjęciu hostii na zawsze zniknęła.

wśród  mieszkańców  opowiadana  jest  legenda,  według

której światło w kościele, to dusza gospodyni dawnego księ-

dza. którejś niedzieli gospodyni nie zdążyła ugotować na czas

obiadu,  bo  za  długo  modliła  się  w  kościele.  niezadowolony

ksiądz zbeształ kobietę, a wtedy ta przysięgła, że już nigdy

nie pójdzie do komunii. nawet na łożu śmierci nie pozwoliła

synowi, by przyprowadził księdza. zmarła bez przyjęcia sa-

kramentów. za karę jej dusza w postaci światełka, błąkała się

po kościele do czasu, gdy jakiś ksiądz nie podał jej hostii.

155

Skrzaty w Warszkowie

w  warszkowie  koło  sławna  stara  kobieta  trzymała  na  strychu  dwóch  małych  chłopców  w  czer-

wonych  kurtkach.  siedzieli  w  dużej  beczce.  osobiście  zanosiła  im  jedzenie,  gdyż  nie  chciała,

by o ich istnieniu dowiedziały się służące.

skrzaty umiały latać. w powietrzu wyglądały jak małe smoki. kiedy były złe, zionęły ogniem.

kiedy zawoła się zaklęcie tracą moc i upuszczają zdobycz. wtedy trzeba uważać i skryć się szyb-

ko pod dachem, gdyż skrzaty upuszczają zdobycz na głowę wołającego. Poszkodowany nosi ciężar

przez całe życie, chyba że odzyska sympatię skrzatów. kiedyś skrzat zabrał płótno, które suszyło

się na łące. Po krzyknięciu zaklęcia upuścił płat płótna, które zawisło na kominie, skąd zostało zdję-

te i zwrócone właścicielce.

Skrzat gotuje

wieśniaczka ze sławska w każdą niedzielę udawała się do kościoła. kiedy wracała do domu, na sto-

le stał obiad. Parobek był tym bardzo zdziwiony. z ciekawości podczas nieobecności pani zajrzał

przez komin i zobaczył gotującego skrzata.

kiedy wróciła gospodyni, parobek nie chciał jeść tłumacząc, że nie może spożywać strawy przy-

gotowanej przez skrzata. i to był błąd. skrzat zniknął i od tego czasu nigdy nie było na czas goto-

wego obiadu.

156

Jak założono zamek w Sławsku

książę Świętobór chrystianizował Pomorze, na co niezbyt przychylnie patrzyli jego poddani. z kło-

potami  zwrócił  się  do  księcia  kruko  z  wyspy  na  Bałtyku.  Ten  obiecał  pomoc  pod  warunkiem,

że  Świętobór  wyrzeknie  się  chrześcijaństwa  i  da  mu  za  żonę  swoją  córkę  slawinę.  księżniczka

nie chciała wyjść za kruko, jednak w końcu posłuszna ojcu wyraziła zgodę na ślub. zamieszkała

na wyspie i bez przerwy tęskniła za ojcem i rodzinnymi stronami.

Po pewnym czasie kruko postanowił spełnić jej prośbę i wybudować zamek nad wieprzą.

niedługo  potem  poddani  Świętobora  znów  donieśli  na  swego  pana,  że  powtórnie  przeszedł

na chrześcijaństwo. kruko uwięził swego teścia w lochach zamku i sam mianował się księciem.

Fakt ten hucznie obchodzili jego poddani. Podczas zabawy kruko ugodzony został strzałą z kuszy

prosto w serce. Powstało straszne zamieszanie, a na dodatek rozpętała się burza. zamek zaczął się

palić. ogień szybko się rozprzestrzeniał i zamek spłonął do fundamentów.

slawina schowała się w piwnicach, gdzie uwięziony był także jej ojciec. Bóg nad nimi czuwał.

książę Henryk z Mecklenburgii, który wcześniej poznał księżniczkę przybył na zamek w przebraniu

barda. stojąc na zgliszczach zaśpiewał smutną pieśń. wtedy usłyszał głosy dobiegające z ruin. ka-

zał swoim ludziom kopać i wkrótce z piwnic wyszli slawina i jej ojciec.

slawina została żoną księcia Henryka, a poddani Świętobora uznali jego rządy i przyjęli chrzest.

książę  Henryk  kazał  odbudować  zamek  i  na  cześć  swojej  żony  nazwał  go  slawina.  zamek  stał

na wzniesieniu koło sławska nad wieprzą. stąd podobno pochodzi nazwa miasta sławno.

157

158